રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.85

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 85
કૃતબુદ્ધિં નિવાસાય તથૈવ સ મુનિસ્ તદા ।
ભરતં કૈકયીપુત્રમ્ આતિથ્યેન ન્યમન્ત્રયત્

અબ્રવીદ્ ભરતસ્ ત્વ્ એનં નન્વ્ ઇદં ભવતા કૃતમ્ ।
પાદ્યમ્ અર્ઘ્યં તથાતિથ્યં વને યદ્ ઉપપદ્યતે

અથોવાચ ભરદ્વાજો ભરતં પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
જાને ત્વાં પ્રીતિસંયુક્તં તુષ્યેસ્ ત્વં યેન કેનચિત્

સેનાયાસ્ તુ તવૈતસ્યાઃ કર્તુમ્ ઇચ્છામિ ભોજનમ્ ।
મમ પ્રીતિર્ યથારૂપા ત્વમ્ અર્હો મનુજર્ષભ

કિમર્થં ચાપિ નિક્ષિપ્ય દૂરે બલમ્ ઇહાગતઃ ।
કસ્માન્ નેહોપયાતો ઽસિ સબલઃ પુરુષર્ષભ

ભરતઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રાઞ્જલિસ્ તં તપોધનમ્ ।
સસૈન્યો નોપયાતો ઽસ્મિ ભગવન્ ભગવદ્ભયાત્

વાજિમુખ્યા મનુષ્યાશ્ ચ મત્તાશ્ ચ વરવારણાઃ ।
પ્રચ્છાદ્ય મહતીં ભૂમિં ભગવન્ન્ અનુયાન્તિ મામ્

તે વૃક્ષાન્ ઉદકં ભૂમિમ્ આશ્રમેષૂટજાંસ્ તથા ।
ન હિંસ્યુર્ ઇતિ તેનાહમ્ એક એવાગતસ્ તતઃ

આનીયતામ્ ઇતઃ સેનેત્ય્ આજ્ઞપ્તઃ પરમર્ષિણા ।
તથા તુ ચક્રે ભરતઃ સેનાયાઃ સમુપાગમમ્

અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાપઃ પરિમૃજ્ય ચ ।
આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્ વિશ્વકર્માણમ્ આહ્વયત્

આહ્વયે વિશ્વકર્માણમ્ અહં ત્વષ્ટારમ્ એવ ચ ।
આતિથ્યં કર્તુમ્ ઇચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્

પ્રાક્સ્રોતસશ્ ચ યા નદ્યઃ પ્રત્યક્સ્રોતસ એવ ચ ।
પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ સમાયાન્ત્વ્ અદ્ય સર્વશઃ

અન્યાઃ સ્રવન્તુ મૈરેયં સુરામ્ અન્યાઃ સુનિષ્ઠિતામ્ ।
અપરાશ્ ચોદકં શીતમ્ ઇક્ષુકાણ્ડરસોપમમ્

આહ્વયે દેવગન્ધર્વાન્ વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્ ।
તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ ગન્ધર્વીશ્ ચાપિ સર્વશઃ

ઘૃતાચીમ્ અથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમ્ અલમ્બુસામ્ ।
શક્રં યાશ્ ચોપતિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માણં યાશ્ ચ ભામિનીઃ ।
સર્વાસ્ તુમ્બુરુણા સાર્ધમ્ આહ્વયે સપરિચ્છદાઃ ॥ રમ્સ્_2,85.15* ॥
વનં કુરુષુ યદ્ દિવ્યં વાસો ભૂષણપત્ત્રવત્ ।
દિવ્યનારીફલં શશ્વત્ તત્ કૌબેરમ્ ઇહૈવ તુ

ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામ્ અન્નમ્ ઉત્તમમ્ ।
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ

વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ ।
સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ

એવં સમાધિના યુક્તસ્ તેજસાપ્રતિમેન ચ ।
શિક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્ મુનિઃ

મનસા ધ્યાયતસ્ તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ ।
આજગ્મુસ્ તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્

મલયં દર્દુરં ચૈવ તતઃ સ્વેદનુદો ઽનિલઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખઃ શિવઃ

તતો ઽભ્યવર્તન્ત ઘના દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ ।
દેવદુન્દુભિઘોષશ્ ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે

પ્રવવુશ્ ચોત્તમા વાતા નનૃતુશ્ ચાપ્સરોગણાઃ ।
પ્રજગુર્ દેવગન્ધર્વા વીણાઃ પ્રમુમુચુઃ સ્વરાન્

સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ ।
વિવેશોચ્ચારિતઃ શ્લક્ષ્ણઃ સમો લયગુણાન્વિતઃ

તસ્મિન્ન્ ઉપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોત્રસુખે નૃણામ્ ।
દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણઃ

બભૂવ હિ સમા ભૂમિઃ સમન્તાત્ પઞ્ચયોજનમ્ ।
શાદ્વલૈર્ બહુભિશ્ છન્ના નીલવૈડૂર્યસંનિભૈઃ

તસ્મિન્ બિલ્વાઃ કપિત્થાશ્ ચ પનસા બીજપૂરકાઃ ।
આમલક્યો બભૂવુશ્ ચ ચૂતાશ્ ચ ફલભૂષણાઃ

ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યશ્ ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્ ।
આજગામ નદી દિવ્યા તીરજૈર્ બહુભિર્ વૃતા

ચતુઃશાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ ચ ગજવાજિનામ્ ।
હર્મ્યપ્રાસાદસંઘાતાસ્ તોરણાનિ શુભાનિ ચ

સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મ સુતોરણમ્ ।
શુક્લમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગન્ધસમુક્ષિતમ્

ચતુરસ્રમ્ અસંબાધં શયનાસનયાનવત્ ।
દિવ્યૈઃ સર્વરસૈર્ યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્

ઉપકલ્પિતસર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્ ।
કૢપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્ સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્

પ્રવિવેશ મહાબાહુર્ અનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા ।
વેશ્મ તદ્ રત્નસમ્પૂર્ણં ભરતઃ કૈકયીસુતઃ

અનુજગ્મુશ્ ચ તં સર્વે મન્ત્રિણઃ સપુરોહિતાઃ ।
બભૂવુશ્ ચ મુદા યુક્તાસ્ તં દૃષ્ટ્વા વેશ્મસંવિધિમ્

તત્ર રાજાસનં દિવ્યં વ્યજનં છત્ત્રમ્ એવ ચ ।
ભરતો મન્ત્રિભિઃ સાર્ધમ્ અભ્યવર્તત રાજવત્

આસનં પૂજયામાસ રામાયાભિપ્રણમ્ય ચ ।
વાલવ્યજનમ્ આદાય ન્યષીદત્ સચિવાસને

આનુપૂર્વ્યાન્ નિષેદુશ્ ચ સર્વે મન્ત્રિપુરોહિતાઃ ।
તતઃ સેનાપતિઃ પશ્ચાત્ પ્રશાસ્તા ચ નિષેદતુઃ

તતસ્ તત્ર મુહૂર્તેન નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ ।
ઉપાતિષ્ઠન્ત ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

તાસામ્ ઉભયતઃ કૂલં પાણ્ડુમૃત્તિકલેપનાઃ ।
રમ્યાશ્ ચાવસથા દિવ્યા બ્રહ્મણસ્ તુ પ્રસાદજાઃ

તેનૈવ ચ મુહૂર્તેન દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ ।
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા બ્રહ્મણા પ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ

સુવર્ણમણિમુક્તેન પ્રવાલેન ચ શોભિતાઃ ।
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રાઃ કુબેરપ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ

યાભિર્ ગૃહીતઃ પુરુષઃ સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે ।
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા નન્દનાદ્ અપ્સરોગણાઃ

નારદસ્ તુમ્બુરુર્ ગોપઃ પર્વતઃ સૂર્યવર્ચસઃ ।
એતે ગન્ધર્વરાજાનો ભરતસ્યાગ્રતો જગુઃ

અલમ્બુસા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકાથ વામના ।
ઉપાનૃત્યંસ્ તુ ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

યાનિ માલ્યાનિ દેવેષુ યાનિ ચૈત્રરથે વને ।
પ્રયાગે તાન્ય્ અદૃશ્યન્ત ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્

બિલ્વા માર્દઙ્ગિકા આસઞ્ શમ્યાગ્રાહા વિભીતકાઃ ।
અશ્વત્થા નર્તકાશ્ ચાસન્ ભરદ્વાજસ્ય તેજસા

તતઃ સરલતાલાશ્ ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ ।
પ્રહૃષ્ટાસ્ તત્ર સંપેતુઃ કુબ્જા ભૂત્વાથ વામનાઃ

શિંશપામલકી જમ્બૂર્ યાશ્ ચાન્યાઃ કાનને લતાઃ ।
પ્રમદાવિગ્રહં કૃત્વા ભરદ્વાજાશ્રમે ઽવસન્

સુરાં સુરાપાઃ પિબત પાયસં ચ બુભુક્ષિતાઃ ।
માંસાનિ ચ સુમેધ્યાનિ ભક્ષ્યન્તાં યાવદ્ ઇચ્છથ

ઉત્સાદ્ય સ્નાપયન્તિ સ્મ નદીતીરેષુ વલ્ગુષુ ।
અપ્ય્ એકમ્ એકં પુરુષં પ્રમદાઃ સપ્ત ચાષ્ટ ચ

સંવહન્ત્યઃ સમાપેતુર્ નાર્યો રુચિરલોચનાઃ ।
પરિમૃજ્ય તથા ન્યાયં પાયયન્તિ વરાઙ્ગનાઃ

હયાન્ ગજાન્ ખરાન્ ઉષ્ટ્રાંસ્ તથૈવ સુરભેઃ સુતાન્ ।
ઇક્ષૂંશ્ ચ મધુજાલાંશ્ ચ ભોજયન્તિ સ્મ વાહનાન્ ।
ઇક્ષ્વાકુવરયોધાનાં ચોદયન્તો મહાબલાઃ ॥ રમ્સ્_2,85.52* ॥
નાશ્વબન્ધો ઽશ્વમ્ આજાનાન્ ન ગજં કુઞ્જરગ્રહઃ ।
મત્તપ્રમત્તમુદિતા ચમૂઃ સા તત્ર સંબભૌ

તર્પિતાઃ સર્વકામૈસ્ તે રક્તચન્દનરૂષિતાઃ ।
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ સૈન્યા વાચમ્ ઉદૈરયન્

નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો ન ગમિષ્યામ દણ્ડકાન્ ।
કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્

ઇતિ પાદાતયોધાશ્ ચ હસ્ત્યશ્વારોહબન્ધકાઃ ।
અનાથાસ્ તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમ્ એતામ્ ઉદૈરયન્

સમ્પ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્ તે નરાસ્ તત્ર સહસ્રશઃ ।
ભરતસ્યાનુયાતારઃ સ્વર્ગો ઽયમ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્

તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદ્ અન્નમ્ અમૃતોપમમ્ ।
દિવ્યાન્ ઉદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાંસ્ તાન્ અભવદ્ ભક્ષણે મતિઃ

પ્રેષ્યાશ્ ચેટ્યશ્ ચ વધ્વશ્ ચ બલસ્થાશ્ ચાપિ સર્વશઃ ।
બભૂવુસ્ તે ભૃશં તૃપ્તાઃ સર્વે ચાહતવાસસઃ

કુઞ્જરાશ્ ચ ખરોષ્ટ્રશ્ ચ ગોઽશ્વાશ્ ચ મૃગપક્ષિણઃ ।
બભૂવુઃ સુભૃતાસ્ તત્ર નાન્યો હ્ય્ અન્યમ્ અકલ્પયત્

નાશુક્લવાસાસ્ તત્રાસીત્ ક્ષુધિતો મલિનો ઽપિ વા ।
રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નરઃ કશ્ચિદ્ અદૃશ્યત

આજૈશ્ ચાપિ ચ વારાહૈર્ નિષ્ઠાનવરસંચયૈઃ ।
ફલનિર્યૂહસંસિદ્ધૈઃ સૂપૈર્ ગન્ધરસાન્વિતૈઃ

પુષ્પધ્વજવતીઃ પૂર્ણાઃ શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિતઃ ।
દદૃશુર્ વિસ્મિતાસ્ તત્ર નરા લૌહીઃ સહસ્રશઃ

બભૂવુર્ વનપાર્શ્વેષુ કૂપાઃ પાયસકર્દમાઃ ।
તાશ્ ચ કામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ ચાસન્ મધુશ્ચ્યુતઃ

વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્ વૃતાઃ ।
પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈઃ

પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ શાતકુમ્ભમયાનિ ચ ।
સ્થાલ્યઃ કુમ્ભ્યઃ કરમ્ભ્યશ્ ચ દધિપૂર્ણાઃ સુસંસ્કૃતાઃ ।
યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગન્ધિનઃ ॥ રમ્સ્_2,85.66* ॥
હ્રદાઃ પૂર્ણા રસાલસ્ય દધ્નઃ શ્વેતસ્ય ચાપરે ।
બભૂવુઃ પાયસસ્યાન્તે શર્કરાયાશ્ ચ સંચયાઃ

કલ્કાંશ્ ચૂર્ણકષાયાંશ્ ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દદૃશુર્ ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરિતાં નરાઃ

શુક્લાન્ અંશુમતશ્ ચાપિ દન્તધાવનસંચયાન્ ।
શુક્લાંશ્ ચન્દનકલ્કાંશ્ ચ સમુદ્ગેષ્વ્ અવતિષ્ઠતઃ

દર્પણાન્ પરિમૃષ્ટાંશ્ ચ વાસસાં ચાપિ સંચયાન્ ।
પાદુકોપાનહાં ચૈવ યુગ્માન્ યત્ર સહસ્રશઃ

આઞ્જનીઃ કઙ્કતાન્ કૂર્ચાંશ્ છત્ત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ ।
મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્ય્ આસનાનિ ચ

પ્રતિપાનહ્રદાન્ પૂર્ણાન્ ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્ ।
અવગાહ્ય સુતીર્થાંશ્ ચ હ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્

નીલવૈડૂર્યવર્ણાંશ્ ચ મૃદૂન્ યવસસંચયાન્ ।
નિર્વાપાર્થં પશૂનાં તે દદૃશુસ્ તત્ર સર્વશઃ

વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્ તે સ્વપ્નકલ્પં તદ્ અદ્ભુતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાતિથ્યં કૃતં તાદૃગ્ ભરતસ્ય મહર્ષિણા

ઇત્ય્ એવં રમમાણાનાં દેવાનામ્ ઇવ નન્દને ।
ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્ વ્યત્યવર્તત

પ્રતિજગ્મુશ્ ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ ચ યથાગતમ્ ।
ભરદ્વાજમ્ અનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ ચ સર્વા વરાઙ્ગનાઃ

તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્ તથૈવ દિવ્યાગુરુચન્દનોક્ષિતાઃ ।
તથૈવ દિવ્યા વિવિધાઃ સ્રગુત્તમાઃ પૃથક્પ્રકીર્ણા મનુજૈઃ પ્રમર્દિતાઃ