Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.85
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 85
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tathaiva sa munis tadā /
bharataṃ kaikayīputram ātithyena nyamantrayat
abravīd bharatas tv enaṃ nanv idaṃ bhavatā kṛtam /
pādyam arghyaṃ tathātithyaṃ vane yad upapadyate
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasann iva /
jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyes tvaṃ yena kenacit
senāyās tu tavaitasyāḥ kartum icchāmi bhojanam /
mama prītir yathārūpā tvam arho manujarṣabha
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balam ihāgataḥ /
kasmān nehopayāto 'si sabalaḥ puruṣarṣabha
bharataḥ pratyuvācedaṃ prāñjalis taṃ tapodhanam /
sasainyo nopayāto 'smi bhagavan bhagavadbhayāt
vājimukhyā manuṣyāś ca mattāś ca varavāraṇāḥ /
pracchādya mahatīṃ bhūmiṃ bhagavann anuyānti mām
te vṛkṣān udakaṃ bhūmim āśrameṣūṭajāṃs tathā /
na hiṃsyur iti tenāham eka evāgatas tataḥ
ānīyatām itaḥ senety ājñaptaḥ paramarṣiṇā /
tathā tu cakre bharataḥ senāyāḥ samupāgamam
agniśālāṃ praviśyātha pītvāpaḥ parimṛjya ca /
ātithyasya kriyāhetor viśvakarmāṇam āhvayat
āhvaye viśvakarmāṇam ahaṃ tvaṣṭāram eva ca /
ātithyaṃ kartum icchāmi tatra me saṃvidhīyatām
prāksrotasaś ca yā nadyaḥ pratyaksrotasa eva ca /
pṛthivyām antarikṣe ca samāyāntv adya sarvaśaḥ
anyāḥ sravantu maireyaṃ surām anyāḥ suniṣṭhitām /
aparāś codakaṃ śītam ikṣukāṇḍarasopamam
āhvaye devagandharvān viśvāvasuhahāhuhūn /
tathaivāpsaraso devīr gandharvīś cāpi sarvaśaḥ
ghṛtācīm atha viśvācīṃ miśrakeśīm alambusām /
śakraṃ yāś copatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāś ca bhāminīḥ /
sarvās tumburuṇā sārdham āhvaye saparicchadāḥ // RamS_2,85.15* //
vanaṃ kuruṣu yad divyaṃ vāso bhūṣaṇapattravat /
divyanārīphalaṃ śaśvat tat kauberam ihaiva tu
iha me bhagavān somo vidhattām annam uttamam /
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca /
surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca
evaṃ samādhinā yuktas tejasāpratimena ca /
śikṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīn muniḥ
manasā dhyāyatas tasya prāṅmukhasya kṛtāñjaleḥ /
ājagmus tāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak
malayaṃ darduraṃ caiva tataḥ svedanudo 'nilaḥ /
upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukhaḥ śivaḥ
tato 'bhyavartanta ghanā divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ /
devadundubhighoṣaś ca dikṣu sarvāsu śuśruve
pravavuś cottamā vātā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ /
prajagur devagandharvā vīṇāḥ pramumucuḥ svarān
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca /
viveśoccāritaḥ ślakṣṇaḥ samo layaguṇānvitaḥ
tasminn uparate śabde divye śrotrasukhe nṛṇām /
dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇaḥ
babhūva hi samā bhūmiḥ samantāt pañcayojanam /
śādvalair bahubhiś channā nīlavaiḍūryasaṃnibhaiḥ
tasmin bilvāḥ kapitthāś ca panasā bījapūrakāḥ /
āmalakyo babhūvuś ca cūtāś ca phalabhūṣaṇāḥ
uttarebhyaḥ kurubhyaś ca vanaṃ divyopabhogavat /
ājagāma nadī divyā tīrajair bahubhir vṛtā
catuḥśālāni śubhrāṇi śālāś ca gajavājinām /
harmyaprāsādasaṃghātās toraṇāni śubhāni ca
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśma sutoraṇam /
śuklamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam
caturasram asaṃbādhaṃ śayanāsanayānavat /
divyaiḥ sarvarasair yuktaṃ divyabhojanavastravat
upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam /
kḷptasarvāsanaṃ śrīmat svāstīrṇaśayanottamam
praviveśa mahābāhur anujñāto maharṣiṇā /
veśma tad ratnasampūrṇaṃ bharataḥ kaikayīsutaḥ
anujagmuś ca taṃ sarve mantriṇaḥ sapurohitāḥ /
babhūvuś ca mudā yuktās taṃ dṛṣṭvā veśmasaṃvidhim
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chattram eva ca /
bharato mantribhiḥ sārdham abhyavartata rājavat
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca /
vālavyajanam ādāya nyaṣīdat sacivāsane
ānupūrvyān niṣeduś ca sarve mantripurohitāḥ /
tataḥ senāpatiḥ paścāt praśāstā ca niṣedatuḥ
tatas tatra muhūrtena nadyaḥ pāyasakardamāḥ /
upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt
tāsām ubhayataḥ kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanāḥ /
ramyāś cāvasathā divyā brahmaṇas tu prasādajāḥ
tenaiva ca muhūrtena divyābharaṇabhūṣitāḥ /
āgur viṃśatisāhasrā brahmaṇā prahitāḥ striyaḥ
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitāḥ /
āgur viṃśatisāhasrāḥ kuberaprahitāḥ striyaḥ
yābhir gṛhītaḥ puruṣaḥ sonmāda iva lakṣyate /
āgur viṃśatisāhasrā nandanād apsarogaṇāḥ
nāradas tumburur gopaḥ parvataḥ sūryavarcasaḥ /
ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jaguḥ
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha vāmanā /
upānṛtyaṃs tu bharataṃ bharadvājasya śāsanāt
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane /
prayāge tāny adṛśyanta bharadvājasya śāsanāt
bilvā mārdaṅgikā āsañ śamyāgrāhā vibhītakāḥ /
aśvatthā nartakāś cāsan bharadvājasya tejasā
tataḥ saralatālāś ca tilakā naktamālakāḥ /
prahṛṣṭās tatra saṃpetuḥ kubjā bhūtvātha vāmanāḥ
śiṃśapāmalakī jambūr yāś cānyāḥ kānane latāḥ /
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame 'vasan
surāṃ surāpāḥ pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitāḥ /
māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvad icchatha
utsādya snāpayanti sma nadītīreṣu valguṣu /
apy ekam ekaṃ puruṣaṃ pramadāḥ sapta cāṣṭa ca
saṃvahantyaḥ samāpetur nāryo ruciralocanāḥ /
parimṛjya tathā nyāyaṃ pāyayanti varāṅganāḥ
hayān gajān kharān uṣṭrāṃs tathaiva surabheḥ sutān /
ikṣūṃś ca madhujālāṃś ca bhojayanti sma vāhanān /
ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalāḥ // RamS_2,85.52* //
nāśvabandho 'śvam ājānān na gajaṃ kuñjaragrahaḥ /
mattapramattamuditā camūḥ sā tatra saṃbabhau
tarpitāḥ sarvakāmais te raktacandanarūṣitāḥ /
apsarogaṇasaṃyuktāḥ sainyā vācam udairayan
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo na gamiṣyāma daṇḍakān /
kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham
iti pādātayodhāś ca hastyaśvārohabandhakāḥ /
anāthās taṃ vidhiṃ labdhvā vācam etām udairayan
samprahṛṣṭā vinedus te narās tatra sahasraśaḥ /
bharatasyānuyātāraḥ svargo 'yam iti cābruvan
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tad annam amṛtopamam /
divyān udvīkṣya bhakṣyāṃs tān abhavad bhakṣaṇe matiḥ
preṣyāś ceṭyaś ca vadhvaś ca balasthāś cāpi sarvaśaḥ /
babhūvus te bhṛśaṃ tṛptāḥ sarve cāhatavāsasaḥ
kuñjarāś ca kharoṣṭraś ca go'śvāś ca mṛgapakṣiṇaḥ /
babhūvuḥ subhṛtās tatra nānyo hy anyam akalpayat
nāśuklavāsās tatrāsīt kṣudhito malino 'pi vā /
rajasā dhvastakeśo vā naraḥ kaścid adṛśyata
ājaiś cāpi ca vārāhair niṣṭhānavarasaṃcayaiḥ /
phalaniryūhasaṃsiddhaiḥ sūpair gandharasānvitaiḥ
puṣpadhvajavatīḥ pūrṇāḥ śuklasyānnasya cābhitaḥ /
dadṛśur vismitās tatra narā lauhīḥ sahasraśaḥ
babhūvur vanapārśveṣu kūpāḥ pāyasakardamāḥ /
tāś ca kāmadughā gāvo drumāś cāsan madhuścyutaḥ
vāpyo maireyapūrṇāś ca mṛṣṭamāṃsacayair vṛtāḥ /
prataptapiṭharaiś cāpi mārgamāyūrakaukkuṭaiḥ
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi śātakumbhamayāni ca /
sthālyaḥ kumbhyaḥ karambhyaś ca dadhipūrṇāḥ susaṃskṛtāḥ /
yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhinaḥ // RamS_2,85.66* //
hradāḥ pūrṇā rasālasya dadhnaḥ śvetasya cāpare /
babhūvuḥ pāyasasyānte śarkarāyāś ca saṃcayāḥ
kalkāṃś cūrṇakaṣāyāṃś ca snānāni vividhāni ca /
dadṛśur bhājanasthāni tīrtheṣu saritāṃ narāḥ
śuklān aṃśumataś cāpi dantadhāvanasaṃcayān /
śuklāṃś candanakalkāṃś ca samudgeṣv avatiṣṭhataḥ
darpaṇān parimṛṣṭāṃś ca vāsasāṃ cāpi saṃcayān /
pādukopānahāṃ caiva yugmān yatra sahasraśaḥ
āñjanīḥ kaṅkatān kūrcāṃś chattrāṇi ca dhanūṃṣi ca /
marmatrāṇāni citrāṇi śayanāny āsanāni ca
pratipānahradān pūrṇān kharoṣṭragajavājinām /
avagāhya sutīrthāṃś ca hradān sotpalapuṣkarān
nīlavaiḍūryavarṇāṃś ca mṛdūn yavasasaṃcayān /
nirvāpārthaṃ paśūnāṃ te dadṛśus tatra sarvaśaḥ
vyasmayanta manuṣyās te svapnakalpaṃ tad adbhutam /
dṛṣṭvātithyaṃ kṛtaṃ tādṛg bharatasya maharṣiṇā
ity evaṃ ramamāṇānāṃ devānām iva nandane /
bharadvājāśrame ramye sā rātrir vyatyavartata
pratijagmuś ca tā nadyo gandharvāś ca yathāgatam /
bharadvājam anujñāpya tāś ca sarvā varāṅganāḥ
tathaiva mattā madirotkaṭā narās tathaiva divyāgurucandanokṣitāḥ /
tathaiva divyā vividhāḥ sraguttamāḥ pṛthakprakīrṇā manujaiḥ pramarditāḥ
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0