Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.47

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 47
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyām anvāsya paścimām /
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam

adyeyaṃ prathamā rātrir yātā janapadād bahiḥ /
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitum arhasi

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu /
yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ

rātriṃ kathaṃcid evemāṃ saumitre vartayāmahe /
upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ /
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa /
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt /
api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam

anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ /
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ

idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam /
kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ

ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet /
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa

sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ /
muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati /
tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite

arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate /
evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca /
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca

apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā /
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte

mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset /
ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān /
anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret /
paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrair viyojitāḥ /
jananyā mama saumitre tad apy etad upasthitam

mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca /
viprāyujyata kausalyā phalakāle dhig astu mām

mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam /
saumitre yo 'ham ambāyā dadmi śokam anantakam

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā /
yasyās tac chrūyate vākyaṃ śuka pādam arer daśa

śocantyāś cālpabhāgyāyā na kiṃcid upakurvatā /
putreṇa kim aputrāyā mayā kāryam ariṃdama

alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā /
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare

eko hy aham ayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa /
tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam

adharmabhayabhītaś ca paralokasya cānagha /
tena lakṣmaṇa nādyāham ātmānam abhiṣecaye

etad anyac ca karuṇaṃ vilapya vijane bahu /
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīm upāviśat

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣam ivānalam /
samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ

dhruvam adya purī rāma ayodhyāyudhināṃ vara /
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī

naitad aupayikaṃ rāma yad idaṃ paritapyase /
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha

na ca sītā tvayā hīnā na cāham api rāghava /
muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv ivoddhṛtau

na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa /
draṣṭum iccheyam adyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā

sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsam ādarāt /
samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ