Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.18
Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 18
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram /
uvāca lakṣmaṇo dīnas tat kālasadṛśaṃ vacaḥ
na rocate mamāpy etad ārye yad rāghavo vanam /
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ
viparītaś ca vṛddhaś ca viṣayaiś ca pradharṣitaḥ /
nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham /
yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ
na taṃ paśyāmy ahaṃ loke parokṣam api yo naraḥ /
amitro 'pi nirasto 'pi yo 'sya doṣam udāharet
devakalpam ṛjuṃ dāntaṃ ripūṇām api vatsalam /
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putram akāraṇāt
tad idaṃ vacanaṃ rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ /
putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttam anusmaran
yāvad eva na jānāti kaścid artham imaṃ naraḥ /
tāvad eva mayā sārdham ātmasthaṃ kuru śāsanam
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava /
kaḥ samartho 'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ
nirmanuṣyām imāṃ sarvām ayodhyāṃ manujarṣabha /
kariṣyāmi śarais tīkṣṇair yadi sthāsyati vipriye
bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitam icchati /
sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam /
kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana
anurakto 'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ /
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape
dīptam agnim araṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate /
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvam avadhāraya
harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ /
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaś caiva paśyatu
etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ /
uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā
bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā /
yad atrānantaraṃ tat tvaṃ kuruṣva yadi rocate
na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam /
vihāya śokasaṃtaptāṃ gantum arhasi mām itaḥ
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritum icchasi /
śuśrūṣa mām ihasthas tvaṃ cara dharmam anuttamam
śuśrūṣur jananīṃ putra svagṛhe niyato vasan /
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapas tridivaṃ gataḥ
yathaiva rājā pūjyas te gauraveṇa tathā hy aham /
tvāṃ nāham anujānāmi na gantavyam ito vanam
tvadviyogān na me kāryaṃ jīvitena sukhena vā /
tvayā saha mama śreyas tṛṇānām api bhakṣaṇam
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām /
ahaṃ prāyam ihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum
tatas tvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam /
brahmahatyām ivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ /
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam
nāsti śaktiḥ pitur vākyaṃ samatikramituṃ mama /
prasādaye tvāṃ śirasā gantum icchāmy ahaṃ vanam
ṛṣiṇā ca pitur vākyaṃ kurvatā vratacāriṇā /
gaur hatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ /
khanadbhiḥ sāgarair bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ
jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam /
kṛttā paraśunāraṇye pitur vacanakāriṇā
na khalv etan mayaikena kriyate pitṛśāsanam /
pūrvair ayam abhipreto gato mārgo 'nugamyate
tad etat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā /
pitur hi vacanaṃ kurvan na kaścin nāma hīyate
tām evam uktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punar abravīt /
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam /
abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca // RamS_2,18.32* //
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam /
dharmasaṃśritam etac ca pitur vacanam uttamam
saṃśrutya ca pitur vākyaṃ mātur vā brāhmaṇasya vā /
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā
so 'haṃ na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum /
pitur hi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ
tad enāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim /
dharmam āśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhir anugamyatām
tam evam uktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ /
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantam ito vanam /
śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me /
tīrṇapratijñaś ca vanāt punar eṣyāmy ahaṃ purīm // RamS_2,18.38* //
yaśo hy ahaṃ kevalarājyakāraṇān na pṛṣṭhataḥ kartum alaṃ mahodayam /
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe 'varām adya mahīm adharmataḥ
prasādayan naravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān /
athānujaṃ bhṛśam anuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam
Original text: Rāmāyaṇa-southern-2 · Edition: T.R. Krishnacarya: The Valmiki Ramayana - According to Southern recension, 1905 (Repr. Delhi : Sri Satguru Publications, 1982) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0