રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.9

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 9
એવમ્ ઉક્તા તુ કૈકેયી ક્રોધેન જ્વલિતાનના ।
દીર્ઘમ્ ઉષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

અદ્ય રામમ્ ઇતઃ ક્ષિપ્રં વનં પ્રસ્થાપયામ્ય્ અહમ્ ।
યૌવરાજ્યેન ભરતં ક્ષિપ્રમ્ એવાભિષેચયે

ઇદં ત્વ્ ઇદાનીં સંપશ્ય કેનોપાયેન મન્થરે ।
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્ રાજ્યં ન તુ રામઃ કથંચન

એવમ્ ઉક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની ।
રામાર્થમ્ ઉપહિંસન્તી કૈકેયીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

હન્તેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ કૈકેયિ શ્રૂયતાં ચ મે ।
યથા તે ભરતો રાજ્યં પુત્રઃ પ્રાપ્સ્યતિ કેવલમ્

શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્યા મન્થરાયાસ્ તુ કૈકયી ।
કિંચિદ્ ઉત્થાય શયનાત્ સ્વાસ્તીર્ણાદ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

કથય ત્વં મમોપાયં કેનોપાયેન મન્થરે ।
ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્ રાજ્યં ન તુ રામઃ કથંચન

એવમ્ ઉક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની ।
રામાર્થમ્ ઉપહિંસન્તી કુબ્જા વચનમ્ અબ્રવીત્

તવ દેવાસુરે યુદ્ધે સહ રાજર્ષિભિઃ પતિઃ ।
અગચ્છત્ ત્વામ્ ઉપાદાય દેવરાજસ્ય સાહ્યકૃત્

દિશમ્ આસ્થાય કૈકેયિ દક્ષિણાં દણ્ડકાન્ પ્રતિ ।
વૈજયન્તમ્ ઇતિ ખ્યાતં પુરં યત્ર તિમિધ્વજઃ

સ શમ્બર ઇતિ ખ્યાતઃ શતમાયો મહાસુરઃ ।
દદૌ શક્રસ્ય સંગ્રામં દેવસંઘૈર્ અનિર્જિતઃ

તસ્મિન્ મહતિ સંગ્રામે રાજા દશરથસ્ તદા ।
અપવાહ્ય ત્વયા દેવિ સંગ્રામાન્ નષ્ટચેતનઃ

તત્રાપિ વિક્ષતઃ શસ્ત્રૈઃ પતિસ્ તે રક્ષિતસ્ ત્વયા ।
તુષ્ટેન તેન દત્તૌ તે દ્વૌ વરૌ શુભદર્શને

સ ત્વયોક્તઃ પતિર્ દેવિ યદેચ્છેયં તદા વરૌ ।
ગૃહ્ણીયામ્ ઇતિ તત્ તેન તથેત્ય્ ઉક્તં મહાત્મના ।
અનભિજ્ઞા હ્ય્ અહં દેવિ ત્વયૈવ કથિતં પુરા ॥ રમ્સ્_2,9.14* ॥
તૌ વરૌ યાચ ભર્તારં ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।
પ્રવ્રાજનં ચ રામસ્ય ત્વં વર્ષાણિ ચતુર્દશ

ક્રોધાગારં પ્રવિશ્યાદ્ય ક્રુદ્ધેવાશ્વપતેઃ સુતે ।
શેષ્વાન્ અન્તર્હિતાયાં ત્વં ભૂમૌ મલિનવાસિની ।
મા સ્મૈનં પ્રત્યુદીક્ષેથા મા ચૈનમ્ અભિભાષથાઃ ॥ રમ્સ્_2,9.16* ॥
દયિતા ત્વં સદા ભર્તુર્ અત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ।
ત્વત્કૃતે ચ મહારાજો વિશેદ્ અપિ હુતાશનમ્

ન ત્વાં ક્રોધયિતું શક્તો ન ક્રુદ્ધાં પ્રત્યુદીક્ષિતુમ્ ।
તવ પ્રિયાર્થં રાજા હિ પ્રાણાન્ અપિ પરિત્યજેત્

ન હ્ય્ અતિક્રમિતું શક્તસ્ તવ વાક્યં મહીપતિઃ ।
મન્દસ્વભાવે બુધ્યસ્વ સૌભાગ્યબલમ્ આત્મનઃ

મણિમુક્તાસુવર્ણાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દદ્યાદ્ દશરથો રાજા મા સ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ

યૌ તૌ દેવાસુરે યુદ્ધે વરૌ દશરથો ઽદદાત્ ।
તૌ સ્મારય મહાભાગે સો ઽર્થો મા ત્વામ્ અતિક્રમેત્

યદા તુ તે વરં દદ્યાત્ સ્વયમ્ ઉત્થાપ્ય રાઘવઃ ।
વ્યવસ્થાપ્ય મહારાજં ત્વમ્ ઇમં વૃણુયા વરમ્

રામં પ્રવ્રાજયારણ્યે નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ।
ભરતઃ ક્રિયતાં રાજા પૃથિવ્યાં પાર્થિવર્ષભઃ

એવં પ્રવ્રાજિતશ્ ચૈવ રામો ઽરામો ભવિષ્યતિ ।
ભરતશ્ ચ હતામિત્રસ્ તવ રાજા ભવિષ્યતિ

યેન કાલેન રામશ્ ચ વનાત્ પ્રત્યાગમિષ્યતિ ।
તેન કાલેન પુત્રસ્ તે કૃતમૂલો ભવિષ્યતિ ।
સંગૃહીતમનુષ્યશ્ ચ સુહૃદ્ભિઃ સાર્ધમ્ આત્મવાન્ ॥ રમ્સ્_2,9.25* ॥
પ્રાપ્તકાલં તુ તે મન્યે રાજાનં વીતસાધ્વસા ।
રામાભિષેકસંકલ્પાન્ નિગૃહ્ય વિનિવર્તય

અનર્થમ્ અર્થરૂપેણ ગ્રાહિતા સા તતસ્ તયા ।
હૃષ્ટા પ્રતીતા કૈકેયી મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

કુબ્જે ત્વાં નાભિજાનામિ શ્રેષ્ઠાં શ્રેષ્ઠાભિધાયિનીમ્ ।
પૃથિવ્યામ્ અસિ કુબ્જાનામ્ ઉત્તમા બુદ્ધિનિશ્ચયે

ત્વમ્ એવ તુ મમાર્થેષુ નિત્યયુક્તા હિતૈષિણી ।
નાહં સમવબુધ્યેયં કુબ્જે રાજ્ઞશ્ ચિકીર્ષિતમ્

સન્તિ દુઃસંસ્થિતાઃ કુબ્જા વક્રાઃ પરમપાપિકાઃ ।
ત્વં પદ્મમ્ ઇવ વાતેન સંનતા પ્રિયદર્શના

ઉરસ્ તે ઽભિનિવિષ્ટં વૈ યાવત્ સ્કન્ધાત્ સમુન્નતમ્ ।
અધસ્તાચ્ ચોદરં શાન્તં સુનાભમ્ ઇવ લજ્જિતમ્

જઘનં તવ નિર્ઘુષ્ટં રશનાદામશોભિતમ્ ।
જઙ્ઘે ભૃશમ્ ઉપન્યસ્તે પાદૌ ચાપ્ય્ આયતાવ્ ઉભૌ

ત્વમ્ આયતાભ્યાં સક્થિભ્યાં મન્થરે ક્ષૌમવાસિનિ ।
અગ્રતો મમ ગચ્છન્તી રાજહંસીવ રાજસે

તવેદં સ્થગુ યદ્ દીર્ઘં રથઘોણમ્ ઇવાયતમ્ ।
મતયઃ ક્ષત્રવિદ્યાશ્ ચ માયાશ્ ચાત્ર વસન્તિ તે

અત્ર તે પ્રતિમોક્ષ્યામિ માલાં કુબ્જે હિરણ્મયીમ્ ।
અભિષિક્તે ચ ભરતે રાઘવે ચ વનં ગતે

જાત્યેન ચ સુવર્ણેન સુનિષ્ટપ્તેન સુન્દરિ ।
લબ્ધાર્થા ચ પ્રતીતા ચ લેપયિષ્યામિ તે સ્થગુ

મુખે ચ તિલકં ચિત્રં જાતરૂપમયં શુભમ્ ।
કારયિષ્યામિ તે કુબ્જે શુભાન્ય્ આભરણાનિ ચ

પરિધાય શુભે વસ્ત્રે દેવતેવ ચરિષ્યસિ ।
ચન્દ્રમ્ આહ્વયમાનેન મુખેનાપ્રતિમાનના ।
ગમિષ્યસિ ગતિં મુખ્યાં ગર્વયન્તી દ્વિષજ્જનમ્ ॥ રમ્સ્_2,9.38* ॥
તવાપિ કુબ્જાઃ કુબ્જાયાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।
પાદૌ પરિચરિષ્યન્તિ યથૈવ ત્વં સદા મમ

ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામ્ અગ્નિશિખામ્ ઇવ

ગતોદકે સેતુબન્ધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે ।
ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણં રાજાનમ્ અનુદર્શય

તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મન્થરયા સહ ।
ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા

અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાઙ્ગના ।
અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્ય્ આભરણાનિ ચ

તતો હેમોપમા તત્ર કુબ્જા વાક્યવશં ગતા ।
સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મન્થરામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ ।
વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતિ ક્ષિતિમ્

અથૈતદ્ ઉક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની ।
અસંવૃતામ્ આસ્તરણેન મેદિનીં તદાધિશિશ્યે પતિતેવ કિંનરી

ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તથાવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા ।
નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌર્ ઇવ મગ્નતારકા