રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.103

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 103
વસિષ્ઠસ્ તુ તદા રામમ્ ઉક્ત્વા રાજપુરોહિતઃ ।
અબ્રવીદ્ ધર્મસંયુક્તં પુનર્ એવાપરં વચઃ

પુરુષસ્યેહ જાતસ્ય ભવન્તિ ગુરવસ્ ત્રયઃ ।
આચાર્યશ્ ચૈવ કાકુત્સ્થ પિતા માતા ચ રાઘવ

પિતા હ્ય્ એનં જનયતિ પુરુષં પુરુષર્ષભ ।
પ્રજ્ઞાં દદાતિ ચાચાર્યસ્ તસ્માત્ સ ગુરુર્ ઉચ્યતે

સ તે ઽહં પિતુર્ આચાર્યસ્ તવ ચૈવ પરંતપ ।
મમ ત્વં વચનં કુર્વન્ નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્

ઇમા હિ તે પરિષદઃ શ્રેણયશ્ ચ સમાગતાઃ ।
એષુ તાત ચરન્ ધર્મં નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્

વૃદ્ધાયા ધર્મશીલાયા માતુર્ નાર્હસ્ય્ અવર્તિતુમ્ ।
અસ્યાસ્ તુ વચનં કુર્વન્ નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્

ભરતસ્ય વચઃ કુર્વન્ યાચમાનસ્ય રાઘવ ।
આત્માનં નાતિવર્તેસ્ ત્વં સત્યધર્મપરાક્રમ

એવં મધુરમ્ ઉક્તસ્ તુ ગુરુણા રાઘવઃ સ્વયમ્ ।
પ્રત્યુવાચ સમાસીનં વસિષ્ઠં પુરુષર્ષભઃ

યન્ માતાપિતરૌ વૃત્તં તનયે કુરુતઃ સદા ।
ન સુપ્રતિકરં તત્ તુ માત્રા પિત્રા ચ યત્ કૃતમ્

યથાશક્તિ પ્રદાનેન સ્નાપનાચ્ છાદનેન ચ ।
નિત્યં ચ પ્રિયવાદેન તથા સંવર્ધનેન ચ

સ હિ રાજા જનયિતા પિતા દશરથો મમ ।
આજ્ઞાતં યન્ મયા તસ્ય ન તન્ મિથ્યા ભવિષ્યતિ

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ રામેણ ભરતઃ પ્રત્યનન્તરમ્ ।
ઉવાચ પરમોદારઃ સૂતં પરમદુર્મનાઃ

ઇહ મે સ્થણ્ડિલે શીઘ્રં કુશાન્ આસ્તર સારથે ।
આર્યં પ્રત્યુપવેક્ષ્યામિ યાવન્ મે ન પ્રસીદતિ

અનાહારો નિરાલોકો ધનહીનો યથા દ્વિજઃ ।
શેષ્યે પુરસ્તાચ્ છાલાયા યાવન્ ન પ્રતિયાસ્યતિ

સ તુ રામમ્ અવેક્ષન્તં સુમન્ત્રં પ્રેક્ષ્ય દુર્મનાઃ ।
કુશોત્તરમ્ ઉપસ્થાપ્ય ભૂમાવ્ એવાસ્તરત્ સ્વયમ્

તમ્ ઉવાચ મહાતેજા રામો રાજર્ષિસત્તમાઃ ।
કિં માં ભરત કુર્વાણં તાત પ્રત્યુપવેક્ષ્યસિ

બ્રાહ્મણો હ્ય્ એકપાર્શ્વેન નરાન્ રોદ્ધુમ્ ઇહાર્હતિ ।
ન તુ મૂર્ધાવસિક્તાનાં વિધિઃ પ્રત્યુપવેશને

ઉત્તિષ્ઠ નરશાર્દૂલ હિત્વૈતદ્ દારુણં વ્રતમ્ ।
પુરવર્યામ્ ઇતઃ ક્ષિપ્રમ્ અયોધ્યાં યાહિ રાઘવ

આસીનસ્ ત્વ્ એવ ભરતઃ પૌરજાનપદં જનમ્ ।
ઉવાચ સર્વતઃ પ્રેક્ષ્ય કિમ્ આર્યં નાનુશાસથ

તે તમ્ ઊચુર્ મહાત્માનં પૌરજાનપદા જનાઃ ।
કાકુત્સ્થમ્ અભિજાનીમઃ સમ્યગ્ વદતિ રાઘવઃ

એષો ઽપિ હિ મહાભાગઃ પિતુર્ વચસિ તિષ્ઠતિ ।
અત એવ ન શક્તાઃ સ્મો વ્યાવર્તયિતુમ્ અઞ્જસા

તેષામ્ આજ્ઞાય વચનં રામો વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
એવં નિબોધ વચનં સુહૃદાં ધર્મચક્ષુષામ્

એતચ્ ચૈવોભયં શ્રુત્વા સમ્યક્ સંપશ્ય રાઘવ ।
ઉત્તિષ્ઠ ત્વં મહાબાહો માં ચ સ્પૃશ તથોદકમ્

અથોત્થાય જલં સ્પૃષ્ટ્વા ભરતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
શૃણ્વન્તુ મે પરિષદો મન્ત્રિણઃ શ્રેણયસ્ તથા

ન યાચે પિતરં રાજ્યં નાનુશાસામિ માતરમ્ ।
આર્યં પરમધર્મજ્ઞમ્ અભિજાનામિ રાઘવમ્

યદિ ત્વ્ અવશ્યં વસ્તવ્યં કર્તવ્યં ચ પિતુર્ વચઃ ।
અહમ્ એવ નિવત્સ્યામિ ચતુર્દશ વને સમાઃ

ધર્માત્મા તસ્ય તથ્યેન ભ્રાતુર્ વાક્યેન વિસ્મિતઃ ।
ઉવાચ રામઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય પૌરજાનપદં જનમ્

વિક્રીતમ્ આહિતં ક્રીતં યત્ પિત્રા જીવતા મમ ।
ન તલ્ લોપયિતું શક્યં મયા વા ભરતેન વા

ઉપધિર્ ન મયા કાર્યો વનવાસે જુગુપ્સિતઃ ।
યુક્તમ્ ઉક્તં ચ કૈકેય્યા પિત્રા મે સુકૃતં કૃતમ્

જાનામિ ભરતં ક્ષાન્તં ગુરુસત્કારકારિણમ્ ।
સર્વમ્ એવાત્ર કલ્યાણં સત્યસંધે મહાત્મનિ

અનેન ધર્મશીલેન વનાત્ પ્રત્યાગતઃ પુનઃ ।
ભ્રાત્રા સહ ભવિષ્યામિ પૃથિવ્યાઃ પતિર્ ઉત્તમઃ

વૃતો રાજા હિ કૈકેય્યા મયા તદ્વચનં કૃતમ્ ।
અનૃતાન્ મોચયાનેન પિતરં તં મહીપતિમ્