Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.95

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 95
rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha /
kiṃ me dharmād vihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati

śāśvato 'yaṃ sadā dharmaḥ sthito 'smāsu nararṣabha /
jyeṣṭhaputre sthite rājan na kanīyān bhaven nṛpaḥ

sa samṛddhāṃ mayā sārdham ayodhyāṃ gaccha rāghava /
abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ

rājānaṃ mānuṣaṃ prāhur devatve saṃmato mama /
yasya dharmārthasahitaṃ vṛttam āhur amānuṣam

kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyam āśrite /
divam ārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ

uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatām udakaṃ pituḥ /
ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvam eva kṛtodakau

priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava /
akṣayyaṃ bhavatīty āhur bhavāṃś caiva pituḥ priyaḥ

tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur maraṇasaṃhitām /
rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ

vāgvajraṃ bharatenoktam amanojñaṃ paraṃtapaḥ /
pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ /
vane paraśunā kṛttas tathā bhuvi papāta ha // RamS_2,95.9* //
tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim /
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam iva kuñjaram

bhrātaras te maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam /
rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai

sa tu saṃjñāṃ punar labdhvā netrābhyām āsram utsṛjan /
upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum

kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanaḥ /
yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ

aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha /
śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ

niṣpradhānām anekāgrāṃ narendreṇa vinākṛtām /
nivṛttavanavāso 'pi nāyodhyāṃ gantum utsahe

samāptavanavāsaṃ mām ayodhyāyāṃ paraṃtapa /
ko nu śāsiṣyati punas tāte lokāntaraṃ gate

purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yāny āha sāntvayan /
vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhāny aham

evam uktvā sa bharataṃ bhāryām abhyetya rāghavaḥ /
uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām

sīte mṛtas te śvaśuraḥ pitrā hīno 'si lakṣmaṇa /
bharato duḥkham ācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim

sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām /
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ

ānayeṅgudīpiṇyākaṃ cīram āhara cottaram /
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ

sītā purastād vrajatu tvam enām abhito vraja /
ahaṃ paścād gamiṣyāmi gatir hy eṣā sudāruṇā

tato nityānugas teṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ /
mṛdur dāntaś ca śāntaś ca rāme ca dṛḍhabhaktimān

sumantras tair nṛpasutaiḥ sārdham āśvāsya rāghavam /
avātārayad ālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām

te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrād upāgamya yaśasvinaḥ /
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām

śīghrasrotasam āsādya tīrthaṃ śivam akardamam /
siṣicus tūdakaṃ rājñe tata etad bhavatv iti

pragṛhya ca mahīpālo jalapūritam añjalim /
diśaṃ yāmyām abhimukho rudan vacanam abravīt

etat te rājaśārdūla vimalaṃ toyam akṣayam /
pitṛlokagatasyādya maddattam upatiṣṭhatu

tato mandākinītīrāt pratyuttīrya sa rāghavaḥ /
pituś cakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha

aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare /
nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudan vacanam abravīt

idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yadaśanā vayam /
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannās tasya devatāḥ

tatas tenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt /
āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam

tataḥ parṇakuṭīdvāram āsādya jagatīpatiḥ /
parijagrāha pāṇibhyām ubhau bharatalakṣmaṇau

teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutkābhavad girau /
bhrātḥṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatām iva

vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ /
abruvaṃś cāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam /
teṣām eva mahāñ śabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam // RamS_2,95.35* //
atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhāḥ svanam /
apy ekamanaso jagmur yathāsthānaṃ pradhāvitāḥ

hayair anye gajair anye rathair anye svalaṃkṛtaiḥ /
sukumārās tathaivānye padbhir eva narā yayuḥ

aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā /
draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam

bhrātḥṇāṃ tvaritās te tu draṣṭukāmāḥ samāgamam /
yayur bahuvidhair yānaiḥ khuranemisamākulaiḥ

sā bhūmir bahubhir yānaiḥ khuranemisamāhatā /
mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaur ivābhrasamāgame

tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ /
āvāsayanto gandhena jagmur anyad vanaṃ tataḥ

varāhamṛgasiṃhāś ca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ /
vyāghragokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha

rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ /
tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ

tena śabdena vitrastair ākāśaṃ pakṣibhir vṛtam /
manuṣyair āvṛtā bhūmir ubhayaṃ prababhau tadā

tān narān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha suduḥkhitān /
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvan mātṛvac ca saḥ

sa tatra kāṃścit pariṣasvaje narān narāś ca kecit tu tam abhyavādayan /
cakāra sarvān savayasyabāndhavān yathārham āsādya tadā nṛpātmajaḥ

tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayan svanaḥ /
guhā girīṇāṃ ca diśaś ca saṃtataṃ mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve