Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.35

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 35
atha rāmaś ca sītā ca lakṣmaṇaś ca kṛtāñjaliḥ /
upasaṃgṛhya rājānaṃ cakrur dīnāḥ pradakṣiṇam

taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha /
rāghavaḥ śokasaṃmūḍho jananīm abhyavādayat

anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyām abhyavādayat /
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ

taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrim abravīt /
hitakāmā mahābāhuṃ mūrdhny upāghrāya lakṣmaṇam

sṛṣṭas tvaṃ vanavāsāya svanuraktaḥ suhṛjjane /
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati

vyasanī vā samṛddho vā gatir eṣa tavānagha /
eṣa loke satāṃ dharmo yaj jyeṣṭhavaśago bhavet

idaṃ hi vṛttam ucitaṃ kulasyāsya sanātanam /
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca

rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām /
ayodhyām aṭavīṃ viddhi gaccha tāta yathāsukham

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalir vākyam abravīt /
vinīto vinayajñaś ca mātalir vāsavaṃ yathā

ratham āroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ /
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā /
tāny upakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ

taṃ rathaṃ sūryasaṃkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā /
āruroha varārohā kṛtvālaṃkāram ātmanaḥ

tathaivāyudhajātāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca /
rathopasthe pratinyasya sacarmakaṭhinaṃ ca tat

sītātṛtīyān ārūḍhān dṛṣṭvā dhṛṣṭam acodayat /
sumantraḥ saṃmatān aśvān vāyuvegasamāñ jave

prayāte tu mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave /
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca

tat samākulasaṃbhrāntaṃ mattasaṃkupitadvipam /
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puram āsīn mahāsvanam

tataḥ sabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā /
rāmam evābhidudrāva gharmārtaḥ salilaṃ yathā

pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāpi lambamānās tadunmukhāḥ /
bāṣpapūrṇamukhāḥ sarve tam ūcur bhṛśaduḥkhitāḥ

saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ /
mukhaṃ drakṣyāmi rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamātur asaṃśayam /
yad devagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate

kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim /
na jahāti ratā dharme merum arkaprabhā yathā

aho lakṣmaṇa siddhārthaḥ satataṃ priyavādinam /
bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ yas tvaṃ paricariṣyasi

mahaty eṣā hi te siddhir eṣa cābhyudayo mahān /
eṣa svargasya mārgaś ca yad enam anugacchasi /
evaṃ vadantas te soḍhuṃ na śekur bāṣpam āgatam // RamS_2,35.23* //
atha rājā vṛtaḥ strībhir dīnābhir dīnacetanaḥ /
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt

śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ /
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare

pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannas tadā babhau /
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā

tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ /
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam

hā rāmeti janāḥ kecid rāmamāteti cāpare /
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaṃ paryadevayan

anvīkṣamāṇo rāmas tu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam /
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi /
dharmapāśena saṃkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata // RamS_2,35.29* //
padātinau ca yānārhāv aduḥkhārhau sukhocitau /
dṛṣṭvā saṃcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim

na hi tat puruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ /
mātuś ca sahituṃ śaktas totrārdita iva dvipaḥ

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tam anudhāvatīm /
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca /
asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram // RamS_2,35.32* //
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ /
sumantrasya babhūvātmā cakrayor iva cāntarā

nāśrauṣam iti rājānam upālabdho 'pi vakṣyasi /
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭham iti rāmas tam abravīt

rāmasya sa vacaḥ kurvann anujñāpya ca taṃ janam /
vrajato 'pi hayāñ śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ

nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam /
manasāpy aśruvegaiś ca na nyavartata mānuṣam

yam icchet punar āyāntaṃ nainaṃ dūram anuvrajet /
ity amātyā mahārājam ūcur daśarathaṃ vacaḥ

teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ /
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitas taṃ sutam īkṣamāṇaḥ