Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.66

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 66
apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye /
jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam /
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasam

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam /
bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau

taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam /
aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame

adya te katicid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ /
api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava

āryakas te sukuśalī yudhājin mātulas tava /
pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi

evaṃ pṛṣṭas tu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ /
ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ

adya me saptamī rātriś cyutasyāryakaveśmanaḥ /
ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājin mātulaś ca me

yan me dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ /
pariśrāntaṃ pathy abhavat tato 'haṃ pūrvam āgataḥ

rājavākyaharair dūtais tvaryamāṇo 'ham āgataḥ /
yad ahaṃ praṣṭum icchāmi tad ambā vaktum arhati

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ /
na cāyam ikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me

rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane /
tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ

pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ /
āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane

taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam /
ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā /
yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ // RamS_2,66.14* //
tac chrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ /
papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ

tataḥ śokena saṃvītaḥ pitur maraṇaduḥkhitaḥ /
vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā /
tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā

tam ārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi /
utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedam abravīt

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ /
tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ

sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca /
jananīṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtaḥ

abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati /
ity ahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrām ayāsiṣam

tad idaṃ hy anyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama /
pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam

amba kenātyagād rājā vyādhinā mayy anāgate /
dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān /
upajighreddhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ /
yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ /
tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ /
tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama

ārye kim abravīd rājā pitā me satyavikramaḥ /
paścimaṃ sādhusaṃdeśam icchāmi śrotum ātmanaḥ

iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyam abravīt /
rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca /
sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ // RamS_2,66.29* //
imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava /
kāladharmaparikṣiptaḥ pāśair iva mahāgajaḥ

siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha /
lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam

tac chrutvā viṣasādaiva dvitīyāpriyaśaṃsanāt /
viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram

kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ /
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ

tathā pṛṣṭā yathātattvam ākhyātum upacakrame /
mātāsya yugapad vākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam /
daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ

tac chrutvā bharatas trasto bhrātuś cāritraśaṅkayā /
svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame

kaccin na brāhmaṇadhanaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasyacit /
kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ

kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate /
kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham /
tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃciddhṛtaṃ rāmeṇa kasyacit /
kaścin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ /
na rāmaḥ paradārāṃś ca cakṣurbhyām api paśyati // RamS_2,66.40* //
mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam /
yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot /
rāmaś ca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ /
putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān

tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām /
tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam

tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñair vasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ /
saṃkālya rājānam adīnasattvam ātmānam urvyām abhiṣecayasva