રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.66

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 66
અપશ્યંસ્ તુ તતસ્ તત્ર પિતરં પિતુર્ આલયે ।
જગામ ભરતો દ્રષ્ટું માતરં માતુર્ આલયે

અનુપ્રાપ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા કૈકેયી પ્રોષિતં સુતમ્ ।
ઉત્પપાત તદા હૃષ્ટા ત્યક્ત્વા સૌવર્ણમાનસમ્

સ પ્રવિશ્યૈવ ધર્માત્મા સ્વગૃહં શ્રીવિવર્જિતમ્ ।
ભરતઃ પ્રેક્ષ્ય જગ્રાહ જનન્યાશ્ ચરણૌ શુભૌ

તં મૂર્ધ્નિ સમુપાઘ્રાય પરિષ્વજ્ય યશસ્વિનમ્ ।
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

અદ્ય તે કતિચિદ્ રાત્ર્યશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ ।
અપિ નાધ્વશ્રમઃ શીઘ્રં રથેનાપતતસ્ તવ

આર્યકસ્ તે સુકુશલી યુધાજિન્ માતુલસ્ તવ ।
પ્રવાસાચ્ ચ સુખં પુત્ર સર્વં મે વક્તુમ્ અર્હસિ

એવં પૃષ્ટસ્ તુ કૈકેય્યા પ્રિયં પાર્થિવનન્દનઃ ।
આચષ્ટ ભરતઃ સર્વં માત્રે રાજીવલોચનઃ

અદ્ય મે સપ્તમી રાત્રિશ્ ચ્યુતસ્યાર્યકવેશ્મનઃ ।
અમ્બાયાઃ કુશલી તાતો યુધાજિન્ માતુલશ્ ચ મે

યન્ મે ધનં ચ રત્નં ચ દદૌ રાજા પરંતપઃ ।
પરિશ્રાન્તં પથ્ય્ અભવત્ તતો ઽહં પૂર્વમ્ આગતઃ

રાજવાક્યહરૈર્ દૂતૈસ્ ત્વર્યમાણો ઽહમ્ આગતઃ ।
યદ્ અહં પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તદ્ અમ્બા વક્તુમ્ અર્હતિ

શૂન્યો ઽયં શયનીયસ્ તે પર્યઙ્કો હેમભૂષિતઃ ।
ન ચાયમ્ ઇક્ષ્વાકુજનઃ પ્રહૃષ્ટઃ પ્રતિભાતિ મે

રાજા ભવતિ ભૂયિષ્ઠમ્ ઇહામ્બાયા નિવેશને ।
તમ્ અહં નાદ્ય પશ્યામિ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ન્ ઇહાગતઃ

પિતુર્ ગ્રહીષ્યે ચરણૌ તં મમાખ્યાહિ પૃચ્છતઃ ।
આહોસ્વિદ્ અમ્બ જ્યેષ્ઠાયાઃ કૌસલ્યાયા નિવેશને

તં પ્રત્યુવાચ કૈકેયી પ્રિયવદ્ ઘોરમ્ અપ્રિયમ્ ।
અજાનન્તં પ્રજાનન્તી રાજ્યલોભેન મોહિતા ।
યા ગતિઃ સર્વભૂતાનાં તાં ગતિં તે પિતા ગતઃ ॥ રમ્સ્_2,66.14* ॥
તચ્ છ્રુત્વા ભરતો વાક્યં ધર્માભિજનવાઞ્ શુચિઃ ।
પપાત સહસા ભૂમૌ પિતૃશોકબલાર્દિતઃ

તતઃ શોકેન સંવીતઃ પિતુર્ મરણદુઃખિતઃ ।
વિલલાપ મહાતેજા ભ્રાન્તાકુલિતચેતનઃ

એતત્ સુરુચિરં ભાતિ પિતુર્ મે શયનં પુરા ।
તદ્ ઇદં ન વિભાત્ય્ અદ્ય વિહીનં તેન ધીમતા

તમ્ આર્તં દેવસંકાશં સમીક્ષ્ય પતિતં ભુવિ ।
ઉત્થાપયિત્વા શોકાર્તં વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કિં શેષે રાજપુત્ર મહાયશઃ ।
ત્વદ્વિધા ન હિ શોચન્તિ સન્તઃ સદસિ સંમતાઃ

સ રુદિત્વા ચિરં કાલં ભૂમૌ વિપરિવૃત્ય ચ ।
જનનીં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતઃ

અભિષેક્ષ્યતિ રામં તુ રાજા યજ્ઞં નુ યક્ષ્યતિ ।
ઇત્ય્ અહં કૃતસંકલ્પો હૃષ્ટો યાત્રામ્ અયાસિષમ્

તદ્ ઇદં હ્ય્ અન્યથા ભૂતં વ્યવદીર્ણં મનો મમ ।
પિતરં યો ન પશ્યામિ નિત્યં પ્રિયહિતે રતમ્

અમ્બ કેનાત્યગાદ્ રાજા વ્યાધિના મય્ય્ અનાગતે ।
ધન્યા રામાદયઃ સર્વે યૈઃ પિતા સંસ્કૃતઃ સ્વયમ્

ન નૂનં માં મહારાજઃ પ્રાપ્તં જાનાતિ કીર્તિમાન્ ।
ઉપજિઘ્રેદ્ધિ માં મૂર્ધ્નિ તાતઃ સંનમ્ય સત્વરમ્

ક્વ સ પાણિઃ સુખસ્પર્શસ્ તાતસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
યેન માં રજસા ધ્વસ્તમ્ અભીક્ષ્ણં પરિમાર્જતિ

યો મે ભ્રાતા પિતા બન્ધુર્ યસ્ય દાસો ઽસ્મિ ધીમતઃ ।
તસ્ય માં શીઘ્રમ્ આખ્યાહિ રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ

પિતા હિ ભવતિ જ્યેષ્ઠો ધર્મમ્ આર્યસ્ય જાનતઃ ।
તસ્ય પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ સ હીદાનીં ગતિર્ મમ

આર્યે કિમ્ અબ્રવીદ્ રાજા પિતા મે સત્યવિક્રમઃ ।
પશ્ચિમં સાધુસંદેશમ્ ઇચ્છામિ શ્રોતુમ્ આત્મનઃ

ઇતિ પૃષ્ટા યથાતત્ત્વં કૈકેયી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
રામેતિ રાજા વિલપન્ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ ।
સ મહાત્મા પરં લોકં ગતો ગતિમતાં વરઃ ॥ રમ્સ્_2,66.29* ॥
ઇમાં તુ પશ્ચિમાં વાચં વ્યાજહાર પિતા તવ ।
કાલધર્મપરિક્ષિપ્તઃ પાશૈર્ ઇવ મહાગજઃ

સિદ્ધાર્થાસ્ તુ નરા રામમ્ આગતં સીતયા સહ ।
લક્ષ્મણં ચ મહાબાહું દ્રક્ષ્યન્તિ પુનર્ આગતમ્

તચ્ છ્રુત્વા વિષસાદૈવ દ્વિતીયાપ્રિયશંસનાત્ ।
વિષણ્ણવદનો ભૂત્વા ભૂયઃ પપ્રચ્છ માતરમ્

ક્વ ચેદાનીં સ ધર્માત્મા કૌસલ્યાનન્દવર્ધનઃ ।
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચ સમં ગતઃ

તથા પૃષ્ટા યથાતત્ત્વમ્ આખ્યાતુમ્ ઉપચક્રમે ।
માતાસ્ય યુગપદ્ વાક્યં વિપ્રિયં પ્રિયશઙ્કયા

સ હિ રાજસુતઃ પુત્ર ચીરવાસા મહાવનમ્ ।
દણ્ડકાન્ સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણાનુચરો ગતઃ

તચ્ છ્રુત્વા ભરતસ્ ત્રસ્તો ભ્રાતુશ્ ચારિત્રશઙ્કયા ।
સ્વસ્ય વંશસ્ય માહાત્મ્યાત્ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

કચ્ચિન્ ન બ્રાહ્મણધનં હૃતં રામેણ કસ્યચિત્ ।
કચ્ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ

કચ્ચિન્ ન પરદારાન્ વા રાજપુત્રો ઽભિમન્યતે ।
કસ્માત્ સ દણ્ડકારણ્યે ભ્રૂણહેવ વિવાસિતઃ

અથાસ્ય ચપલા માતા તત્ સ્વકર્મ યથાતથમ્ ।
તેનૈવ સ્ત્રીસ્વભાવેન વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે

ન બ્રાહ્મણધનં કિંચિદ્ધૃતં રામેણ કસ્યચિત્ ।
કશ્ચિન્ નાઢ્યો દરિદ્રો વા તેનાપાપો વિહિંસિતઃ ।
ન રામઃ પરદારાંશ્ ચ ચક્ષુર્ભ્યામ્ અપિ પશ્યતિ ॥ રમ્સ્_2,66.40* ॥
મયા તુ પુત્ર શ્રુત્વૈવ રામસ્યૈવાભિષેચનમ્ ।
યાચિતસ્ તે પિતા રાજ્યં રામસ્ય ચ વિવાસનમ્

સ સ્વવૃત્તિં સમાસ્થાય પિતા તે તત્ તથાકરોત્ ।
રામશ્ ચ સહસૌમિત્રિઃ પ્રેષિતઃ સહ સીતયા

તમ્ અપશ્યન્ પ્રિયં પુત્રં મહીપાલો મહાયશાઃ ।
પુત્રશોકપરિદ્યૂનઃ પઞ્ચત્વમ્ ઉપપેદિવાન્

ત્વયા ત્વ્ ઇદાનીં ધર્મજ્ઞ રાજત્વમ્ અવલમ્બ્યતામ્ ।
ત્વત્કૃતે હિ મયા સર્વમ્ ઇદમ્ એવંવિધં કૃતમ્

તત્ પુત્ર શીઘ્રં વિધિના વિધિજ્ઞૈર્ વસિષ્ઠમુખ્યૈઃ સહિતો દ્વિજેન્દ્રૈઃ ।
સંકાલ્ય રાજાનમ્ અદીનસત્ત્વમ્ આત્માનમ્ ઉર્વ્યામ્ અભિષેચયસ્વ