રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.18

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 18
તથા તુ વિલપન્તીં તાં કૌસલ્યાં રામમાતરમ્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણો દીનસ્ તત્ કાલસદૃશં વચઃ

ન રોચતે મમાપ્ય્ એતદ્ આર્યે યદ્ રાઘવો વનમ્ ।
ત્યક્ત્વા રાજ્યશ્રિયં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયા વાક્યવશં ગતઃ

વિપરીતશ્ ચ વૃદ્ધશ્ ચ વિષયૈશ્ ચ પ્રધર્ષિતઃ ।
નૃપઃ કિમ્ ઇવ ન બ્રૂયાચ્ ચોદ્યમાનઃ સમન્મથઃ

નાસ્યાપરાધં પશ્યામિ નાપિ દોષં તથાવિધમ્ ।
યેન નિર્વાસ્યતે રાષ્ટ્રાદ્ વનવાસાય રાઘવઃ

ન તં પશ્યામ્ય્ અહં લોકે પરોક્ષમ્ અપિ યો નરઃ ।
અમિત્રો ઽપિ નિરસ્તો ઽપિ યો ઽસ્ય દોષમ્ ઉદાહરેત્

દેવકલ્પમ્ ઋજું દાન્તં રિપૂણામ્ અપિ વત્સલમ્ ।
અવેક્ષમાણઃ કો ધર્મં ત્યજેત્ પુત્રમ્ અકારણાત્

તદ્ ઇદં વચનં રાજ્ઞઃ પુનર્ બાલ્યમ્ ઉપેયુષઃ ।
પુત્રઃ કો હૃદયે કુર્યાદ્ રાજવૃત્તમ્ અનુસ્મરન્

યાવદ્ એવ ન જાનાતિ કશ્ચિદ્ અર્થમ્ ઇમં નરઃ ।
તાવદ્ એવ મયા સાર્ધમ્ આત્મસ્થં કુરુ શાસનમ્

મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ ।
કઃ સમર્થો ઽધિકં કર્તું કૃતાન્તસ્યેવ તિષ્ઠતઃ

નિર્મનુષ્યામ્ ઇમાં સર્વામ્ અયોધ્યાં મનુજર્ષભ ।
કરિષ્યામિ શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈર્ યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે

ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાસ્ય હિતમ્ ઇચ્છતિ ।
સર્વાન્ એતાન્ વધિષ્યામિ મૃદુર્ હિ પરિભૂયતે

ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમ્ અનુત્તમમ્ ।
કસ્ય શક્તિઃ શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન

અનુરક્તો ઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ ।
સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે

દીપ્તમ્ અગ્નિમ્ અરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતે ।
પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમ્ અવધારય

હરામિ વીર્યાદ્ દુઃખં તે તમઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ ।
દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ ચૈવ પશ્યતુ

એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઉવાચ રામં કૌસલ્યા રુદન્તી શોકલાલસા

ભ્રાતુસ્ તે વદતઃ પુત્ર લક્ષ્મણસ્ય શ્રુતં ત્વયા ।
યદ્ અત્રાનન્તરં તત્ ત્વં કુરુષ્વ યદિ રોચતે

ન ચાધર્મ્યં વચઃ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્ ।
વિહાય શોકસંતપ્તાં ગન્તુમ્ અર્હસિ મામ્ ઇતઃ

ધર્મજ્ઞ યદિ ધર્મિષ્ઠો ધર્મં ચરિતુમ્ ઇચ્છસિ ।
શુશ્રૂષ મામ્ ઇહસ્થસ્ ત્વં ચર ધર્મમ્ અનુત્તમમ્

શુશ્રૂષુર્ જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્ ।
પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ ત્રિદિવં ગતઃ

યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્ તે ગૌરવેણ તથા હ્ય્ અહમ્ ।
ત્વાં નાહમ્ અનુજાનામિ ન ગન્તવ્યમ્ ઇતો વનમ્

ત્વદ્વિયોગાન્ ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન વા ।
ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્ તૃણાનામ્ અપિ ભક્ષણમ્

યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્ ।
અહં પ્રાયમ્ ઇહાસિષ્યે ન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્

તતસ્ ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્ ।
બ્રહ્મહત્યામ્ ઇવાધર્માત્ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ

વિલપન્તીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ ।
ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્

નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્ વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ ।
પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગન્તુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં વનમ્

ઋષિણા ચ પિતુર્ વાક્યં કુર્વતા વ્રતચારિણા ।
ગૌર્ હતા જાનતા ધર્મં કણ્ડુનાપિ વિપશ્ચિતા

અસ્માકં ચ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ ।
ખનદ્ભિઃ સાગરૈર્ ભૂતિમ્ અવાપ્તઃ સુમહાન્ વધઃ

જામદગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્ ।
કૃત્તા પરશુનારણ્યે પિતુર્ વચનકારિણા

ન ખલ્વ્ એતન્ મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્ ।
પૂર્વૈર્ અયમ્ અભિપ્રેતો ગતો માર્ગો ઽનુગમ્યતે

તદ્ એતત્ તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા ।
પિતુર્ હિ વચનં કુર્વન્ ન કશ્ચિન્ નામ હીયતે

તામ્ એવમ્ ઉક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનર્ અબ્રવીત્ ।
તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમ્ અનુત્તમમ્ ।
અભિપ્રાયમ્ અવિજ્ઞાય સત્યસ્ય ચ શમસ્ય ચ ॥ રમ્સ્_2,18.32* ॥
ધર્મો હિ પરમો લોકે ધર્મે સત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ધર્મસંશ્રિતમ્ એતચ્ ચ પિતુર્ વચનમ્ ઉત્તમમ્

સંશ્રુત્ય ચ પિતુર્ વાક્યં માતુર્ વા બ્રાહ્મણસ્ય વા ।
ન કર્તવ્યં વૃથા વીર ધર્મમ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતા

સો ઽહં ન શક્ષ્યામિ પિતુર્ નિયોગમ્ અતિવર્તિતુમ્ ।
પિતુર્ હિ વચનાદ્ વીર કૈકેય્યાહં પ્રચોદિતઃ

તદ્ એનાં વિસૃજાનાર્યાં ક્ષત્રધર્માશ્રિતાં મતિમ્ ।
ધર્મમ્ આશ્રય મા તૈક્ષ્ણ્યં મદ્બુદ્ધિર્ અનુગમ્યતામ્

તમ્ એવમ્ ઉક્ત્વા સૌહાર્દાદ્ ભ્રાતરં લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
ઉવાચ ભૂયઃ કૌસલ્યાં પ્રાઞ્જલિઃ શિરસાનતઃ

અનુમન્યસ્વ માં દેવિ ગમિષ્યન્તમ્ ઇતો વનમ્ ।
શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈઃ કુરુ સ્વસ્ત્યયનાનિ મે ।
તીર્ણપ્રતિજ્ઞશ્ ચ વનાત્ પુનર્ એષ્યામ્ય્ અહં પુરીમ્ ॥ રમ્સ્_2,18.38* ॥
યશો હ્ય્ અહં કેવલરાજ્યકારણાન્ ન પૃષ્ઠતઃ કર્તુમ્ અલં મહોદયમ્ ।
અદીર્ઘકાલે ન તુ દેવિ જીવિતે વૃણે ઽવરામ્ અદ્ય મહીમ્ અધર્મતઃ

પ્રસાદયન્ નરવૃષભઃ સ માતરં પરાક્રમાજ્ જિગમિષુર્ એવ દણ્ડકાન્ ।
અથાનુજં ભૃશમ્ અનુશાસ્ય દર્શનં ચકાર તાં હૃદિ જનનીં પ્રદક્ષિણમ્