રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.95

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 95
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા ભરતઃ પ્રત્યુવાચ હ ।
કિં મે ધર્માદ્ વિહીનસ્ય રાજધર્મઃ કરિષ્યતિ

શાશ્વતો ઽયં સદા ધર્મઃ સ્થિતો ઽસ્માસુ નરર્ષભ ।
જ્યેષ્ઠપુત્રે સ્થિતે રાજન્ ન કનીયાન્ ભવેન્ નૃપઃ

સ સમૃદ્ધાં મયા સાર્ધમ્ અયોધ્યાં ગચ્છ રાઘવ ।
અભિષેચય ચાત્માનં કુલસ્યાસ્ય ભવાય નઃ

રાજાનં માનુષં પ્રાહુર્ દેવત્વે સંમતો મમ ।
યસ્ય ધર્માર્થસહિતં વૃત્તમ્ આહુર્ અમાનુષમ્

કેકયસ્થે ચ મયિ તુ ત્વયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે ।
દિવમ્ આર્ય ગતો રાજા યાયજૂકઃ સતાં મતઃ

ઉત્તિષ્ઠ પુરુષવ્યાઘ્ર ક્રિયતામ્ ઉદકં પિતુઃ ।
અહં ચાયં ચ શત્રુઘ્નઃ પૂર્વમ્ એવ કૃતોદકૌ

પ્રિયેણ કિલ દત્તં હિ પિતૃલોકેષુ રાઘવ ।
અક્ષય્યં ભવતીત્ય્ આહુર્ ભવાંશ્ ચૈવ પિતુઃ પ્રિયઃ

તાં શ્રુત્વા કરુણાં વાચં પિતુર્ મરણસંહિતામ્ ।
રાઘવો ભરતેનોક્તાં બભૂવ ગતચેતનઃ

વાગ્વજ્રં ભરતેનોક્તમ્ અમનોજ્ઞં પરંતપઃ ।
પ્રગૃહ્ય બાહૂ રામો વૈ પુષ્પિતાગ્રો યથા દ્રુમઃ ।
વને પરશુના કૃત્તસ્ તથા ભુવિ પપાત હ ॥ રમ્સ્_2,95.9* ॥
તથા હિ પતિતં રામં જગત્યાં જગતીપતિમ્ ।
કૂલઘાતપરિશ્રાન્તં પ્રસુપ્તમ્ ઇવ કુઞ્જરમ્

ભ્રાતરસ્ તે મહેષ્વાસં સર્વતઃ શોકકર્શિતમ્ ।
રુદન્તઃ સહ વૈદેહ્યા સિષિચુઃ સલિલેન વૈ

સ તુ સંજ્ઞાં પુનર્ લબ્ધ્વા નેત્રાભ્યામ્ આસ્રમ્ ઉત્સૃજન્ ।
ઉપાક્રામત કાકુત્સ્થઃ કૃપણં બહુભાષિતુમ્

કિં નુ તસ્ય મયા કાર્યં દુર્જાતેન મહાત્મનઃ ।
યો મૃતો મમ શોકેન ન મયા ચાપિ સંસ્કૃતઃ

અહો ભરત સિદ્ધાર્થો યેન રાજા ત્વયાનઘ ।
શત્રુઘેણ ચ સર્વેષુ પ્રેતકૃત્યેષુ સત્કૃતઃ

નિષ્પ્રધાનામ્ અનેકાગ્રાં નરેન્દ્રેણ વિનાકૃતામ્ ।
નિવૃત્તવનવાસો ઽપિ નાયોધ્યાં ગન્તુમ્ ઉત્સહે

સમાપ્તવનવાસં મામ્ અયોધ્યાયાં પરંતપ ।
કો નુ શાસિષ્યતિ પુનસ્ તાતે લોકાન્તરં ગતે

પુરા પ્રેક્ષ્ય સુવૃત્તં માં પિતા યાન્ય્ આહ સાન્ત્વયન્ ।
વાક્યાનિ તાનિ શ્રોષ્યામિ કુતઃ કર્ણસુખાન્ય્ અહમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા સ ભરતં ભાર્યામ્ અભ્યેત્ય રાઘવઃ ।
ઉવાચ શોકસંતપ્તઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્

સીતે મૃતસ્ તે શ્વશુરઃ પિત્રા હીનો ઽસિ લક્ષ્મણ ।
ભરતો દુઃખમ્ આચષ્ટે સ્વર્ગતં પૃથિવીપતિમ્

સાન્ત્વયિત્વા તુ તાં રામો રુદન્તીં જનકાત્મજામ્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણં તત્ર દુઃખિતો દુઃખિતં વચઃ

આનયેઙ્ગુદીપિણ્યાકં ચીરમ્ આહર ચોત્તરમ્ ।
જલક્રિયાર્થં તાતસ્ય ગમિષ્યામિ મહાત્મનઃ

સીતા પુરસ્તાદ્ વ્રજતુ ત્વમ્ એનામ્ અભિતો વ્રજ ।
અહં પશ્ચાદ્ ગમિષ્યામિ ગતિર્ હ્ય્ એષા સુદારુણા

તતો નિત્યાનુગસ્ તેષાં વિદિતાત્મા મહામતિઃ ।
મૃદુર્ દાન્તશ્ ચ શાન્તશ્ ચ રામે ચ દૃઢભક્તિમાન્

સુમન્ત્રસ્ તૈર્ નૃપસુતૈઃ સાર્ધમ્ આશ્વાસ્ય રાઘવમ્ ।
અવાતારયદ્ આલમ્બ્ય નદીં મન્દાકિનીં શિવામ્

તે સુતીર્થાં તતઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉપાગમ્ય યશસ્વિનઃ ।
નદીં મન્દાકિનીં રમ્યાં સદા પુષ્પિતકાનનામ્

શીઘ્રસ્રોતસમ્ આસાદ્ય તીર્થં શિવમ્ અકર્દમમ્ ।
સિષિચુસ્ તૂદકં રાજ્ઞે તત એતદ્ ભવત્વ્ ઇતિ

પ્રગૃહ્ય ચ મહીપાલો જલપૂરિતમ્ અઞ્જલિમ્ ।
દિશં યામ્યામ્ અભિમુખો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્

એતત્ તે રાજશાર્દૂલ વિમલં તોયમ્ અક્ષયમ્ ।
પિતૃલોકગતસ્યાદ્ય મદ્દત્તમ્ ઉપતિષ્ઠતુ

તતો મન્દાકિનીતીરાત્ પ્રત્યુત્તીર્ય સ રાઘવઃ ।
પિતુશ્ ચકાર તેજસ્વી નિવાપં ભ્રાતૃભિઃ સહ

ઐઙ્ગુદં બદરીમિશ્રં પિણ્યાકં દર્ભસંસ્તરે ।
ન્યસ્ય રામઃ સુદુઃખાર્તો રુદન્ વચનમ્ અબ્રવીત્

ઇદં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજ પ્રીતો યદશના વયમ્ ।
યદન્નઃ પુરુષો ભવતિ તદન્નાસ્ તસ્ય દેવતાઃ

તતસ્ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રત્યુત્તીર્ય નદીતટાત્ ।
આરુરોહ નરવ્યાઘ્રો રમ્યસાનું મહીધરમ્

તતઃ પર્ણકુટીદ્વારમ્ આસાદ્ય જગતીપતિઃ ।
પરિજગ્રાહ પાણિભ્યામ્ ઉભૌ ભરતલક્ષ્મણૌ

તેષાં તુ રુદતાં શબ્દાત્ પ્રતિશ્રુત્કાભવદ્ ગિરૌ ।
ભ્રાત્ઃણાં સહ વૈદેહ્યા સિંહાનાં નર્દતામ્ ઇવ

વિજ્ઞાય તુમુલં શબ્દં ત્રસ્તા ભરતસૈનિકાઃ ।
અબ્રુવંશ્ ચાપિ રામેણ ભરતઃ સંગતો ધ્રુવમ્ ।
તેષામ્ એવ મહાઞ્ શબ્દઃ શોચતાં પિતરં મૃતમ્ ॥ રમ્સ્_2,95.35* ॥
અથ વાસાન્ પરિત્યજ્ય તં સર્વે ઽભિમુખાઃ સ્વનમ્ ।
અપ્ય્ એકમનસો જગ્મુર્ યથાસ્થાનં પ્રધાવિતાઃ

હયૈર્ અન્યે ગજૈર્ અન્યે રથૈર્ અન્યે સ્વલંકૃતૈઃ ।
સુકુમારાસ્ તથૈવાન્યે પદ્ભિર્ એવ નરા યયુઃ

અચિરપ્રોષિતં રામં ચિરવિપ્રોષિતં યથા ।
દ્રષ્ટુકામો જનઃ સર્વો જગામ સહસાશ્રમમ્

ભ્રાત્ઃણાં ત્વરિતાસ્ તે તુ દ્રષ્ટુકામાઃ સમાગમમ્ ।
યયુર્ બહુવિધૈર્ યાનૈઃ ખુરનેમિસમાકુલૈઃ

સા ભૂમિર્ બહુભિર્ યાનૈઃ ખુરનેમિસમાહતા ।
મુમોચ તુમુલં શબ્દં દ્યૌર્ ઇવાભ્રસમાગમે

તેન વિત્રાસિતા નાગાઃ કરેણુપરિવારિતાઃ ।
આવાસયન્તો ગન્ધેન જગ્મુર્ અન્યદ્ વનં તતઃ

વરાહમૃગસિંહાશ્ ચ મહિષાઃ સર્ક્ષવાનરાઃ ।
વ્યાઘ્રગોકર્ણગવયા વિત્રેષુઃ પૃષતૈઃ સહ

રથાઙ્ગસાહ્વા નત્યૂહા હંસાઃ કારણ્ડવાઃ પ્લવાઃ ।
તથા પુંસ્કોકિલાઃ ક્રૌઞ્ચા વિસંજ્ઞા ભેજિરે દિશઃ

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તૈર્ આકાશં પક્ષિભિર્ વૃતમ્ ।
મનુષ્યૈર્ આવૃતા ભૂમિર્ ઉભયં પ્રબભૌ તદા

તાન્ નરાન્ બાષ્પપૂર્ણાક્ષાન્ સમીક્ષ્યાથ સુદુઃખિતાન્ ।
પર્યષ્વજત ધર્મજ્ઞઃ પિતૃવન્ માતૃવચ્ ચ સઃ

સ તત્ર કાંશ્ચિત્ પરિષસ્વજે નરાન્ નરાશ્ ચ કેચિત્ તુ તમ્ અભ્યવાદયન્ ।
ચકાર સર્વાન્ સવયસ્યબાન્ધવાન્ યથાર્હમ્ આસાદ્ય તદા નૃપાત્મજઃ

તતઃ સ તેષાં રુદતાં મહાત્મનાં ભુવં ચ ખં ચાનુવિનાદયન્ સ્વનઃ ।
ગુહા ગિરીણાં ચ દિશશ્ ચ સંતતં મૃદઙ્ગઘોષપ્રતિમો વિશુશ્રુવે