Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.46

2.46.1

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 46
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvṛkṣā mahāyaśāḥ /
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

2.46.2

bhāskarodayakālo 'yaṃ gatā bhagavatī niśā /
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilas tāta kūjati

2.46.3

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane /
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām

2.46.4

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitranandanaḥ /
guham āmantrya sūtaṃ ca so 'tiṣṭhad bhrātur agrataḥ

2.46.5

tataḥ kalāpān saṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau /
jagmatur yena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau

2.46.6

rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat /
kim ahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalir abravīt

2.46.7

nivartasvety uvācainam etāvaddhi kṛtaṃ mama /
yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam

2.46.8

ātmānaṃ tv abhyanujñātam avekṣyārtaḥ sa sārathiḥ /
sumantraḥ puruṣavyāghram aikṣvākam idam abravīt

2.46.9

nātikrāntam idaṃ loke puruṣeṇeha kenacit /
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane

2.46.10

na manye brahmacarye 'sti svadhīte vā phalodayaḥ /
mārdavārjavayor vāpi tvāṃ ced vyasanam āgatam

2.46.11

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan /
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīṃl lokāṃs tu jayann iva

2.46.12

vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpy upavañcitāḥ /
kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ

2.46.13

iti bruvann ātmasamaṃ sumantraḥ sārathis tadā /
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram

2.46.14

tatas tu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim /
rāmas tu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punar uvāca tam

2.46.15

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye /
yathā daśaratho rājā māṃ na śocet tathā kuru

2.46.16

śokopahatacetāś ca vṛddhaś ca jagatīpatiḥ /
kāmabhārāvasannaś ca tasmād etad bravīmi te

2.46.17

yad yad ājñāpayet kiṃcit sa mahātmā mahīpatiḥ /
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tad avikāṅkṣayā

2.46.18

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ /
yad eṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate

2.46.19

tad yathā sa mahārājo nālīkam adhigacchati /
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tat tathā

2.46.20

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddham āryaṃ jitendriyam /
brūyās tvam abhivādyaiva mama hetor idaṃ vacaḥ

2.46.21

naivāham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī /
ayodhyāyāś cyutāś ceti vane vatsyāmaheti vā

2.46.22

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ /
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipram āgatān

2.46.23

evam uktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me /
anyāś ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ

2.46.24

ārogyaṃ brūhi kausalyām atha pādābhivandanam /
sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca

2.46.25

brūyāś ca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipram ānaya /
āgataś cāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade

2.46.26

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye 'bhiṣicya ca /
asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvām abhibhaviṣyati

2.46.27

bharataś cāpi vaktavyo yathā rājani vartase /
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv evāviśeṣataḥ

2.46.28

yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ /
tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ

2.46.29

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ /
tat sarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehāt kākutstham abravīt

2.46.30

yad ahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehād aviklavaḥ /
bhaktimān iti tat tāvad vākyaṃ tvaṃ kṣantum arhasi

2.46.31

kathaṃ hi tvadvihīno 'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm /
tava tāta viyogena putraśokākulām iva

2.46.32

sarāmam api tāvan me rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ /
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī

2.46.33

dainyaṃ hi nagarī gacched dṛṣṭvā śūnyam imaṃ ratham /
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīram ivāhave

2.46.34

dūre 'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam /
cintayantyo 'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ

2.46.35

ārtanādo hi yaḥ paurair muktas tadvipravāsane /
rathasthaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ

2.46.36

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā /
nīto 'sau mātulakulaṃ saṃtāpaṃ mā kṛthā iti

2.46.37

asatyam api naivāhaṃ brūyāṃ vacanam īdṛśam /
katham apriyam evāhaṃ brūyāṃ satyam idaṃ vacaḥ

2.46.38

mama tāvan niyogasthās tvadbandhujanavāhinaḥ /
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ

2.46.39

yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi /
saratho 'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā

2.46.40

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te /
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava

2.46.41

tvatkṛte na mayā prāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham /
āśaṃse tvatkṛtenāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham

2.46.42

prasīdecchāmi te 'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ /
prītyābhihitam icchāmi bhava me patyanantaraḥ

2.46.43

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan /
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmy aham

2.46.44

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayāyodhyā tvayā vinā /
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā

2.46.45

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ /
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim

2.46.46

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ /
yad anena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ

2.46.47

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane /
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śataśas tu tato 'nyathā

2.46.48

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi /
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi

2.46.49

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ /
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantram idam abravīt

2.46.50

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala /
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīm itaḥ

2.46.51

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī /
kaikeyī pratyayaṃ gacched iti rāmo vanaṃ gataḥ

2.46.52

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi /
rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam

2.46.53

eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī /
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyam avāpnuyāt

2.46.54

mama priyārthaṃ rājñaś ca sarathas tvaṃ purīṃ vraja /
saṃdiṣṭaś cāsi yānarthāṃs tāṃs tān brūyās tathātathā

2.46.56

ity uktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ /
guhaṃ vacanam aklībaṃ rāmo hetumad abravīt /
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīram ānaya // RamS_2,46.55* //
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipram upāharat /
lakṣmaṇasyātmanaś caiva rāmas tenākaroj jaṭāḥ

2.46.57

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau /
aśobhetām ṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

2.46.58

tato vaikhānasaṃ mārgam āsthitaḥ sahalakṣmaṇaḥ /
vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyaṃ guham abravīt

2.46.59

apramatto bale kośe durge janapade tathā /
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam

2.46.60

tatas taṃ samanujñāya guham ikṣvākunandanaḥ /
jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

2.46.61

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvam ikṣvākunandanaḥ /
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgām idaṃ lakṣmaṇam abravīt

2.46.62

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvam imāṃ śanaiḥ /
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm

2.46.63

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvam apratikūlayan /
āropya maithilīṃ pūrvam ārurohātmavāṃs tataḥ

2.46.64

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ /
tato niṣādādhipatir guho jñātīn acodayat

2.46.65

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham /
āsthāya nāvaṃ rāmas tu codayāmāsa nāvikān

2.46.66

tatas taiś coditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā /
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilam atyagāt

2.46.67

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyās tv aninditā /
vaidehī prāñjalir bhūtvā tāṃ nadīm idam abravīt

2.46.68

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ /
nideśaṃ pālayatv enaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ

2.46.69

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇy uṣya kānane /
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati

2.46.70

tatas tvāṃ devi subhage kṣemeṇa punar āgatā /
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhaye

2.46.71

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase /
bhāryā codadhirājasya loke 'smin sampradṛśyase

2.46.72

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane /
prāptarājye naravyāghre śivena punar āgate

2.46.73

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇy annaṃ ca peśalam /
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā

2.46.74

tathā saṃbhāṣamāṇā sā sītā gaṅgām aninditā /
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipram evābhyupāgamat

2.46.75

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ /
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca paraṃtapaḥ

2.46.76

athābravīn mahābāhuḥ sumitrānandavardhanam /
agrato gaccha saumitre sītā tvām anugacchatu

2.46.77

pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan /
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati

2.46.78

gataṃ tu gaṅgāparapāram āśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya /
adhvaprakarṣād vinivṛttadṛṣṭir mumoca bāṣpaṃ vyathitas tapasvī

2.46.79

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāham ṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum /
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayatur vanaspatim

Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc