Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.9

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 9
evam uktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā /
dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya mantharām idam abravīt

adya rāmam itaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmy aham /
yauvarājyena bharataṃ kṣipram evābhiṣecaye

idaṃ tv idānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare /
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī /
rāmārtham upahiṃsantī kaikeyīm idam abravīt

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me /
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyās tu kaikayī /
kiṃcid utthāya śayanāt svāstīrṇād idam abravīt

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare /
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī /
rāmārtham upahiṃsantī kubjā vacanam abravīt

tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ /
agacchat tvām upādāya devarājasya sāhyakṛt

diśam āsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati /
vaijayantam iti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ /
dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghair anirjitaḥ

tasmin mahati saṃgrāme rājā daśarathas tadā /
apavāhya tvayā devi saṃgrāmān naṣṭacetanaḥ

tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā /
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane

sa tvayoktaḥ patir devi yadeccheyaṃ tadā varau /
gṛhṇīyām iti tat tena tathety uktaṃ mahātmanā /
anabhijñā hy ahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā // RamS_2,9.14* //
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam /
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute /
śeṣvān antarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī /
mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainam abhibhāṣathāḥ // RamS_2,9.16* //
dayitā tvaṃ sadā bhartur atra me nāsti saṃśayaḥ /
tvatkṛte ca mahārājo viśed api hutāśanam

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum /
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇān api parityajet

na hy atikramituṃ śaktas tava vākyaṃ mahīpatiḥ /
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalam ātmanaḥ

maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca /
dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho 'dadāt /
tau smāraya mahābhāge so 'rtho mā tvām atikramet

yadā tu te varaṃ dadyāt svayam utthāpya rāghavaḥ /
vyavasthāpya mahārājaṃ tvam imaṃ vṛṇuyā varam

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca /
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ

evaṃ pravrājitaś caiva rāmo 'rāmo bhaviṣyati /
bharataś ca hatāmitras tava rājā bhaviṣyati

yena kālena rāmaś ca vanāt pratyāgamiṣyati /
tena kālena putras te kṛtamūlo bhaviṣyati /
saṃgṛhītamanuṣyaś ca suhṛdbhiḥ sārdham ātmavān // RamS_2,9.25* //
prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā /
rāmābhiṣekasaṃkalpān nigṛhya vinivartaya

anartham artharūpeṇa grāhitā sā tatas tayā /
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharām idam abravīt

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm /
pṛthivyām asi kubjānām uttamā buddhiniścaye

tvam eva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī /
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaś cikīrṣitam

santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ /
tvaṃ padmam iva vātena saṃnatā priyadarśanā

uras te 'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam /
adhastāc codaraṃ śāntaṃ sunābham iva lajjitam

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam /
jaṅghe bhṛśam upanyaste pādau cāpy āyatāv ubhau

tvam āyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini /
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase

tavedaṃ sthagu yad dīrghaṃ rathaghoṇam ivāyatam /
matayaḥ kṣatravidyāś ca māyāś cātra vasanti te

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm /
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari /
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham /
kārayiṣyāmi te kubje śubhāny ābharaṇāni ca

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi /
candram āhvayamānena mukhenāpratimānanā /
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam // RamS_2,9.38* //
tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ /
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

iti praśasyamānā sā kaikeyīm idam abravīt /
śayānāṃ śayane śubhre vedyām agniśikhām iva

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate /
uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānam anudarśaya

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha /
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā /
avamucya varārhāṇi śubhāny ābharaṇāni ca

tato hemopamā tatra kubjā vākyavaśaṃ gatā /
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharām idam abravīt

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi /
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim

athaitad uktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī /
asaṃvṛtām āstaraṇena medinīṃ tadādhiśiśye patiteva kiṃnarī

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā /
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyaur iva magnatārakā