Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.52

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 52
pratyāśvasto yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ /
athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt

vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagraham iva dvipam /
viniḥśvasantaṃ dhyāyantam asvastham iva kuñjaram

rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam /
aśrupūrṇamukhaṃ dīnam uvāca paramārtavat

kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlam upāśritaḥ /
so 'tyantasukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ /
bhūmipālātmajo bhūmau śete katham anāthavat // RamS_2,52.4* //
yaṃ yāntam anuyānti sma padātirathakuñjarāḥ /
sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanam āśritaḥ

vyālair mṛgair ācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam /
kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanam upasthitau

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā /
rājaputrau kathaṃ pādair avaruhya rathād gatau

siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau /
vanāntaṃ praviśantau tāv aśvināv iva mandaram

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ /
sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī /
āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya // RamS_2,52.9* //
iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā /
uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā

abravīn māṃ mahārāja dharmam evānupālayan /
añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca

sūta madvacanāt tasya tātasya viditātmanaḥ /
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ

sarvam antaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāt tvayā /
ārogyam aviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam

mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam /
devi devasya pādau ca devavat paripālaya

bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca /
sarvāsv eva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu

vaktavyaś ca mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ /
pitaraṃ yauvarājyastho rājyastham anupālaya

ity evaṃ māṃ mahārāja bruvann eva mahāyaśāḥ /
rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśam aśrūṇy avartayat

lakṣmaṇas tu susaṃkruddho niḥśvasan vākyam abravīt /
kenāyam aparādhena rājaputro vivāsitaḥ

yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam /
varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam /
rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye // RamS_2,52.19* //
asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt /
janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam

ahaṃ tāvan mahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye /
bhrātā bhartā ca bandhuś ca pitā ca mama rāghavaḥ

sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam /
sarvaloko 'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā

jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī /
bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vismṛtā sthitā

adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī /
tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcid abravīt

udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā /
mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntam udīkṣya sā

tathaiva rāmo 'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito 'bhaval lakṣmaṇabāhupālitaḥ /
tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām