Rāmāyaṇa-southern-2 (southern recension) · Chapter 2.103

Rāmāyaṇa, Ayodhyākāṇḍa, 103
vasiṣṭhas tu tadā rāmam uktvā rājapurohitaḥ /
abravīd dharmasaṃyuktaṃ punar evāparaṃ vacaḥ

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravas trayaḥ /
ācāryaś caiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

pitā hy enaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha /
prajñāṃ dadāti cācāryas tasmāt sa gurur ucyate

sa te 'haṃ pitur ācāryas tava caiva paraṃtapa /
mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaś ca samāgatāḥ /
eṣu tāta caran dharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim

vṛddhāyā dharmaśīlāyā mātur nārhasy avartitum /
asyās tu vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

bharatasya vacaḥ kurvan yācamānasya rāghava /
ātmānaṃ nātivartes tvaṃ satyadharmaparākrama

evaṃ madhuram uktas tu guruṇā rāghavaḥ svayam /
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ

yan mātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā /
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yat kṛtam

yathāśakti pradānena snāpanāc chādanena ca /
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama /
ājñātaṃ yan mayā tasya na tan mithyā bhaviṣyati

evam uktas tu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram /
uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśān āstara sārathe /
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvan me na prasīdati

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ /
śeṣye purastāc chālāyā yāvan na pratiyāsyati

sa tu rāmam avekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ /
kuśottaram upasthāpya bhūmāv evāstarat svayam

tam uvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ /
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati /
na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitad dāruṇaṃ vratam /
puravaryām itaḥ kṣipram ayodhyāṃ yāhi rāghava

āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam /
uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ /
kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ

eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati /
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā

teṣām ājñāya vacanaṃ rāmo vacanam abravīt /
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava /
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyam abravīt /
śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayas tathā

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram /
āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam

yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ /
aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

dharmātmā tasya tathyena bhrātur vākyena vismitaḥ /
uvāca rāmaḥ samprekṣya paurajānapadaṃ janam

vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama /
na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

upadhir na mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ /
yuktam uktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam /
sarvam evātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani

anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ /
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patir uttamaḥ

vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam /
anṛtān mocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim