Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.94
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 94
āghrāya rāmas taṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ /
aṅke bharatam āropya paryapṛcchat samāhitaḥ
kva nu te 'bhūt pitā tāta yad araṇyaṃ tvam āgataḥ /
na hi tvaṃ jīvatas tasya vanam āgantum arhasi
cirasya bata paśyāmi dūrād bharatam āgatam /
duṣpratīkam araṇye 'smin kiṃ tāta vanam āgataḥ
kaccid daśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ /
rājasūyāśvamedhānām āhartā dharmaniścayaḥ
sa kaccid brāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ /
ikṣvākūṇām upādhyāyo yathāvat tāta pūjyate
tāta kaccic ca kausalyā sumitrā ca prajāvatī /
sukhinī kaccid āryā ca devī nandati kaikayī
kaccid vinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ /
anasūyur anudraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ
kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ /
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā
iṣvastravarasampannam arthaśāstraviśāradam /
sudhanvānam upādhyāyaṃ kaccit tvaṃ tāta manyase
kaccid ātmasamāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ /
kulīnāś ceṅgitajñāś ca kṛtās te tāta mantriṇaḥ
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava /
susaṃvṛto mantradharair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ
kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase /
kaccic cāpararātriṣu cintayasy arthanaipuṇam
kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha /
kaccit te mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati
kaccid arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam /
kṣipram ārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava
kaccit tu sukṛtāny eva kṛtarūpāṇi vā punaḥ /
vidus te sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ
kaccin na tarkair yuktvā vā ye cāpy aparikīrtitāḥ /
tvayā vā tava vāmātyair budhyate tāta mantritam
kaccit sahasrān mūrkhāṇām ekam icchasi paṇḍitam /
paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ mahat
sahasrāṇy api mūrkhāṇāṃ yady upāste mahīpatiḥ /
atha vāpy ayutāny eva nāsti teṣu sahāyatā
eko 'py amātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ /
rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam
kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ /
jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ
amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn /
śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu
kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā /
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam /
śūram aiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate
kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca dhṛtimān matimāñ śuciḥ /
kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ
balavantaś ca kaccit te mukhyā yuddhaviśāradāḥ /
dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ
kaccid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam /
samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase
kālātikramaṇe hy eva bhaktavetanayor bhṛtāḥ /
bhartuḥ kupyanti duṣyanti so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ
kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ /
kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ
kaccij jānapado vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān /
yathoktavādī dūtas te kṛto bharata paṇḍitaḥ
kaccid aṣṭādaśāny eṣu svapakṣe daśa pañca ca /
tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ
kaccid vyapāstān ahitān pratiyātāṃś ca sarvadā /
durbalān anavajñāya vartase ripusūdana
kaccin na lokāyatikān brāhmaṇāṃs tāta sevase /
anarthakuśalā hy ete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ /
buddhimān vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te
vīrair adhyuṣitāṃ pūrvam asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ /
satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā /
jitendriyair mahotsāhair vṛtām āryaiḥ sahasraśaḥ
prāsādair vividhākārair vṛtāṃ vaidyajanākulām /
kaccit samuditāṃ sphītām ayodhyāṃ parirakṣasi
kaccic caityaśatair juṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ /
devasthānaiḥ prapābhiś ca taḍāgaiś copaśobhitaḥ
prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ /
sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhir parivarjitaḥ
adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ /
kaccij janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava
kaccit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ /
vārttāyāṃ saṃśritas tāta loko hi sukham edhate
teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccit te bharaṇaṃ kṛtam /
rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ
kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ /
kaccin na śraddadhāsyāsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase
kaccin nāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi /
kaccid darśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam /
utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe // RamS_2,94.43* //
kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ /
yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ
āyas te vipulaḥ kaccit kaccid alpataro vyayaḥ /
apātreṣu na te kaccit kośo gacchati rāghava
devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca /
yodheṣu mitravargeṣu kaccid gacchati te vyayaḥ
kaccid āryo viśuddhātmākṣāritaś corakarmaṇā /
apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair na lobhād badhyate śuciḥ
gṛhītaś caiva pṛṣṭaś ca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ /
kaccin na mucyate coro dhanalobhān nararṣabha
vyasane kaccid āḍhyasya durgatasya ca rāghava /
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ
yāni mithyābhiśastānāṃ patanty asrāṇi rāghava /
tāni putrapaśūn ghnanti prītyartham anuśāsataḥ
kaccid vṛddhāṃś ca bālāṃś ca vaidyamukhyāṃś ca rāghava /
dānena manasā vācā tribhir etair bubhūṣase
kaccid gurūṃś ca vṛddhāṃś ca tāpasān devatātithīn /
caityāṃś ca sarvān siddhārthān brāhmaṇāṃś ca namasyasi
kaccid arthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ /
ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase
kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara /
vibhajya kāle kālajña sarvān bharata sevase
kaccit te brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidāḥ /
āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha
nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām /
adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām
ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam /
niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam
maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ /
kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa
kaccit svādukṛtaṃ bhojyam eko nāśnāsi rāghava /
kaccid āśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ samprayacchasi
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0