Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.51

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 51
kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha /
rāme dakṣiṇakūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ

anujñātaḥ sumantro 'tha yojayitvā hayottamān /
ayodhyām eva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ

sa vanāni sugandhīni saritaś ca sarāṃsi ca /
paśyann atiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca

tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye 'hani sārathiḥ /
ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha

sa śūnyām iva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ /
sumantraś cintayāmāsa śokavegasamāhataḥ

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā /
rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī /
iti cintāparaḥ sūtas tvaritaḥ praviveśa ha // RamS_2,51.6* //
sumantram abhiyāntaṃ taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ

teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyām aham āpṛcchya rāghavam /
anujñāto nivṛtto 'smi dhārmikeṇa mahātmanā

te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ /
aho dhig iti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ

śuśrāva ca vacas teṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām /
hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam

dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca /
na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikaṃ rāmam antarā

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham /
iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām anvantarāpaṇam /
rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ /
yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham

so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca /
kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ

tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ /
rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam

saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ /
sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati

yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam /
ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati

satyarūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan /
pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham

sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam āturam /
putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍure gṛhe

abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca /
sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat

sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrāntacetanaḥ /
mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ

tato 'ntaḥpuram āviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau /
uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim /
utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedam abravīt

imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ /
vanavāsād anuprāptaṃ kasmān na pratibhāṣase

adyemam anayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava /
uttiṣṭha sukṛtaṃ te 'stu śoke na syāt sahāyatā

deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim /
neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām

sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā /
dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī

evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi /
patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

tatas tam antaḥpuranādam utthitaṃ samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ /
striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsīt punar eva saṃkulam