રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.52

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 52
પ્રત્યાશ્વસ્તો યદા રાજા મોહાત્ પ્રત્યાગતઃ પુનઃ ।
અથાજુહાવ તં સૂતં રામવૃત્તાન્તકારણાત્

વૃદ્ધં પરમસંતપ્તં નવગ્રહમ્ ઇવ દ્વિપમ્ ।
વિનિઃશ્વસન્તં ધ્યાયન્તમ્ અસ્વસ્થમ્ ઇવ કુઞ્જરમ્

રાજા તુ રજસા સૂતં ધ્વસ્તાઙ્ગં સમુપસ્થિતમ્ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખં દીનમ્ ઉવાચ પરમાર્તવત્

ક્વ નુ વત્સ્યતિ ધર્માત્મા વૃક્ષમૂલમ્ ઉપાશ્રિતઃ ।
સો ઽત્યન્તસુખિતઃ સૂત કિમ્ અશિષ્યતિ રાઘવઃ ।
ભૂમિપાલાત્મજો ભૂમૌ શેતે કથમ્ અનાથવત્ ॥ રમ્સ્_2,52.4* ॥
યં યાન્તમ્ અનુયાન્તિ સ્મ પદાતિરથકુઞ્જરાઃ ।
સ વત્સ્યતિ કથં રામો વિજનં વનમ્ આશ્રિતઃ

વ્યાલૈર્ મૃગૈર્ આચરિતં કૃષ્ણસર્પનિષેવિતમ્ ।
કથં કુમારૌ વૈદેહ્યા સાર્ધં વનમ્ ઉપસ્થિતૌ

સુકુમાર્યા તપસ્વિન્યા સુમન્ત્ર સહ સીતયા ।
રાજપુત્રૌ કથં પાદૈર્ અવરુહ્ય રથાદ્ ગતૌ

સિદ્ધાર્થઃ ખલુ સૂત ત્વં યેન દૃષ્ટૌ મમાત્મજૌ ।
વનાન્તં પ્રવિશન્તૌ તાવ્ અશ્વિનાવ્ ઇવ મન્દરમ્

કિમ્ ઉવાચ વચો રામઃ કિમ્ ઉવાચ ચ લક્ષ્મણઃ ।
સુમન્ત્ર વનમ્ આસાદ્ય કિમ્ ઉવાચ ચ મૈથિલી ।
આસિતં શયિતં ભુક્તં સૂત રામસ્ય કીર્તય ॥ રમ્સ્_2,52.9* ॥
ઇતિ સૂતો નરેન્દ્રેણ ચોદિતઃ સજ્જમાનયા ।
ઉવાચ વાચા રાજાનં સબાષ્પપરિરબ્ધયા

અબ્રવીન્ માં મહારાજ ધર્મમ્ એવાનુપાલયન્ ।
અઞ્જલિં રાઘવઃ કૃત્વા શિરસાભિપ્રણમ્ય ચ

સૂત મદ્વચનાત્ તસ્ય તાતસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
શિરસા વન્દનીયસ્ય વન્દ્યૌ પાદૌ મહાત્મનઃ

સર્વમ્ અન્તઃપુરં વાચ્યં સૂત મદ્વચનાત્ ત્વયા ।
આરોગ્યમ્ અવિશેષેણ યથાર્હં ચાભિવાદનમ્

માતા ચ મમ કૌસલ્યા કુશલં ચાભિવાદનમ્ ।
દેવિ દેવસ્ય પાદૌ ચ દેવવત્ પરિપાલય

ભરતઃ કુશલં વાચ્યો વાચ્યો મદ્વચનેન ચ ।
સર્વાસ્વ્ એવ યથાન્યાયં વૃત્તિં વર્તસ્વ માતૃષુ

વક્તવ્યશ્ ચ મહાબાહુર્ ઇક્ષ્વાકુકુલનન્દનઃ ।
પિતરં યૌવરાજ્યસ્થો રાજ્યસ્થમ્ અનુપાલય

ઇત્ય્ એવં માં મહારાજ બ્રુવન્ન્ એવ મહાયશાઃ ।
રામો રાજીવતામ્રાક્ષો ભૃશમ્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્

લક્ષ્મણસ્ તુ સુસંક્રુદ્ધો નિઃશ્વસન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
કેનાયમ્ અપરાધેન રાજપુત્રો વિવાસિતઃ

યદિ પ્રવ્રાજિતો રામો લોભકારણકારિતમ્ ।
વરદાનનિમિત્તં વા સર્વથા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
રામસ્ય તુ પરિત્યાગે ન હેતુમ્ ઉપલક્ષયે ॥ રમ્સ્_2,52.19* ॥
અસમીક્ષ્ય સમારબ્ધં વિરુદ્ધં બુદ્ધિલાઘવાત્ ।
જનયિષ્યતિ સંક્રોશં રાઘવસ્ય વિવાસનમ્

અહં તાવન્ મહારાજે પિતૃત્વં નોપલક્ષયે ।
ભ્રાતા ભર્તા ચ બન્ધુશ્ ચ પિતા ચ મમ રાઘવઃ

સર્વલોકપ્રિયં ત્યક્ત્વા સર્વલોકહિતે રતમ્ ।
સર્વલોકો ઽનુરજ્યેત કથં ત્વાનેન કર્મણા

જાનકી તુ મહારાજ નિઃશ્વસન્તી તપસ્વિની ।
ભૂતોપહતચિત્તેવ વિષ્ઠિતા વિસ્મૃતા સ્થિતા

અદૃષ્ટપૂર્વવ્યસના રાજપુત્રી યશસ્વિની ।
તેન દુઃખેન રુદતી નૈવ માં કિંચિદ્ અબ્રવીત્

ઉદ્વીક્ષમાણા ભર્તારં મુખેન પરિશુષ્યતા ।
મુમોચ સહસા બાષ્પં માં પ્રયાન્તમ્ ઉદીક્ષ્ય સા

તથૈવ રામો ઽશ્રુમુખઃ કૃતાઞ્જલિઃ સ્થિતો ઽભવલ્ લક્ષ્મણબાહુપાલિતઃ ।
તથૈવ સીતા રુદતી તપસ્વિની નિરીક્ષતે રાજરથં તથૈવ મામ્