Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.34

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 34
rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam /
samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam /
na cainam abhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ /
vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ /
prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam

na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam /
kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate

yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam /
vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ /
svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām

evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitendriyaḥ /
rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ /
netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ /
prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate /
pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ /
yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam /
ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye /
uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca /
varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya

narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ /
prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam /
bhūṣayāmāsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā /
udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt /
anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūrdhny upāghrāya maithilīm

asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ /
bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama /
tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam /
kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā

kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām /
abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me

na mām asajjanenāryā samānayitum arhati /
dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ /
nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ /
amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā /
ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam /
śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām /
rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt

amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama /
kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati

suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca /
sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam

etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ /
trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ

tāś cāpi sa tathaivārtā mātḥn daśarathātmajaḥ /
dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃcid ajñānād vāpi yat kṛtam /
tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ

jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ /
mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave

murajapaṇavameghaghoṣavad daśarathaveśma babhūva yat purā /
vilapitaparidevanākulaṃ vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam