રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.96

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 96
વસિષ્ઠઃ પુરતઃ કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ ।
અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિતઃ

રાજપત્ન્યશ્ ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ ।
દદૃશુસ્ તત્ર તત્ તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા ।
સુમિત્રામ્ અબ્રવીદ્ દીના યાશ્ ચાન્યા રાજયોષિતઃ

ઇદં તેષામ્ અનાથાનાં ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
વને પ્રાક્ કેવલં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતાઃ

ઇતઃ સુમિત્રે પુત્રસ્ તે સદા જલમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્ મમ પુત્રસ્ય કારણાત્

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે ।
પિતુર્ ઇઙ્ગુદીપિણ્યાકં ન્યસ્તમ્ આયતલોચના

તં ભૂમૌ પિતુર્ આર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા ।
ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ

ઇદમ્ ઇક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
રાઘવેણ પિતુર્ દત્તં પશ્યતૈતદ્ યથાવિધિ

તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મનઃ ।
નૈતદ્ ઔપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્

ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્રસદૃશો વિભુઃ ।
કથમ્ ઇઙ્ગુદીપિણ્યાકં સ ભુઙ્ક્તે વસુધાધિપઃ

અતો દુઃખતરં લોકે ન કિંચિત્ પ્રતિભાતિ મા ।
યત્ર રામઃ પિતુર્ દદ્યાદ્ ઇઙ્ગુદીક્ષોદમ્ ઋદ્ધિમાન્

રામેણેઙ્ગુદીપિણ્યાકં પિતુર્ દત્તં સમીક્ષ્ય મે ।
કથં દુઃખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા

એવમ્ આર્તાં સપત્ન્યસ્ તા જગ્મુર્ આશ્વાસ્ય તાં તદા ।
દદૃશુશ્ ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગાચ્ ચ્યુતમ્ ઇવામરમ્

સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં રામં સમ્પ્રેક્ષ્ય માતરઃ ।
આર્તા મુમુચુર્ અશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતાઃ

તાસાં રામઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાઞ્ શુભાન્ ।
માત્ઃણાં મનુજવ્યાઘ્રઃ સર્વાસાં સત્યસંગરઃ

તાઃ પાણિભિઃ સુખસ્પર્શૈર્ મૃદ્વઙ્ગુલિતલૈઃ શુભૈઃ ।
પ્રમમાર્જૂ રજઃ પૃષ્ઠાદ્ રામસ્યાયતલોચનાઃ

સૌમિત્રિર્ અપિ તાઃ સર્વા માત્ઃન્ સમ્પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતઃ ।
અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદ્ અનન્તરમ્

યથા રામે તથા તસ્મિન્ સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિયઃ ।
વૃત્તિં દશરથાજ્ જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે

સીતાપિ ચરણાંસ્ તાસામ્ ઉપસંગૃહ્ય દુઃખિતા ।
શ્વશ્રૂણામ્ અશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રતઃ સ્થિતા

તાં પરિષ્વજ્ય દુઃખાર્તાં માતા દુહિતરં યથા ।
વનવાસકૃશાં દીનાં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્

વિદેહરાજસ્ય સુતા સ્નુષા દશરથસ્ય ચ ।
રામપત્ની કથં દુઃખં સમ્પ્રાપ્તા નિર્જને વને

પદ્મમ્ આતપસંતપ્તં પરિક્લિષ્ટમ્ ઇવોત્પલમ્ ।
કાઞ્ચનં રજસા ધ્વસ્તં ક્લિષ્ટં ચન્દ્રમ્ ઇવામ્બુદૈઃ

મુખં તે પ્રેક્ષ્ય માં શોકો દહત્ય્ અગ્નિર્ ઇવાશ્રયમ્ ।
ભૃશં મનસિ વૈદેહિ વ્યસનારણિસમ્ભવઃ

બ્રુવન્ત્યામ્ એવમ્ આર્તાયાં જનન્યાં ભરતાગ્રજઃ ।
પાદાવ્ આસાદ્ય જગ્રાહ વસિષ્ઠસ્ય સ રાઘવઃ

પુરોહિતસ્યાગ્નિસમસ્ય તસ્ય વૈ બૃહસ્પતેર્ ઇન્દ્ર ઇવામરાધિપઃ ।
પ્રગૃહ્ય પાદૌ સુસમૃદ્ધતેજસઃ સહૈવ તેનોપવિવેશ રાઘવઃ

તતો જઘન્યં સહિતૈઃ સ મન્ત્રિભિઃ પુરપ્રધાનૈશ્ ચ સહૈવ સૈનિકૈઃ ।
જનેન ધર્મજ્ઞતમેન ધર્મવાન્ ઉપોપવિષ્ટો ભરતસ્ તદાગ્રજમ્

ઉપોપવિષ્ટસ્ તુ તદા સ વીર્યવાંસ્ તપસ્વિવેષેણ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।
શ્રિયા જ્વલન્તં ભરતઃ કૃતાઞ્જલિર્ યથા મહેન્દ્રઃ પ્રયતઃ પ્રજાપતિમ્

કિમ્ એષ વાક્યં ભરતો ઽદ્ય રાઘવં પ્રણમ્ય સત્કૃત્ય ચ સાધુ વક્ષ્યતિ ।
ઇતીવ તસ્યાર્યજનસ્ય તત્ત્વતો બભૂવ કૌતૂહલમ્ ઉત્તમં તદા

સ રાઘવઃ સત્યધૃતિશ્ ચ લક્ષ્મણો મહાનુભાવો ભરતશ્ ચ ધાર્મિકઃ ।
વૃતાઃ સુહૃદ્ભિશ્ ચ વિરેજુર્ અધ્વરે યથા સદસ્યૈઃ સહિતાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ