Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.10

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 10
ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam /
priyārhāṃ priyam ākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī

tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānām atathocitām /
pratapta iva duḥkhena so 'paśyaj jagatīpatiḥ

sa vṛddhas taruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo 'pi garīyasīm /
apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale

kareṇum iva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane /
mahāgaja ivāraṇye snehāt parimamarśa tām

parimṛśya ca pāṇibhyām abhisaṃtrastacetanaḥ /
kāmī kamalapattrākṣīm uvāca vanitām idam

na te 'ham abhijānāmi krodham ātmani saṃśritam /
devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā

yad idaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu /
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi /
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī // RamS_2,10.7* //
santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāś ca sarvaśaḥ /
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhim ācakṣva bhāmini

kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam /
kaḥ priyaṃ labhatām adya ko vā sumahad apriyam

avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām /
daridraḥ ko bhavatv āḍhyo dravyavān vāpy akiñcanaḥ

ahaṃ caiva madīyāś ca sarve tava vaśānugāḥ /
na te kaṃcid abhiprāyaṃ vyāhantum aham utsahe

ātmano jīvitenāpi brūhi yan manasecchasi /
yāvad āvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā

tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tad apriyam /
paripīḍayituṃ bhūyo bhartāram upacakrame

nāsmi viprakṛtā deva kenacin na vimānitā /
abhiprāyas tu me kaścit tam icchāmi tvayā kṛtam

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartum icchasi /
atha tad vyāhariṣyāmi yad abhiprārthitaṃ mayā

evam uktas tayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ /
tām uvāca mahātejāḥ kaikeyīm īṣadutsmitaḥ

avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama /
manujo manujavyāghrād rāmād anyo na vidyate

bhadre hṛdayam apy etad anumṛśyoddharasva me /
etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase

balam ātmani paśyantī na māṃ śaṅkitum arhasi /
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape

tena vākyena saṃhṛṣṭā tam abhiprāyam ātmanaḥ /
vyājahāra mahāghoram abhyāgatam ivāntakam

yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca /
tac chṛṇvantu trayastriṃśad devāḥ sendrapurogamāḥ

candrādityau nabhaś caiva grahā rātryahanī diśaḥ /
jagac ca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā

niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ /
yāni cānyāni bhūtāni jānīyur bhāṣitaṃ tava

satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ /
varaṃ mama dadāty eṣa tan me śṛṇvantu devatāḥ

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca /
tataḥ param uvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam

varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate /
tau tāvad aham adyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ

abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ /
anenaivābhiṣekeṇa bharato me 'bhiṣicyatām

nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ /
cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ

bharato bhajatām adya yauvarājyam akaṇṭakam /
adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane

tataḥ śrutvā mahārāja kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ /
vyathito vilavaś caiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ

asaṃvṛtāyām āsīno jagatyāṃ dīrgham ucchvasan /
aho dhig iti sāmarṣo vācam uktvā narādhipaḥ /
moham āpedivān bhūyaḥ śokopahatacetanaḥ // RamS_2,10.31* //
cireṇa tu nṛpaḥ saṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ /
kaikeyīm abravīt kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā

nṛśaṃse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini /
kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa pāpe pāpaṃ mayāpi vā

sadā te jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ /
tasyaiva tvam anarthāya kiṃnimittam ihodyatā

tvaṃ mayātmavināśāya bhavanaṃ svaṃ praveśitā /
avijñānān nṛpasutā vyālī tīkṣṇaviṣā yathā

jīvaloko yadā sarvo rāmasyeha guṇastavam /
aparādhaṃ kam uddiśya tyakṣyāmīṣṭam ahaṃ sutam

kausalyāṃ vā sumitrāṃ vā tyajeyam api vā śriyam /
jīvitaṃ vātmano rāmaṃ na tv eva pitṛvatsalam

parā bhavati me prītir dṛṣṭvā tanayam agrajam /
apaśyatas tu me rāmaṃ naṣṭā bhavati cetanā

tiṣṭhel loko vinā sūryaṃ sasyaṃ vā salilaṃ vinā /
na tu rāmaṃ vinā dehe tiṣṭhet tu mama jīvitam

tad alaṃ tyajyatām eṣa niścayaḥ pāpaniścaye /
api te caraṇau mūrdhnā spṛśāmy eṣa prasīda me

sa bhūmipālo vilapann anāthavat striyā gṛhīto hṛdaye 'timātrayā /
papāta devyāś caraṇau prasāritāv ubhāv asaṃspṛśya yathāturas tathā