રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.34

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 34
રામસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા મુનિવેષધરં ચ તમ્ ।
સમીક્ષ્ય સહ ભાર્યાભી રાજા વિગતચેતનઃ

નૈનં દુઃખેન સંતપ્તઃ પ્રત્યવૈક્ષત રાઘવમ્ ।
ન ચૈનમ્ અભિસમ્પ્રેક્ષ્ય પ્રત્યભાષત દુર્મનાઃ

સ મુહૂર્તમ્ ઇવાસંજ્ઞો દુઃખિતશ્ ચ મહીપતિઃ ।
વિલલાપ મહાબાહૂ રામમ્ એવાનુચિન્તયન્

મન્યે ખલુ મયા પૂર્વં વિવત્સા બહવઃ કૃતાઃ ।
પ્રાણિનો હિંસિતા વાપિ તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉપસ્થિતમ્

ન ત્વ્ એવાનાગતે કાલે દેહાચ્ ચ્યવતિ જીવિતમ્ ।
કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનસ્ય મૃત્યુર્ મમ ન વિદ્યતે

યો ઽહં પાવકસંકાશં પશ્યામિ પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
વિહાય વસને સૂક્ષ્મે તાપસાચ્છાદમ્ આત્મજમ્

એકસ્યાઃ ખલુ કૈકેય્યાઃ કૃતે ઽયં ક્લિશ્યતે જનઃ ।
સ્વાર્થે પ્રયતમાનાયાઃ સંશ્રિત્ય નિકૃતિં ત્વ્ ઇમામ્

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પેણ પિહિતેન્દ્રિયઃ ।
રામેતિ સકૃદ્ એવોક્ત્વા વ્યાહર્તું ન શશાક હ

સંજ્ઞાં તુ પ્રતિલભ્યૈવ મુહૂર્તાત્ સ મહીપતિઃ ।
નેત્રાભ્યામ્ અશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુમન્ત્રમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

ઔપવાહ્યં રથં યુક્ત્વા ત્વમ્ આયાહિ હયોત્તમૈઃ ।
પ્રાપયૈનં મહાભાગમ્ ઇતો જનપદાત્ પરમ્

એવં મન્યે ગુણવતાં ગુણાનાં ફલમ્ ઉચ્યતે ।
પિત્રા માત્રા ચ યત્ સાધુર્ વીરો નિર્વાસ્યતે વનમ્

રાજ્ઞો વચનમ્ આજ્ઞાય સુમન્ત્રઃ શીઘ્રવિક્રમઃ ।
યોજયિત્વાયયૌ તત્ર રથમ્ અશ્વૈર્ અલંકૃતમ્

તં રથં રાજપુત્રાય સૂતઃ કનકભૂષિતમ્ ।
આચચક્ષે ઽઞ્જલિં કૃત્વા યુક્તં પરમવાજિભિઃ

રાજા સત્વરમ્ આહૂય વ્યાપૃતં વિત્તસંચયે ।
ઉવાચ દેશકાલજ્ઞો નિશ્ચિતં સર્વતઃ શુચિ

વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ ભૂષણાનિ વરાણિ ચ ।
વર્ષાણ્ય્ એતાનિ સંખ્યાય વૈદેહ્યાઃ ક્ષિપ્રમ્ આનય

નરેન્દ્રેણૈવમ્ ઉક્તસ્ તુ ગત્વા કોશગૃહં તતઃ ।
પ્રાયચ્છત્ સર્વમ્ આહૃત્ય સીતાયૈ ક્ષિપ્રમ્ એવ તત્

સા સુજાતા સુજાતાનિ વૈદેહી પ્રસ્થિતા વનમ્ ।
ભૂષયામાસ ગાત્રાણિ તૈર્ વિચિત્રૈર્ વિભૂષણૈઃ

વ્યરાજયત વૈદેહી વેશ્મ તત્ સુવિભૂષિતા ।
ઉદ્યતો ઽંશુમતઃ કાલે ખં પ્રભેવ વિવસ્વતઃ

તાં ભુજાભ્યાં પરિષ્વજ્ય શ્વશ્રૂર્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
અનાચરન્તીં કૃપણં મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય મૈથિલીમ્

અસત્યઃ સર્વલોકે ઽસ્મિન્ સતતં સત્કૃતાઃ પ્રિયૈઃ ।
ભર્તારં નાનુમન્યન્તે વિનિપાતગતં સ્ત્રિયઃ

સ ત્વયા નાવમન્તવ્યઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો મમ ।
તવ દૈવતમ્ અસ્ત્વ્ એષ નિર્ધનઃ સધનો ઽપિ વા

વિજ્ઞાય વચનં સીતા તસ્યા ધર્માર્થસંહિતમ્ ।
કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચેદં શ્વશ્રૂમ્ અભિમુખે સ્થિતા

કરિષ્યે સર્વમ્ એવાહમ્ આર્યા યદ્ અનુશાસ્તિ મામ્ ।
અભિજ્ઞાસ્મિ યથા ભર્તુર્ વર્તિતવ્યં શ્રુતં ચ મે

ન મામ્ અસજ્જનેનાર્યા સમાનયિતુમ્ અર્હતિ ।
ધર્માદ્ વિચલિતું નાહમ્ અલં ચન્દ્રાદ્ ઇવ પ્રભા

નાતન્ત્રી વાદ્યતે વીણા નાચક્રો વર્તતે રથઃ ।
નાપતિઃ સુખમ્ એધતે યા સ્યાદ્ અપિ શતાત્મજા

મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ ।
અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્

સાહમ્ એવંગતા શ્રેષ્ઠા શ્રુતધર્મપરાવરા ।
આર્યે કિમ્ અવમન્યેયં સ્ત્રીણાં ભર્તા હિ દૈવતમ્

સીતાયા વચનં શ્રુત્વા કૌસલ્યા હૃદયંગમમ્ ।
શુદ્ધસત્ત્વા મુમોચાશ્રુ સહસા દુઃખહર્ષજમ્

તાં પ્રાઞ્જલિર્ અભિક્રમ્ય માતૃમધ્યે ઽતિસત્કૃતામ્ ।
રામઃ પરમધર્મજ્ઞો માતરં વાક્યમ્ અબ્રવીત્

અમ્બ મા દુઃખિતા ભૂસ્ ત્વં પશ્ય ત્વં પિતરં મમ ।
ક્ષયો હિ વનવાસસ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ ભવિષ્યતિ

સુપ્તાયાસ્ તે ગમિષ્યન્તિ નવવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ।
સા સમગ્રમ્ ઇહ પ્રાપ્તં માં દ્રક્ષ્યસિ સુહૃદ્વૃતમ્

એતાવદ્ અભિનીતાર્થમ્ ઉક્ત્વા સ જનનીં વચઃ ।
ત્રયઃ શતશતાર્ધા હિ દદર્શાવેક્ષ્ય માતરઃ

તાશ્ ચાપિ સ તથૈવાર્તા માત્ઃન્ દશરથાત્મજઃ ।
ધર્મયુક્તમ્ ઇદં વાક્યં નિજગાદ કૃતાઞ્જલિઃ

સંવાસાત્ પરુષં કિંચિદ્ અજ્ઞાનાદ્ વાપિ યત્ કૃતમ્ ।
તન્ મે સમનુજાનીત સર્વાશ્ ચામન્ત્રયામિ વઃ

જજ્ઞે ઽથ તાસાં સંનાદઃ ક્રૌઞ્ચીનામ્ ઇવ નિઃસ્વનઃ ।
માનવેન્દ્રસ્ય ભાર્યાણામ્ એવં વદતિ રાઘવે

મુરજપણવમેઘઘોષવદ્ દશરથવેશ્મ બભૂવ યત્ પુરા ।
વિલપિતપરિદેવનાકુલં વ્યસનગતં તદ્ અભૂત્ સુદુઃખિતમ્