રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.47

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 47
સ તં વૃક્ષં સમાસાદ્ય સંધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ ।
રામો રમયતાં શ્રેષ્ઠ ઇતિ હોવાચ લક્ષ્મણમ્

અદ્યેયં પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જનપદાદ્ બહિઃ ।
યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તાં નોત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ

જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ ।
યોગક્ષેમો હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણાવયોઃ

રાત્રિં કથંચિદ્ એવેમાં સૌમિત્રે વર્તયામહે ।
ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ

સ તુ સંવિશ્ય મેદિન્યાં મહાર્હશયનોચિતઃ ।
ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામો વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ

ધ્રુવમ્ અદ્ય મહારાજો દુઃખં સ્વપિતિ લક્ષ્મણ ।
કૃતકામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ

સા હિ દેવી મહારાજં કૈકેયી રાજ્યકારણાત્ ।
અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્

અનાથશ્ ચૈવ વૃદ્ધશ્ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ ।
કિં કરિષ્યતિ કામાત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ

ઇદં વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞશ્ ચ મતિવિભ્રમમ્ ।
કામ એવાર્ધધર્માભ્યાં ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ

કો હ્ય્ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ ।
છન્દાનુવર્તિનં પુત્રં તાતો મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ

સુખી બત સભાર્યશ્ ચ ભરતઃ કેકયીસુતઃ ।
મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યત્ય્ અધિરાજવત્

સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકં ભવિષ્યતિ ।
તાતે ચ વયસાતીતે મયિ ચારણ્યમ્ આશ્રિતે

અર્થધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે ।
એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રં રાજા દશરથો યથા

મન્યે દશરથાન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ ।
કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ

અપીદાનીં ન કૈકેયી સૌભાગ્યમદમોહિતા ।
કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ સમ્પ્રબાધેત મત્કૃતે

મા સ્મ મત્કારણાદ્ દેવી સુમિત્રા દુઃખમ્ આવસેત્ ।
અયોધ્યામ્ ઇત એવ ત્વં કાલે પ્રવિશ લક્ષ્મણ

અહમ્ એકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્ ।
અનાથાયા હિ નાથસ્ ત્વં કૌસલ્યાયા ભવિષ્યસિ

ક્ષુદ્રકર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષાદ્ અન્યાય્યમ્ આચરેત્ ।
પરિદદ્યા હિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્

નૂનં જાત્યન્તરે કસ્મિન્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈર્ વિયોજિતાઃ ।
જનન્યા મમ સૌમિત્રે તદ્ અપ્ય્ એતદ્ ઉપસ્થિતમ્

મયા હિ ચિરપુષ્ટેન દુઃખસંવર્ધિતેન ચ ।
વિપ્રાયુજ્યત કૌસલ્યા ફલકાલે ધિગ્ અસ્તુ મામ્

મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્ ।
સૌમિત્રે યો ઽહમ્ અમ્બાયા દદ્મિ શોકમ્ અનન્તકમ્

મન્યે પ્રીતિવિશિષ્ટા સા મત્તો લક્ષ્મણ શારિકા ।
યસ્યાસ્ તચ્ છ્રૂયતે વાક્યં શુક પાદમ્ અરેર્ દશ

શોચન્ત્યાશ્ ચાલ્પભાગ્યાયા ન કિંચિદ્ ઉપકુર્વતા ।
પુત્રેણ કિમ્ અપુત્રાયા મયા કાર્યમ્ અરિંદમ

અલ્પભાગ્યા હિ મે માતા કૌસલ્યા રહિતા મયા ।
શેતે પરમદુઃખાર્તા પતિતા શોકસાગરે

એકો હ્ય્ અહમ્ અયોધ્યાં ચ પૃથિવીં ચાપિ લક્ષ્મણ ।
તરેયમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમ્ અકારણમ્

અધર્મભયભીતશ્ ચ પરલોકસ્ય ચાનઘ ।
તેન લક્ષ્મણ નાદ્યાહમ્ આત્માનમ્ અભિષેચયે

એતદ્ અન્યચ્ ચ કરુણં વિલપ્ય વિજને બહુ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો રામો નિશિ તૂષ્ણીમ્ ઉપાવિશત્

વિલપ્યોપરતં રામં ગતાર્ચિષમ્ ઇવાનલમ્ ।
સમુદ્રમ્ ઇવ નિર્વેગમ્ આશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ

ધ્રુવમ્ અદ્ય પુરી રામ અયોધ્યાયુધિનાં વર ।
નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગતચન્દ્રેવ શર્વરી

નૈતદ્ ઔપયિકં રામ યદ્ ઇદં પરિતપ્યસે ।
વિષાદયસિ સીતાં ચ માં ચૈવ પુરુષર્ષભ

ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચાહમ્ અપિ રાઘવ ।
મુહૂર્તમ્ અપિ જીવાવો જલાન્ મત્સ્યાવ્ ઇવોદ્ધૃતૌ

ન હિ તાતં ન શત્રુઘ્નં ન સુમિત્રાં પરંતપ ।
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છેયમ્ અદ્યાહં સ્વર્ગં વાપિ ત્વયા વિના

સ લક્ષ્મણસ્યોત્તમપુષ્કલં વચો નિશમ્ય ચૈવં વનવાસમ્ આદરાત્ ।
સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરંતપઃ પ્રપદ્ય ધર્મં સુચિરાય રાઘવઃ