રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.94

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 94
આઘ્રાય રામસ્ તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ ।
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પર્યપૃચ્છત્ સમાહિતઃ

ક્વ નુ તે ઽભૂત્ પિતા તાત યદ્ અરણ્યં ત્વમ્ આગતઃ ।
ન હિ ત્વં જીવતસ્ તસ્ય વનમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ

ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ ભરતમ્ આગતમ્ ।
દુષ્પ્રતીકમ્ અરણ્યે ઽસ્મિન્ કિં તાત વનમ્ આગતઃ

કચ્ચિદ્ દશરથો રાજા કુશલી સત્યસંગરઃ ।
રાજસૂયાશ્વમેધાનામ્ આહર્તા ધર્મનિશ્ચયઃ

સ કચ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિઃ ।
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઉપાધ્યાયો યથાવત્ તાત પૂજ્યતે

તાત કચ્ચિચ્ ચ કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી ।
સુખિની કચ્ચિદ્ આર્યા ચ દેવી નન્દતિ કૈકયી

કચ્ચિદ્ વિનયસમ્પન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ ।
અનસૂયુર્ અનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્ તે પુરોહિતઃ

કચ્ચિદ્ અગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાન્ ઋજુઃ ।
હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા

ઇષ્વસ્ત્રવરસમ્પન્નમ્ અર્થશાસ્ત્રવિશારદમ્ ।
સુધન્વાનમ્ ઉપાધ્યાયં કચ્ચિત્ ત્વં તાત મન્યસે

કચ્ચિદ્ આત્મસમાઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।
કુલીનાશ્ ચેઙ્ગિતજ્ઞાશ્ ચ કૃતાસ્ તે તાત મન્ત્રિણઃ

મન્ત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ ।
સુસંવૃતો મન્ત્રધરૈર્ અમાત્યૈઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ

કચ્ચિન્ નિદ્રાવશં નૈષિ કચ્ચિત્ કાલે વિબુધ્યસે ।
કચ્ચિચ્ ચાપરરાત્રિષુ ચિન્તયસ્ય્ અર્થનૈપુણમ્

કચ્ચિન્ મન્ત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ ન બહુભિઃ સહ ।
કચ્ચિત્ તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ

કચ્ચિદ્ અર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્ ।
ક્ષિપ્રમ્ આરભસે કર્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ

કચ્ચિત્ તુ સુકૃતાન્ય્ એવ કૃતરૂપાણિ વા પુનઃ ।
વિદુસ્ તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્તવ્યાનિ પાર્થિવાઃ

કચ્ચિન્ ન તર્કૈર્ યુક્ત્વા વા યે ચાપ્ય્ અપરિકીર્તિતાઃ ।
ત્વયા વા તવ વામાત્યૈર્ બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્

કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામ્ એકમ્ ઇચ્છસિ પણ્ડિતમ્ ।
પણ્ડિતો હ્ય્ અર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્ નિઃશ્રેયસં મહત્

સહસ્રાણ્ય્ અપિ મૂર્ખાણાં યદ્ય્ ઉપાસ્તે મહીપતિઃ ।
અથ વાપ્ય્ અયુતાન્ય્ એવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા

એકો ઽપ્ય્ અમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણઃ ।
રાજાનં રાજમાત્રં વા પ્રાપયેન્ મહતીં શ્રિયમ્

કચ્ચિન્ મુખ્યા મહત્સ્વ્ એવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ ।
જઘન્યાશ્ ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ

અમાત્યાન્ ઉપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્ શુચીન્ ।
શ્રેષ્ઠાઞ્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ

કચ્ચિત્ ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકાઃ પતિતં યથા ।
ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમ્ ઇવ સ્ત્રિયઃ

ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસંદૂષણે રતમ્ ।
શૂરમ્ ઐશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે

કચ્ચિદ્ ધૃષ્ટશ્ ચ શૂરશ્ ચ ધૃતિમાન્ મતિમાઞ્ શુચિઃ ।
કુલીનશ્ ચાનુરક્તશ્ ચ દક્ષઃ સેનાપતિઃ કૃતઃ

બલવન્તશ્ ચ કચ્ચિત્ તે મુખ્યા યુદ્ધવિશારદાઃ ।
દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતાઃ

કચ્ચિદ્ બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે

કાલાતિક્રમણે હ્ય્ એવ ભક્તવેતનયોર્ ભૃતાઃ ।
ભર્તુઃ કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સો ઽનર્થઃ સુમહાન્ સ્મૃતઃ

કચ્ચિત્ સર્વે ઽનુરક્તાસ્ ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ ।
કચ્ચિત્ પ્રાણાંસ્ તવાર્થેષુ સંત્યજન્તિ સમાહિતાઃ

કચ્ચિજ્ જાનપદો વિદ્વાન્ દક્ષિણઃ પ્રતિભાનવાન્ ।
યથોક્તવાદી દૂતસ્ તે કૃતો ભરત પણ્ડિતઃ

કચ્ચિદ્ અષ્ટાદશાન્ય્ એષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ ।
ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ અવિજ્ઞાતૈર્ વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ

કચ્ચિદ્ વ્યપાસ્તાન્ અહિતાન્ પ્રતિયાતાંશ્ ચ સર્વદા ।
દુર્બલાન્ અનવજ્ઞાય વર્તસે રિપુસૂદન

કચ્ચિન્ ન લોકાયતિકાન્ બ્રાહ્મણાંસ્ તાત સેવસે ।
અનર્થકુશલા હ્ય્ એતે બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ

ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધાઃ ।
બુદ્ધિમાન્ વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે

વીરૈર્ અધ્યુષિતાં પૂર્વમ્ અસ્માકં તાત પૂર્વકૈઃ ।
સત્યનામાં દૃઢદ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ સ્વકર્મનિરતૈઃ સદા ।
જિતેન્દ્રિયૈર્ મહોત્સાહૈર્ વૃતામ્ આર્યૈઃ સહસ્રશઃ

પ્રાસાદૈર્ વિવિધાકારૈર્ વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્ ।
કચ્ચિત્ સમુદિતાં સ્ફીતામ્ અયોધ્યાં પરિરક્ષસિ

કચ્ચિચ્ ચૈત્યશતૈર્ જુષ્ટઃ સુનિવિષ્ટજનાકુલઃ ।
દેવસ્થાનૈઃ પ્રપાભિશ્ ચ તડાગૈશ્ ચોપશોભિતઃ

પ્રહૃષ્ટનરનારીકઃ સમાજોત્સવશોભિતઃ ।
સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્ હિંસાભિર્ પરિવર્જિતઃ

અદેવમાતૃકો રમ્યઃ શ્વાપદૈઃ પરિવર્જિતઃ ।
કચ્ચિજ્ જનપદઃ સ્ફીતઃ સુખં વસતિ રાઘવ

કચ્ચિત્ તે દયિતાઃ સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિનઃ ।
વાર્ત્તાયાં સંશ્રિતસ્ તાત લોકો હિ સુખમ્ એધતે

તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈઃ કચ્ચિત્ તે ભરણં કૃતમ્ ।
રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિનઃ

કચ્ચિત્ સ્ત્રિયઃ સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્ તાશ્ ચ સુરક્ષિતાઃ ।
કચ્ચિન્ ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ ગુહ્યં ન ભાષસે

કચ્ચિન્ નાગવનં ગુપ્તં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ ।
કચ્ચિદ્ દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્ ।
ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્રો મહાપથે ॥ રમ્સ્_2,94.43* ॥
કચ્ચિત્ સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ ।
યન્ત્રૈશ્ ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ

આયસ્ તે વિપુલઃ કચ્ચિત્ કચ્ચિદ્ અલ્પતરો વ્યયઃ ।
અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્ કોશો ગચ્છતિ રાઘવ

દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થે બ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ ।
યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ ગચ્છતિ તે વ્યયઃ

કચ્ચિદ્ આર્યો વિશુદ્ધાત્માક્ષારિતશ્ ચોરકર્મણા ।
અપૃષ્ટઃ શાસ્ત્રકુશલૈર્ ન લોભાદ્ બધ્યતે શુચિઃ

ગૃહીતશ્ ચૈવ પૃષ્ટશ્ ચ કાલે દૃષ્ટઃ સકારણઃ ।
કચ્ચિન્ ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્ નરર્ષભ

વ્યસને કચ્ચિદ્ આઢ્યસ્ય દુર્ગતસ્ય ચ રાઘવ ।
અર્થં વિરાગાઃ પશ્યન્તિ તવામાત્યા બહુશ્રુતાઃ

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્ય્ અસ્રાણિ રાઘવ ।
તાનિ પુત્રપશૂન્ ઘ્નન્તિ પ્રીત્યર્થમ્ અનુશાસતઃ

કચ્ચિદ્ વૃદ્ધાંશ્ ચ બાલાંશ્ ચ વૈદ્યમુખ્યાંશ્ ચ રાઘવ ।
દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિર્ એતૈર્ બુભૂષસે

કચ્ચિદ્ ગુરૂંશ્ ચ વૃદ્ધાંશ્ ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્ ।
ચૈત્યાંશ્ ચ સર્વાન્ સિદ્ધાર્થાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ નમસ્યસિ

કચ્ચિદ્ અર્થેન વા ધર્મં ધર્મં ધર્મેણ વા પુનઃ ।
ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ન વિબાધસે

કચ્ચિદ્ અર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર ।
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્ ભરત સેવસે

કચ્ચિત્ તે બ્રાહ્મણાઃ શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદાઃ ।
આશંસન્તે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈઃ સહ

નાસ્તિક્યમ્ અનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્ ।
અદર્શનં જ્ઞાનવતામ્ આલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્

એકચિન્તનમ્ અર્થાનામ્ અનર્થજ્ઞૈશ્ ચ મન્ત્રણમ્ ।
નિશ્ચિતાનામ્ અનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્

મઙ્ગલસ્યાપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વશઃ ।
કચ્ચિત્ ત્વં વર્જયસ્ય્ એતાન્ રાજદોષાંશ્ ચતુર્દશ

કચ્ચિત્ સ્વાદુકૃતં ભોજ્યમ્ એકો નાશ્નાસિ રાઘવ ।
કચ્ચિદ્ આશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્યઃ સમ્પ્રયચ્છસિ