Rājanighaṇṭu [also called Nighaṇṭurāja, or Abhidhānacūḍāmaṇi] · Part 141160

rucyaṃ tu vanyajaṃ śaityaṃ bahuvīryabalapradam // Rajni_17.30
eṇasya māṃsaṃ laghuśītavṛṣyaṃ tridoṣahṛt ṣaḍrasajaṃ ca rucyam // Rajni_17.31
kuraṅgamāṃsaṃ madhuraṃ ca tadvat kaphāpahaṃ māṃsadapittanāśi // Rajni_17.32
sāraṅgaṃ jāṅgalaṃ snigdhaṃ madhuraṃ laghu vṛṣyakam // Rajni_17.33
śikharīsambhavaṃ māṃsaṃ laghu hṛdyaṃ balapradam // Rajni_17.34
varāhamāṃsaṃ guru vātahāri vṛṣyaṃ balasvedakaraṃ vanottham // Rajni_17.35
tasmādguru grāmavarāhamāṃsaṃ tanoti medo balavīryavṛddhim // Rajni_17.36
śaraśṛṅgasya māṃsaṃ tu guru snigdhaṃ kaphapradam /
balyaṃ vṛṣyakaraṃ puṣṭikiṃcidvātakaraṃ param // Rajni_17.37
chāgamāṃsaṃ laghu snigdhaṃ nātiśītaṃ rucipradam /
nirdoṣaṃ vātapittaghnaṃ madhuraṃ balapuṣṭidam // Rajni_17.38
chāgapotabhavaṃ māṃsaṃ laghu śītaṃ pramehajit /
īṣallaghu balaṃ datte tad eva tṛṇacāriṇaḥ // Rajni_17.39
aurabhraṃ madhuraṃ śītaṃ guru viṣṭambhi bṛṃhaṇam // Rajni_17.40
āvikaṃ madhuraṃ māṃsaṃ kiṃcid guru balapradam // Rajni_17.41
śalyamāṃsaṃ guru snigdhaṃ dīpanaṃ śvāsakāsajit // Rajni_17.42
picchilaṃ nākulaṃ māṃsaṃ vātaghnaṃ śleṣmapittakṛt // Rajni_17.43
godhāmāṃsaṃ tu vātaghnaṃ śvāsakāsaharaṃ ca tat // Rajni_17.44
śaśamāṃsaṃ tridoṣaghnaṃ dīpanaṃ śvāsakāsajit // Rajni_17.45
anye bileśayā ye syuḥ kokaḍondurukādayaḥ /
māṃsaṃ ca garhitaṃ teṣāṃ māndyaṃ gauravadurjaram // Rajni_17.46
āraṇyakukkuṭakravyaṃ hṛdyaṃ śleṣmaharaṃ laghu // Rajni_17.47
grāmyakukkuṭajaṃ snigdhaṃ vātahṛd dīpanaṃ guru // Rajni_17.48
hārītapalalaṃ svādu kaphapittāsradoṣajit // Rajni_17.49
vardhanaṃ vīryabalayostadvadeva kapotajam // Rajni_17.50
pārāvatapalaṃ snigdhaṃ madhuraṃ guru śītalam /
pittāsradāhanudbalyaṃ tathānyad vīryavṛddhidam // Rajni_17.51
snigdhaṃ tittirijaṃ māṃsaṃ laghu vīryabalapradam /
kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ tridoṣaśamanaṃ param // Rajni_17.52
tadvacca lāvakaṃ māṃsaṃ pathyaṃ grāhi laghu smṛtam // Rajni_17.53
tadvacca vartakamāṃsaṃ nirdoṣaṃ vīryapuṣṭidam // Rajni_17.54
caṭakāyāḥ palaṃ śītaṃ laghu vṛṣyaṃ balapradam // Rajni_17.55
tadvaccāraṇyacaṭakakravyaṃ laghu ca pathyadam // Rajni_17.56
caṭakācchītalaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ kāpiñjalāmiṣam // Rajni_17.57
tadvaccakorajaṃ māṃsaṃ vṛṣyaṃ ca balapuṣṭidam // Rajni_17.58
kravyaṃ tu cakravākasya laghu snigdhaṃ balapradam /
vahnikṛt sarvaśūlaghnam uṣṇaṃ vātāmayāpaham // Rajni_17.59
sārasasya tu māṃsaṃ ca madhurāmlakaṣāyakam /
mahātīsārapittaghnaṃ grahaṇyarśorujāpaham // Rajni_17.60
snigdhahimaṃ guru vṛṣyaṃ māṃsaṃ jalapakṣiṇāṃ tu vātaharam // Rajni_17.61

teṣvapi ca haṃsamāṃsaṃ vṛṣyatamaṃ timiraharaṇaṃ ca // Rajni_17.62
anye bakabalākādyā guravo māṃsabhakṣaṇāt /
anuktaṃ tu mṛgādīnāṃ māṃsaṃ grāhyaṃ hitādiṣu // Rajni_17.63
matsyāḥ snigdhoṣṇaguravo vātaghnā raktapittadāḥ /
tatra kāṃścidapi brūmo viśeṣaguṇalakṣaṇān // Rajni_17.64
rohito gargaro bhīrur bālako barbarastathā /
chāgalo raktamatsyo 'tha mahiṣaś cāvilas tathā // Rajni_17.65
vātūko 'lomaśā cāpi jñeyā karṇavaśādayaḥ /
lakṣyalakṣaṇavīryādīn kathayāmi yathākramam // Rajni_17.66
kṛṣṇaḥ śalkī śvetakukṣistu matsyo yaḥ śreṣṭho'sau rohito vṛttavaktraḥ /
koṣṇaṃ balyaṃ rohitasyāpi māṃsaṃ vātaṃ hanti snigdhamāpnoti vīryam // Rajni_17.67
yaḥ pītavarṇo 'pi ca picchilāṅgaḥ pṛṣṭhe tu rekhābahulaḥ saśalkaḥ /
sa gargaro barbaranādarūkṣo jaḍaś ca śītaḥ kaphavātadāyī // Rajni_17.68
pṛṣṭhe pakṣau dvau gale pucchakaṃ cet sarpābhaḥ syāt phūtkṛto vṛttatuṇḍaḥ /
jñeyaḥ śalkī matsyako bhīruruktaḥ snigdho vṛṣyo durjaro vātakārī // Rajni_17.69
nātisthūlo vṛttavaktro'pi śasto dhatte dantān śmaśrulo dīrghakāyaḥ /
saṃdhyāyāṃ vā rātriśeṣe ca varyaḥ prokto bālaḥ pathyabalyaḥ suvṛṣyaḥ // Rajni_17.70
pṛṣṭhe kukṣau kaṇṭakī dīrghatuṇḍaḥ sarpābho yaḥ so 'pyayaṃ barbarākhyaḥ /
vātāṭopaṃ so 'pi datte jaḍaś ca balyaḥ snigdho durjaro vīryakārī // Rajni_17.71
śvetaṃ sukāyaṃ samadīrghavṛttaṃ niḥśalkakaṃ chāgalakaṃ vadanti /
nale dvikaṇṭaḥ kila tasya pṛṣṭhe kaṇṭaḥ supathyo rucido balapradaḥ // Rajni_17.72
yo raktāṅgo nātidīrgho na cālpo nātisthūlo raktamatsyaḥ sa coktaḥ /
śīto rucyaḥ puṣṭikṛddīpano'sau nāśaṃ dhatte kiṃca doṣatrayasya // Rajni_17.73
yaḥ kṛṣṇo dīrghakāyaḥ syāt sthūlaśalko balādhikaḥ /
matsyo mahiṣanāmāsau dīpano balavīryadaḥ // Rajni_17.74
śuklāṅgas tāmrapakṣo yaḥ svalpāṅgaś cāvilāhvayaḥ /
surucyo madhuro balyo guṇāḍhyo vīryapuṣṭidaḥ // Rajni_17.75
yaḥ sthūlāṅgo māhiṣākārako yas tālusthāne nīrajābhāṃ dadhāti /
śalkaṃ sthūlaṃ yasya vātūkako 'sau datte vīryaṃ dīpanaṃ vṛṣyadāyī // Rajni_17.76
vitastimānaḥ śvetāṅgaḥ sūkṣmaśalkaḥ sudīpanaḥ /
alomaśāhvayo matsyo balavīryāṅgapuṣṭidaḥ // Rajni_17.77
yo vṛttagaulyaḥ kṛṣṇāṅgaḥ śalkī karṇavaśābhidhaḥ // Rajni_17.78
dīpanaḥ pācanaḥ pathyo vṛṣyo 'sau balapuṣṭidaḥ // Rajni_17.79
niḥśalkā ninditā matsyāḥ sarve śalkayutā hitāḥ /
vapuḥsthairyakarā vīryabalapuṣṭivivardhanāḥ // Rajni_17.80
hradakulyājaladhinirjharataḍāgavāpījale ca ye matsyāḥ /
te tu jaḍā nādeyā yathottaraṃ laghutarāstu nādeyāḥ // Rajni_17.81
kṣārāmbumatsyā guravo 'sradāhadā viṣṭambhadāste lavaṇārṇavādijāḥ /
tānaśnatāṃ svādujalasthitā api jñeyā jaḍāste'pi tathā śṛtānimān // Rajni_17.82
śailāṭavīnagarabhūjalacāriṇo ye ye ke 'pi sattvanivahāḥ khalu saptasaṃkhyāḥ /

tanmāṃsamatra na vitathyam athābhyadhāyi granthasya vistarabhayācca navopayogāt // Rajni_17.83
pakvaṃ māṃsaṃ hitaṃ sarvaṃ balavīryavivardhanam /
bhṛṣṭamāṃsaṃ vidāhi syādasravātādidoṣakṛt // Rajni_17.84
pūrvārdhaṃ puruṣasya tadgurutaraṃ paścārdhabhāgaḥ striyāḥ strī gurvī kila gurviṇī yadi tathā yoṣicca tulyā laghuḥ /
pakṣī cetpuruṣo laghuḥ śṛṇu śiraḥskandhorupṛṣṭhe kramāt māṃsaṃ yacca kaṭisthitaṃ tadakhilaṃ gurveva sarvātmanā // Rajni_17.85
rasaraktādidhātūnāṃ guruḥ syāduttarottaram meḍhravṛkkayakṛnmāṃsaṃ vārṣaṇaṃ cātimātrataḥ // Rajni_17.86
itthaṃ pratisthalavilāmbunabhaḥpracāraprāṇyaṅgamāṃsaguṇanirṇayapūrṇam enam /
vargaṃ vicārya bhiṣajā viniyujyamāno bhuktvāśanaṃ na vikṛtiṃ samupaiti martyaḥ // Rajni_17.87
yasyāsīt samitidvipādhipabṛhatkumbhāntarasthāmiṣaprāyābhyāsapipāsayeva taruṇī netrāmbudhārā dviṣām /
tasyāyaṃ puruṣapratāpasuhṛdaḥ śrīmannṛsiṃheśitur vargaḥ saptadaśo niṣīdati kṛtau nāmādicūḍāmaṇau // Rajni_17.88
Rājanighaṇṭu, Manuṣyādivargaḥ
manuṣyā mānuṣā martyā manujā mānavā narāḥ /
dvipādāś cetanā bhūsthā bhūmijā bhūspṛśo viśaḥ // Rajni_18.1
puruṣaḥ pūruṣo nā ca naraḥ pañcajanaḥ pumān /
arthāśrayo 'dhikārī syāt karmārhaś ca jano 'rthavān // Rajni_18.2
strī yoṣidvanitābalā sunayanā nārī ca sīmantinī rāmā vāmadṛgaṅganā ca lalanā kāntā puraṃdhrī vadhūḥ /
subhrūḥ sā varavarṇinī ca sutanustanvī tanuḥ kāminī tanvaṅgī ramaṇī kuraṅganayanā bhīruḥ priyā bhāminī // Rajni_18.3
yoṣinmahelā mahilā vilāsinī nitambinī sāpi ca mattakāśinī /
janī sunetrā pramadā ca sundarī syād añcitabhrūr lalitā vilāsinī // Rajni_18.4
māninī ca varārohā natāṅgī ca natodarā /
pratīpadarśinī śyāmā kāminī darśanī ca sā // Rajni_18.5
bhartā patirvaraḥ kāntaḥ pariṇetā priyo gṛhī // Rajni_18.6
bhāryā patnī priyā jāyā dārāśca gṛhiṇī ca sā // Rajni_18.7
napuṃsakaṃ bhavet klībaṃ tṛtīyā prakṛtistathā /
ṣaṇḍḥaḥ paṇḍaśca nārī tu poṭā strīpuṃsalakṣaṇā // Rajni_18.8
atha rājñī ca paṭṭārhā mahiṣī rājavallabhā // Rajni_18.9
bhoginyo 'nyā vilāsinyaḥ saṃbhuṅkte yāstu pārthivaḥ // Rajni_18.10
rājabhogyāḥ sumukhyo yāstā bhaṭṭinya iti smṛtāḥ // Rajni_18.11
veśyā tu gaṇikā bhogyā vārastrī smaradīpikā // Rajni_18.12
brahmā tu brāhmaṇo vipraḥ ṣaṭkarmā ca dvijottamaḥ // Rajni_18.13
rājā tu sārvabhaumaḥ syāt pārthivaḥ kṣatriyo nṛpaḥ // Rajni_18.14
vaiśyastu vyavahartā viḍ vārttiko vāṇijo vaṇik // Rajni_18.15
śūdraḥ pajjaścaturthaḥ syāt dvijadāsa upāsakaḥ // Rajni_18.16
vipraḥ kṣatro vaiśyaśūdrau ca varṇāścatvāro'mī tatra pūrve dvijāḥ syuḥ /
eṣāmeva prātilomyānulomyājjāyante'nyā jātayaḥ saṃkareṇa // Rajni_18.17
bālaḥ pāko'rbhako garbhaḥ potakaḥ pṛthukaḥ śiśuḥ /
śāvo 'rbho bāliśo ḍimbho vaṭur māṇavako mataḥ // Rajni_18.18
jāto 'rbhakaḥ pakṣadinena māsataḥ pākastribhistairatha potakābhidhaḥ /
ṣaḍbhistu māsaiḥ pṛthuko'bdataḥ śiśus tribhir vaṭur māṇavakaś ca saptabhiḥ // Rajni_18.19
bālo'bdaiḥ pañcadaśabhiḥ kumārastriṃśatā smṛtaḥ /

yuvā pañcāśatā varṣair vṛddhaḥ syādata uttaraiḥ // Rajni_18.20
kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi /
kaiśoram ā pañcadaśād yauvanaṃ tu tataḥ param // Rajni_18.21
yuvā vayaḥsthas taruṇo vṛddhastu sthaviro jaran /
pravayā yātayāmaśca jīno jīrṇaś ca jarjaraḥ // Rajni_18.22
bālottānaśayā ḍimbhā stanapā ca stanaṃdhayī // Rajni_18.23
kanyā kumārī gaurī tu nagnikānāgatārtavā // Rajni_18.24
sā madhyamā vayaḥsthā ca yuvatī sustanī ca sā /
ciraṇṭī suvayāḥ śyāmā prauḍhā dṛṣṭarajāśca sā // Rajni_18.25
gurviṇyāpannasattvā syād antarvatnī ca garbhiṇī // Rajni_18.26
niṣphalā jaratī vṛddhā sthavirā ca gatārtavā // Rajni_18.27
puṣpitā malinā mlānā pāṃśulā ca rajasvalā // Rajni_18.28
vandhyāvakeśinī śūnyā moghapuṣpā vṛthārtavā // Rajni_18.29
tanus tanūḥ saṃhananaṃ śarīraṃ kalevaraṃ kṣetravapuḥpurāṇi /
gātraṃ ca mūrtir ghanakāyadehāv aṣṭāṅgapīḍāni ca vigrahaś ca // Rajni_18.30
aṅgamaṃsaḥ pratīkaś cāpaghano 'vayavo 'pi ca // Rajni_18.31
śiraḥ śīrṣakamuṇḍaṃ ca mūrdhā mauliśca mastakam /
varāṅgam uttamāṅgaṃ ca kapālaṃ keśabhṛt smṛtam // Rajni_18.32
keśāḥ śirasijā vālāḥ kuntalā mūrdhajāḥ kacāḥ /
cikurāḥ karuhāś cātha tadveṣṭāḥ kavarīmukhāḥ // Rajni_18.33
dṛgdṛṣṭir locanaṃ netraṃ cakṣurnayanamambakam /
īkṣaṇaṃ grahaṇaṃ cākṣi darśanaṃ ca vilocanam // Rajni_18.34
apāṅgo netraparyanto nayanopānta ityapi /
tayormadhyagatā tārā bimbinī ca kanīnikā // Rajni_18.35
bhālaṃ lalāṭamalikaṃ kathayanti godhir bhrūś cillikā ca nayanordhvagaromarājiḥ /
madhyaṃ tayorbhavati kūrcamatha śrutistu śrotaḥ śravaḥ śravaṇakarṇavacograhāśca // Rajni_18.36
oṣṭho'dharo dantavāso dantavastraṃ radacchadaḥ /
tayorubhayato deśau yau prāntau sṛkkaṇī ca tau // Rajni_18.37
ghrāṇaṃ gandhavaho ghoṇā siṅghiṇī nāsikā ca sā // Rajni_18.38
śaṅkhaḥ karṇasamīpaḥ syāt śiṅghāṇaṃ nāsikāmale // Rajni_18.39
tuṇḍamāsyaṃ mukhaṃ vaktraṃ vadanaṃ lapanānane // Rajni_18.40
oṣṭhādharastu cibukaṃ gaṇḍo gallaḥ kapolakaḥ // Rajni_18.41
hanūs tadūrdhvaṃ daśanāśca dantā dvijā radāste radanāstathoktāḥ // Rajni_18.42
jihvā rasajñā rasanā ca soktā syātkākudaṃ tālu ca tālukaṃ ca // Rajni_18.43
tadūrdhvaṃ sūkṣmajihvā yā ghaṇṭikā lambikā ca sā // Rajni_18.44
anyādhomūlajihvā syāt pratijihvopajihvikā // Rajni_18.45
avaṭustu śiraḥpaścātsaṃdhir ghāṭā kṛkāṭikā // Rajni_18.46
grīvā ca kaṃdharā kaṃdhiḥ śirodhiśca śirodharā // Rajni_18.47
kaṇṭho galo nigālo'tha ghaṇṭikā galaśuṇṭhikā // Rajni_18.48
dhamanī tu śirāṃse tu skandho'dhaḥśikharaṃ tathā // Rajni_18.49

tasya saṃdhis tu jatru syātkakṣā dormūlasaṃjñakā // Rajni_18.50
tadadhastādbhavetpārśvaṃ pṛṣṭhaṃ paścāttanoḥ smṛtam // Rajni_18.51
dor doṣā ca praveṣṭaśca bāhurbāhā bhujo bhujā // Rajni_18.52
pāṇis tu pañcaśākhaḥ syāt karo hastaḥ śayastathā // Rajni_18.53
karamūle maṇibandho bhujamadhye kūrparaḥ kaphoṇiśca // Rajni_18.54
tasmādadhaḥ prakoṣṭhaḥ pragaṇḍakaḥ kūrparāṃsamadhyaṃ syāt // Rajni_18.55
aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ pradeśinyāṃ tu tarjanī /
paruḥ syādaṅgulīsaṃdhiḥ parvasaṃdhiś ca kathyate // Rajni_18.56
athāṅguṣṭhapradeśinyau madhyamānāmikā tathā /
kaniṣṭhā ceti pañca syuḥ krameṇāṅgulayaḥ smṛtāḥ // Rajni_18.57
kāmāṅkuśāḥ kararuhāḥ karajā nakharā nakhāḥ /
pāṇijāṅgulīsambhūtāḥ punarbhavapunarnavāḥ // Rajni_18.58
karasyādhaḥ prapāṇiḥ syādūrdhvaṃ karatalaṃ smṛtam /
rekhāḥ sāmudrike jñeyāḥ śubhāśubhanivedikāḥ // Rajni_18.59
stanorasijavakṣojapayodharakucās tathā // Rajni_18.60
stanāgraṃ cūcukaṃ vṛttaṃ śikhā stanamukhaṃ ca tat // Rajni_18.61
vakṣo vatsamuraḥ kroḍo hṛdayaṃ hṛdbhujāntaram // Rajni_18.62
kukṣiḥ piciṇḍo jaṭharaṃ tundaṃ syādudaraṃ ca tat // Rajni_18.63
jīvasthānaṃ tu marma syātkaṭiprānte trikaṃ smṛtam // Rajni_18.64
nābhiḥ syād udarāvartas tato 'dho vastirucyate /
vastiśca vātaśīrṣaṃ syād garbhasthānaṃ ca tat striyāḥ // Rajni_18.65
garbhāśayo jarāyuśca garbhādhāraśca ca smṛtaḥ // Rajni_18.66
nābhistanāntaraṃ jantorāmāśayaḥ iti smṛtaḥ // Rajni_18.67
pakvāśayo hy adho nābhervastirmūtrāśayaḥ smṛtaḥ // Rajni_18.68
kaṭiḥ kakudmatī śroṇī nitambaśca kaṭīrakam /
ārohaṃ śroṇiphalakaṃ kalatraṃ rasanāpadam // Rajni_18.69
nitambaścaramaṃ śroṇeḥ strīṇāṃ jaghanamagrataḥ // Rajni_18.70
kakundarau tu sarveṣāṃ syātāṃ jaghanakūpakau /
kaṭiprothau sphicau pāyur gudāpānaṃ tadāsanam // Rajni_18.71
gudamuṣkadvayormadhye yo bhāgaḥ sa bhagaḥ smṛtaḥ // Rajni_18.72
muṣko'ṇḍamaṇḍakoṣaśca vṛṣaṇo bījapeśikā // Rajni_18.73
śiśnaṃ śephaśca liṅgaṃ ca meḍhraṃ sādhanamehane // Rajni_18.74
yonirbhago varāṅgaṃ syādupasthaṃ smaramandiram // Rajni_18.75
ūrū tu sakthinī śroṇisakthnoḥ saṃdhis tu vaṅkṣaṇaḥ /
jaṅghorūmadhyaparva syājjānvaṣṭhīvacca cakrikā // Rajni_18.76
jaṅghā tu prasṛtā jñeyā tanmadhye piṇḍikā tathā // Rajni_18.77
jaṅghāṅghrisaṃdhigranthau tu ghuṭikā gulpha ityapi // Rajni_18.78
gulphasyādhastu pārṣṇiḥ syāt padāgraṃ prapadaṃ matam // Rajni_18.79
vikramaścaraṇaḥ pādaḥ pādāṅghriś ca padaṃ kramaḥ // Rajni_18.80
kroḍamaṅkastathotsaṅgaḥ prāgbhāgo vapuṣaḥ smṛtaḥ // Rajni_18.81

karo bhavet saṃhitavistṛtāṅgulas talaś capeṭaḥ pratalaḥ prahastakaḥ /
muṣṭirbhavet saṃhṛtapiṇḍitāṅgulāv ākuñcito 'gre prasṛtaḥ prakīrtitaḥ // Rajni_18.82
syāt tarjanī madhyamikā tv anāmikā kaniṣṭhikāṅguṣṭhayutā yadā tadā /
prādeśatālābhidhagosravas tathā vitastir atyartham iha kramādiyam // Rajni_18.83
hastas tu vistṛte pāṇāv ā madhyāṅgulikūrparam // Rajni_18.84
baddhamuṣṭau saratniḥ syād aratnir akaniṣṭhakaḥ // Rajni_18.85
vyāmaḥ sahastayoḥ syāttu tiryagbāhvoryadantaram /
ūrdhvaṃ vistṛtadoṣpāṇir nṛmānaṃ pauruṣaṃ viduḥ // Rajni_18.86
jīvasthānaṃ tu marma syājjīvāgāraṃ tad ucyate // Rajni_18.87
marmasthānaṃ ca tatproktaṃ bhrūmadhyādiṣvanekadhā // Rajni_18.88
bhrūmadhyakaṇḍagalaśaṅkhakacāṃsapṛṣṭhagrīvāgudāṇḍapadapāṇiyugāsthisaṃdhīn /
vaidyāḥ śarekṣaṇamitāni vadanti marmasthānāni cāṅgagatināśakarāṇi martye // Rajni_18.89
lālā bhavenmukhasrāvaḥ sṛṇikā syandinī ca sā // Rajni_18.90
svedo gharmaśca gharmāmbho dūṣikā netrayormalam // Rajni_18.91
malaṃ viṣṭhā purīṣaṃ ca viṭ kiṭṭaṃ pūtikaṃ ca tat /
mūtraṃ tu guhyaniṣyandaḥ prasrāvaḥ sravaṇaṃ sravaḥ // Rajni_18.92
valī carmataraṃgaḥ syāt tvagūrmis tvaktaraṃgakaḥ // Rajni_18.93
palitaṃ ca jarā lakṣma keśaśauklyaṃ ca tadbhavet // Rajni_18.94
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjānaḥ śukrasaṃyutāḥ /
śarīrasthairyadāḥ samyak vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ // Rajni_18.95
rasastu rasikā proktā svedamātā vapuḥsravaḥ /
carmāmbhaścarmasāraśca raktasūr asramātṛkā // Rajni_18.96
raktāsraṃ rudhiraṃ tvagjaṃ kīlālakṣatajāni tu /
śoṇitaṃ lohitaṃ cāsṛk śoṇaṃ lohaṃ ca carmajam // Rajni_18.97
māṃsaṃ tu piśitaṃ kravyaṃ palaṃ tu rasyam asrajam /
palalaṃ jāṅgalaṃ kīram āmiṣaṃ ca tad ucyate // Rajni_18.98
medas tu māṃsasāraḥ syānmāṃsasneho vasā vapā // Rajni_18.99
medojam asthidhātuḥ syāt kulyaṃ kīkasakaṃ ca tat // Rajni_18.100
asthisāras tu majjā syāt tejo bījaṃ tathāsthijam /
jīvanaṃ dehasāraśca tathāsthisnehasaṃjñakam // Rajni_18.101
śukraṃ puṃstvaṃ reto bījaṃ vīryaṃ ca pauruṣaṃ kathitam /
indriyamannavikāro majjaraso harṣaṇaṃ balaṃ caiva // Rajni_18.102
rasādasraṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedo'sthi tadbhavam /
asthno majjā tataḥ śukram ittham eṣāṃ janikramaḥ // Rajni_18.103
tilakaṃ kloma mastiṣkaṃ snehas tu mastakodbhavaḥ // Rajni_18.104
antraṃ purī tad ākhyātaṃ plīhā gulma iti smṛtaḥ // Rajni_18.105
vasā tu vasnasā snāyurvatsoktā dehavalkalam /
sā tvak [... 10 Zeichen] // Rajni_18.106
śirodhijā manyā dhamanī dharaṇī dharā /
tantukī jīvitajñā ca nāḍī siṃhī ca kīrtitā // Rajni_18.107

kaṇḍarā tu mahāsnāyurmahānāḍī ca sā smṛtā // Rajni_18.108
śarīrāsthi tu kaṅkālaṃ syātkaraṅko'sthipañjaraḥ /
srotāṃsi khāni chidrāṇi kālakhaṇḍaṃ yakṛnmatam // Rajni_18.109
śiro'sthi tu karoṭiḥ syāt śirastrāṇaṃ tu śīrṣakam /
tat khaṇḍaṃ kharparaṃ prāhuḥ kapālaṃ ca tad īritam // Rajni_18.110
pṛṣṭhāsthi tu kaseruḥ syātśākhāsthi nalakaṃ smṛtam // Rajni_18.111
pārśvāsthi parśukā proktamiti dehāṅganirṇayaḥ // Rajni_18.112
ātmā śarīrī kṣetrajñaḥ pudgalaḥ prāṇa īśvaraḥ /
jīvo vibhuḥ pumānīśaḥ sarvajñaḥ śambhuravyayaḥ // Rajni_18.113
pradhānaṃ prakṛtirmāyā śaktiścaitanyamityapi // Rajni_18.114
ahaṃkāro 'bhimānaḥ syād ahaṃtāhaṃmatis tathā // Rajni_18.115
mānasaṃ hṛdayaṃ svāntaṃ cittaṃ ceto manaśca hṛt // Rajni_18.116
sattvaṃ rajastamaśceti proktāḥ puṃsas trayo guṇāḥ // Rajni_18.117
śrotraṃ tvagrasanā netraṃ nāsā cetyakṣapañcakam // Rajni_18.118
akṣaṃ hṛṣīkaṃ karaṇaṃ varhaṇaṃ viṣayīndriyam // Rajni_18.119
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaś ca viṣayā amī /
indriyārthā gocarāste pañcabhūtaguṇāḥ khalu // Rajni_18.120
ākāśamanilastoyaṃ tejaḥ pṛthvī ca tānyapi /
krameṇa pañca bhūtāni kīrtitāni manīṣibhiḥ // Rajni_18.121
ityeṣa mānuṣavayottaravarṇagātradhātvaṅgalakṣaṇanirūpaṇapūryamāṇaḥ /
vargaḥ kṛtastu bhiṣajāṃ bahudehadoṣanāmā nidānagaṇanirṇayadhīniveśaḥ // Rajni_18.122
iti paśupatipādāmbhojasevāsamādhipratisamayasamutthānandasaukhyaikasīmnā /
naraharikṛtināyaṃ nirmite yāti nāmapracayamukuṭaratne śāntimaṣṭādaśāṅkaḥ // Rajni_18.123
Rājanighaṇṭu, Siṃhādivarga
siṃhaḥ pañcamukho nakhī mṛgapatirmānī hariḥ kesarī kravyādo nakharāyudho mṛgaripuḥ śūraśca kaṇṭhīravaḥ /
vikrānto dviradāntako bahubalo dīpto balī vikramī haryakṣaḥ sa ca dīptapiṅgala iti khyāto mṛgendraśca saḥ // Rajni_19.1
mahāśṛṅgastu śarabho meghaskandho mahāmanāḥ /
aṣṭapādo mahāsiṃho manasvī parvatāśrayaḥ // Rajni_19.2
vyāghraḥ pañcanakho vyālaḥ śārdūlo'tha guhāśayaḥ /
tīkṣṇadaṃṣṭraḥ puṇḍarīko dvīpī bhīrur nakhāyudhaḥ // Rajni_19.3
citrakaś citrakāyaḥ syādupavyāghro mṛgāntakaḥ /
śūraś ca kṣudraśārdūlaś citravyāghraś ca sa smṛtaḥ // Rajni_19.4
ṛkṣo bhallūko 'tha bhallaḥ saśalyo durghoṣaḥ syāt bhallakaḥ pṛṣṭhadṛṣṭiḥ /
drāghiṣṭhaḥ syāt dīrghakeśaś cirāyur jñeyaḥ so 'yaṃ duścaro dīrghadarśī // Rajni_19.5
mṛgādastu sa vijñeyas tarakṣur ghoradarśanaḥ // Rajni_19.6
śivā tu bhūrimāyaḥ syāt gomāyur mṛgadhūrtakaḥ /
śṛgālo vañcakaḥ kroṣṭā pheravaḥ pherujambukau /
śālāvṛkaḥ śivāluśca pheraṇḍo vyāghrasevakaḥ // Rajni_19.7
īhāmṛgastu kokaḥ syādvṛko vatsādano'vibhuk /
govatsāriś chāgalāriś chāgalānto jalāśrayaḥ // Rajni_19.8

kukkuraḥ sārameyaśca bhaṣakaḥ śvānakaḥ śunaḥ /
bhūstaro vakralāṅgūlo vṛkārī rātrijāgaraḥ // Rajni_19.9
kauleyako grāmamṛgo mṛgārirmṛgadaṃśakaḥ /
śūraḥ śuniḥ śayāluśca bhaṣaḥ śaradikāmukaḥ // Rajni_19.10
biḍālo mūṣakārātiḥ vṛṣadaṃśo biḍālakaḥ /
śālāvṛkaśca mārjāro māyāvī dīptalocanaḥ // Rajni_19.11
anyo lomaśamārjāraḥ pūtiko mārajātakaḥ /
sugandhimūtrapatano gandhamārjārakaśca saḥ // Rajni_19.12
dviradagajamataṃgajebhakumbhidviradanavāraṇahastipadmināgāḥ /
karikaraṭiviṣāṇikuñjarās te radanimadābalasammadadvipāś ca // Rajni_19.13
bhadraḥ stamberamo dantī drumāriḥ ṣaṣṭihāyanaḥ /
mātaṃgaḥ puṣkarī dantābalaś cānekapastvibhaḥ // Rajni_19.14
bhadro mando mṛgaśceti vijñeyāstrividhā gajāḥ /
vanapracārasārūpyasattvabhedopalakṣitāḥ // Rajni_19.15
sa bālaḥ kalabho jñeyo durdānto vyāla ucyate /
prabhinno garjito bhrānto matto madakalaśca saḥ // Rajni_19.16
ibhī tu kariṇī jñeyā hastinī dhenukā vaśā /
kareṇuḥ padminī caiva mātaṃgī vāsitā ca sā // Rajni_19.17
khaḍgaḥ khaḍgamṛgaḥ krodhī mukhaśṛṅgo mukhebalī /
gaṇḍako vajracarmā ca khaḍgī vārdhrīṇasaś ca saḥ // Rajni_19.18
uṣṭro dīrghagatir balī ca karabho dāserako dhūsaro lamboṣṭho lavaṇaḥ kramelakamahājaṅghau ca bījāṅghrikaḥ /
dīrghaḥ śṛṅkhalako mahān atha mahāgrīvo mahāṅgo mahānādaḥ so 'pi mahādhvagaḥ sa ca mahāpṛṣṭho baliṣṭhaś ca saḥ // Rajni_19.19
mahiṣaḥ kāsaraḥ krodhī kaluṣaścāpi sairibhaḥ /
lulāpamattaraktākṣā viṣāṇī kavalī balī // Rajni_19.20
mahiṣī mandagamanā mahākṣīrā payasvinī /
lulāpakāntā kaluṣā turaṃgadveṣiṇī ca sā // Rajni_19.21
gaus tu bhadro balīvardo damyo dāntaḥ sthiro balī /
ukṣānaḍvān kakudmān syādṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ // Rajni_19.22
dhuryo dhurīṇo dhaureyaḥ śāṃkaro haravāhanaḥ /
rohiṇīramaṇo voḍhā gonāthaḥ saurabheyakaḥ // Rajni_19.23
vṛṣabhastu vṛṣaḥ prokto mahokṣaḥ puṃgavo balī /
gonātha ukṣā ṛṣabho gopriyo gopatiśca saḥ // Rajni_19.24
dhavalaḥ śabalastāmraś citraśca dhūsarastathā /
ityādivarṇabhedena jñeyā gāvo 'tra bheditāḥ // Rajni_19.25
vinītaḥ śikṣito dānto dhuryo voḍhā ca dhaurikaḥ // Rajni_19.26
bālo vatsataraḥ prokto durdānto gaḍir ucyate // Rajni_19.27
gaur mātosrā śṛṅgiṇī saurabheyī māheyī syādrohiṇī dhenuraghnyā /
dogdhrī bhadrā bhūrimatyānaḍuhyau kalyāṇī syātpāvanī cārjunī ca // Rajni_19.28
vanagaur gavayaḥ prokto balabhadro mahāgavaḥ // Rajni_19.29
gavayī vanadhenuḥ syātsaiva bhillagavī matā // Rajni_19.30

camaro vyajano vanyo dhenugo bāladhipriyaḥ /
tasya strī camarī proktā dīrghabālā giripriyā // Rajni_19.31
varāhaḥ stabdharomā ca romaśaḥ śūkaraḥ kiriḥ /
vakradaṃṣṭraḥ kiṭir daṃṣṭrī kroḍo dantāyudho balī // Rajni_19.32
pṛthuskandhaś ca bhūdāraḥ potrī ghoṇāntabhedanaḥ /
kolaḥ potrāyudhaḥ śūro bahvapatyo radāyudhaḥ // Rajni_19.33
anyastu viḍvarāhaḥ syādgrāmīṇo grāmaśūkaraḥ /
grāmyakroḍo grāmyakolo viṣṭhāśī dārakaśca saḥ // Rajni_19.34
aśvo ghoṭasturaṃgo 'rvā turagaśca turaṃgamaḥ /
vāho vājī mudgabhojī vītiḥ saptiśca saindhavaḥ // Rajni_19.35
harirhayaśca dhārāṭo javano jīvano javī /
gandharvo vāhanaśreṣṭhaḥ śrībhrātāmṛtasodaraḥ // Rajni_19.36
āraṭṭasindhujavanāyujapārasīkakāmbojabāhlikamukhā vividhāsturaṅgāḥ /
sāmrāṇaśephakamukhā api deśataḥ syur varṇena te 'pi ca punarbahudhā bhavanti // Rajni_19.37
śvetaḥ karkaḥ so 'tha raktastu śoṇo haimaḥ kṛṣṇo nīlavarṇastu nīlaḥ /
śubhrairnetrairmallikākṣo nidiṣṭaḥ kṛṣṇairuktaḥ so 'yam indrāyudhākhyaḥ // Rajni_19.38
itthaṃ nānāvarṇabhedena vājī jñātavyo 'yaṃ lokarūḍhaiḥ sudhībhiḥ /
atrāsmābhirna prapañcaḥ kṛto'smādājāneyo 'pyatra vājī kulīnaḥ // Rajni_19.39
sukulaḥ suvinītāśvaḥ kiśorasturagārbhakaḥ // Rajni_19.40
vājinī vaḍabā cāpi prasūraśvāśvinī ca sā // Rajni_19.41
gardabhaḥ śaṅkukarṇaśca bāleyo rāsabhaḥ kharaḥ /
bhāravāho bhūrigamaś cakrīvān dhūsarāhvayaḥ // Rajni_19.42
vesaras tv aśvakharajaḥ sakṛdgarbho 'dhvagaḥ kṣamī /
saṃtuṣṭo miśrajaḥ prokto miśraśabdo'tibhāragaḥ // Rajni_19.43
ajo bukkaśca medhyaḥ syāllambakarṇaḥ paśuśca saḥ /
chāgalo barkaraś chāgastubho bastaḥ payasvalaḥ // Rajni_19.44
ajā payasvinī bhīruśchāgī medhyā galastanī // Rajni_19.45
meṣo bheḍo huḍo meṇḍhraḥ ūrṇāyur uraṇastathā /
eḍakaḥ śṛṅgiṇo 'viḥ syādurabhro romaśo balī // Rajni_19.46
nānādeśaviśeṣeṇa meṣā nānāvidhā amī // Rajni_19.47
mṛgaḥ kuraṅgo vātāyuḥ kṛṣṇasāraḥ sulocanaḥ /
hariṇo'jinayoniḥ syādeṇaḥ pṛṣata ityapi // Rajni_19.48
kakuvāg atha sāraṅgaḥ śākhiśṛṅgaśca cittalaḥ /
anyaśca bhāraśṛṅgaḥ syāt mahāśṛṅgo vanapriyaḥ // Rajni_19.49
rurustu rauhiṣo rohī syānnyaṅkuścaiva śambaraḥ /
nīlakaḥ pṛṣataścaiva raṅkuḥ śabalapṛṣṭhakaḥ // Rajni_19.50
śikharyupakuraṅgaḥ syāt śrīkārī ca mahājavaḥ /
javanī vegihariṇī jaṅghālo jāṅghikāhvayaḥ // Rajni_19.51
vānaro markaṭaḥ kīśaḥ kapiḥ śākhāmṛgo hariḥ /
plavaṃgamo vanaukāśca plavaṃgaḥ plavagaḥ plavaḥ // Rajni_19.52

golāṅgūlastu gaurākhyaḥ kapiḥ kṛṣṇamukho hi saḥ /
mandurābhūṣaṇākhyo 'yaṃ vijñeyaḥ kṛṣṇavānaraḥ // Rajni_19.53
śalyakaḥ syāt śalyamṛgo vajraśuktir bileśayaḥ // Rajni_19.54
śalyo'nyaḥ śvāvidityuktaḥ śalī ca śalalī ca saḥ // Rajni_19.55
śalyalomni tu vijñeyā śalalī śalalaṃ śalam // Rajni_19.56
kokaḍo javanaḥ proktaḥ kokovāco bileśayaḥ /
jñeyaś camarapucchaś ca lomaśo dhūmravarṇakaḥ // Rajni_19.57
nakulaḥ sūciradanaḥ sarpārir lohitānanaḥ // Rajni_19.58
darvīkaro dvirasanaḥ pātālanilayo balī /
nāgaśca kādraveyaśca vakrago dandaśūkakaḥ // Rajni_19.59
cakṣuḥśravā viṣadharo gūḍhāṅghriḥ kuṇḍalī phaṇī /
pannago vāyubhakṣaśca bhogī syājjihmagaśca saḥ // Rajni_19.60
sarpo daṃṣṭrī bhujaṃgo 'hir bhujagaś ca sarīsṛpaḥ /
kañcukī dīrghapucchaś ca dvijhvi uragaśca saḥ // Rajni_19.61
phaṇino dhavalāṅgā ye te nāgā iti kīrtitāḥ /
anye raktādivarṇāḍhyā bodhyāḥ sarpādināmabhiḥ // Rajni_19.62
gonaso maṇḍalītyuktaścitrāṅgo vyantaro bhavet // Rajni_19.63
kuliko harito jñeyo rājilaṃ ḍuṇḍubhaṃ viduḥ // Rajni_19.64
ananto vāsukiḥ padmo mahāpadmo'pi takṣakaḥ /
karkoṭaḥ kulikaḥ śaṅkha ityamī nāganāyakāḥ // Rajni_19.65
tadbāndhavāstu kumudakambalāśvatarādayaḥ // Rajni_19.66
āpahṛt dvimukhī caiva dhāmiṇītyādayaḥ pare // Rajni_19.67
mūṣiko mūṣakaḥ piṅgo'pyākhurunduruko nakhī /
khanako bilakārī ca dhānyāriśca bahuprajaḥ // Rajni_19.68
anyo mahāmūṣakaḥ syānmūṣī vighneśavāhanaḥ /
mahāṅgaḥ sasyamārī ca bhūphalo bhittipātanaḥ // Rajni_19.69
chuchundarī rājaputrī proktānyā pratimūṣikā /
sugandhimūṣikā gandhā śuṇḍinī śuṇḍamūṣikā // Rajni_19.70
godhā tu godhikā jñeyā dārumatsyāhvayā ca sā /
kharacarmā pañcanakhī pulakā dīrghapucchikā // Rajni_19.71
godhājaḥ syāttu gaudheyo gaudhāro godhikāsutaḥ // Rajni_19.72
barbarī ghorikā ghorā dīrgharūpā bhayāvahā /
sthūlacañcur dīrghapādā sarpabhakṣī guṇārikā // Rajni_19.73
brāhmaṇī gṛhagodhā ca supadī raktapucchikā // Rajni_19.74
saraṭaḥ kṛkalāsaḥ syāt pratisūryaḥ śayānakaḥ /
vṛttisthaḥ kaṇṭakāgāro durārohadrumāśrayaḥ // Rajni_19.75
jāhako gātrasaṃkocī maṇḍalī bahurūpakaḥ /
kāmarūpī virūpī ca bilavāsaḥ prakīrtitaḥ // Rajni_19.76
pallī tu musalī proktā gṛhagodhā gṛhālikā /
jyeṣṭhā ca kuḍyamatsyā ca pallikā gṛhagodhikā // Rajni_19.77

tantuvāyastūrṇanābho lūtā markaṭakaḥ kṛmiḥ // Rajni_19.78
hālāhalā tv añjalikā girikā bālamūṣikā // Rajni_19.79
vṛścikaḥ śūkakīṭaḥ syād alidroṇaś ca vṛścike // Rajni_19.80
atha karṇajalūkā syāccitrāṅgī śatapadyapi // Rajni_19.81
pipīlakaḥ pipīlaśca strīsaṃjñā ca pipīlikā // Rajni_19.82
udaṅghā kapijaṅghikā jñeyā tailapipīlikā // Rajni_19.83
kṛṣṇānyā ca pipīlī tu sthūlā vṛkṣaruhā ca sā // Rajni_19.84
matkuṇo raktapāyī syādraktāṅgo mañcakāśrayī // Rajni_19.85
yādastu jalajantuḥ syājjalaprāṇī jaleśayaḥ /
tatrātikrūrakarmā yaḥ sa jalavyāla ucyate // Rajni_19.86
matsyo vaisāriṇo mīnaḥ pṛthuromā jhaṣo'ṇḍajaḥ /
visāraḥ śakulī śalkī pāṭhīno'nimiṣastimiḥ // Rajni_19.87
rājīvaḥ śakulaḥ śṛṅgī vāgusaḥ śalyapallavau /
pāṭhīnaḥ śakulaś caiva nadyāvartaśca rohitaḥ // Rajni_19.88
madguras timirityādyā jñeyās tadbhedajātayaḥ /
tadbhedo makarākhyo 'nyo mātaṃgamakaro 'paraḥ // Rajni_19.89
cilicimastimiś caiva tathānyaś ca timiṅgilaḥ /
timiṅgilagilaśceti mahāmatsyā amī matāḥ // Rajni_19.90
śiśukaḥ śiśumāraḥ syātsa ca grāho varāhakaḥ // Rajni_19.91
bhavennakrastu kumbhīro galagrāho mahābalaḥ // Rajni_19.92
kacchapaḥ kamaṭhaḥ kūrmo gūḍhāṅgo dharaṇīdharaḥ /
kaccheṣṭaḥ palvalāvāso vṛttaḥ kaṭhinapṛṣṭhakaḥ // Rajni_19.93
karkaṭaḥ syāt karkaṭakaḥ kulīraśca kulīrakaḥ /
saṃdaṃśakaḥ paṅkavāsas tiryaggāmī sa cordhvadṛk // Rajni_19.94
maṇḍūko darduro maṇḍo harir bhekaśca lūlakaḥ /
śālūraḥ sa ca varṣābhūḥ plavaḥ kaṭuravastathā /
samīḍanyaśca muṇḍī ca plavaṃgaśca plavaṃgamaḥ // Rajni_19.95
pīto'nyo rājamaṇḍūko mahāmaṇḍūka ityapi /
pītāṅgaḥ pītamaṇḍūko varṣāghoṣo mahāravaḥ // Rajni_19.96
jalūkā tu jalaukā syādraktapā raktapāyinī /
raktasaṃdohikā tīkṣṇā carmaṭī jalajīvinī // Rajni_19.97
jalakākastu dātyūhaḥ sa ca syāt kālakaṇṭhakaḥ // Rajni_19.98
jalapārāvataḥ kopī prokto jalakapotakaḥ // Rajni_19.99
sthale karituraṃgādyā yāvantaḥ santi jantavaḥ /
jale'pi te ca tāvanto jñātavyā jalapūrvakāḥ // Rajni_19.100
khagavihagavihaṃgamā vihaṃgaḥ pipatiṣupattripatatripattravāhāḥ /
śakuniśakunaviṣkirāṇḍajā viḥ patagapatannabhasaṃgamā nagaukāḥ // Rajni_19.101
vājī pattrarathaḥ pakṣī dvijo nīḍodbhavo 'nugaḥ /
śakuntaḥ patagaḥ picchan pataṃgo vikiraśca saḥ // Rajni_19.102
gṛdhrastārkṣyo vainateyaḥ khagendro bhujagāntakaḥ /

vakratuṇḍaśca dākṣāyyo garutmān dūradarśanaḥ // Rajni_19.103
śyenaḥ śaśādaḥ kravyādaḥ krūro vegī khagāntakaḥ /
kāmāndhas tīvrasampātas tarasvī tārkṣyanāyakaḥ // Rajni_19.104
kāṣṭhakuṭṭaḥ kāṣṭhabhaṅgī kāṣṭhakūṭaśca śabditaḥ // Rajni_19.105
karako nīlapicchaḥ syāt lambakarṇo raṇapriyaḥ /
raṇapakṣī picchabāṇaḥ sthūlanīlo bhayaṃkaraḥ // Rajni_19.106
kaṅkas tu lohapṛṣṭhaḥ syāt saṃdaṃśavadanaḥ kharaḥ /
raṇālaṃkaraṇaḥ krūraḥ sa ca syādāmiṣapriyaḥ // Rajni_19.107
kākastu vāyaso dhvāṅkṣaḥ kāṇo'riṣṭaḥ sakṛtprajaḥ /
balibhug balipuṣṭaśca dhūlijaṅgho nimittakṛt // Rajni_19.108
kauśikāriścirāyuśca karaṭo mukharaḥ kharaḥ /
ātmaghoṣo mahālolaścirajīvī calācalaḥ // Rajni_19.109
droṇastu droṇakākaḥ syāt kākolo'raṇyavāyasaḥ /
vanavāsī mahāprāṇaḥ krūrarāvī phalapriyaḥ // Rajni_19.110
ulūkastāmaso ghūko divāndhaḥ kauśikaḥ kuviḥ /
naktaṃcaro niśāṭaśca kākāriḥ krūraghoṣakaḥ // Rajni_19.111
valgulī vaktraviṣṭhā sā divāndhā ca niśācarī /
svairiṇī ca divāsvāpā māṃseṣṭā mātṛvāhinī // Rajni_19.112
carmakī carmapakṣī ca carmāṅgī carmagandhikā /
kṛtyāśūkāriṇī carmī carmapattrī ca melikā /
dināndhā naktabhojī ca bhrāmaṇī karṇikāhvayā // Rajni_19.113
mayūraścandrakī barhī nīlakaṇṭhaḥ śikhī dhvajī /
meghānandī kalāpī ca śikhaṇḍī citrapicchakaḥ // Rajni_19.114
barhiṇaḥ pracalākī ca śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ /
kekī bhujaṃgabhojī ca meghanādānulāsakaḥ // Rajni_19.115
barhabhāraḥ kalāpaḥ syād barhanetrāṇi candrakāḥ /
pracalākaḥ śikhā jñeyā dhvaniḥ keketi kathyate // Rajni_19.116
kuraraḥ kharaśabdaḥ kruṅ krauñcaḥ paṅkticaraḥ kharaḥ // Rajni_19.117
nīlakrauñcas tu nīlāṅgo dīrghagrīvo'tijāgaraḥ // Rajni_19.118
bakaḥ kaṅko bakoṭaśca tīrthasevī ca tāpasaḥ /
mīnaghātī mṛṣādhyānī niścalāṅghriś ca dāmbhikaḥ // Rajni_19.119
śakunī potakī śyāmā pāṇḍavī śvetapakṣiṇī // Rajni_19.120
durgā bhagavatī caiva saivoktā satyapāṇḍavī // Rajni_19.121
balākā viṣakaṇṭhī syāt śuṣkāṅgī dīrghakaṃdharā // Rajni_19.122
gharmāntakāmukī śvetā meghanādā jalāśrayā // Rajni_19.123
cakraḥ kokaścakravāko rathāṅgo bhūripremā dvaṃdvacārī sahāyaḥ /
kāntaḥ kāmī rātriviśleṣagāmī rāmāvakṣojopamaḥ kāmukaśca // Rajni_19.124
sāraso rasikaḥ kāmī nīlāṅgo bhaṇitāravaḥ /
nīlakaṇṭho raktanetraḥ kākavāk kāmivallabhaḥ // Rajni_19.125
ṭiṭṭibhī pītapādaśca sadālūtā nṛjāgaraḥ /

niśācarī citrapakṣī jalaśāyī sucetanā // Rajni_19.126
jalakukkuṭakaścānyo jalaśāyī jalasthitaḥ // Rajni_19.127
ṭhikaḥ pāśagaḍaṣ ṭhikko jalasāryatilāśayaḥ // Rajni_19.128
jalapakṣī mahāpakṣī jalasāghativāsakaḥ // Rajni_19.129
jalaśāyī maṇḍalīno mandagaḥ śleṣmalo'viṣī /
sarājī rājimantaśca jalasarpaḥ sa dundubhiḥ // Rajni_19.130
dvivigoḍo nisaś caiva citrī śalpī ca gomukhaḥ // Rajni_19.131
anye ca plavagā ye ye te sarve kṣudrasārasāḥ /
śvetāścitrāśca dhūmrādyā nānāvarṇānugāhvayāḥ // Rajni_19.132
haṃso dhavalapakṣī syāt cakrāṅgo mānasālayaḥ // Rajni_19.133
kalahaṃsastu kādambaḥ kalanādo marālakaḥ // Rajni_19.134
eteṣu cañcucaraṇeṣvaruṇeṣu rājahaṃso'pi dhūsaratareṣu ca mallikākṣaḥ /
kāleṣu teṣu dhavalaḥ kila dhārtarāṣṭraḥ so 'pyeṣa dhūsaratanustu bhaved abhavyaḥ // Rajni_19.135
haṃsī tu varaṭā jñeyā varalā vāralā ca sā /
marālī mañjugamanā cakrāṅgī mṛdugāminī // Rajni_19.136
kukkuṭastāmracūḍaḥ syāt kālajñaś caraṇāyudhaḥ /
niyoddhā kṛkavākuśca viṣkiro nakharāyudhaḥ // Rajni_19.137
syātkapotaḥ kokadevo dhūsaro dhūmralocanaḥ /
dahano'gnisahāyaśca bhīṣaṇo gṛhanāśanaḥ // Rajni_19.138
pārāvataḥ kalaravo'ruṇalocanaśca pārāpato madanakākuravaśca kāmī /
raktekṣaṇo madanamohanavāgvilāsī kaṇṭhīravo gṛhakapotaka eṣa uktaḥ // Rajni_19.139
pārāvato'nyadeśīyaḥ kāmuko ghullusāravaḥ // Rajni_19.140
jalapārāvataḥ kāmī jñeyo galaravaśca saḥ // Rajni_19.141
kokilaḥ parapuṣṭaḥ syāt kālaḥ parabhṛtaḥ pikaḥ /
vasantadūtastāmrākṣo gandharvo madhugāyanaḥ // Rajni_19.142
vāsantaḥ kalakaṇṭhaśca kāmāndhaḥ kākalīravaḥ /
kuhūravo'nyapuṣṭaśca matto madanapāṭhakaḥ // Rajni_19.143
kokilā tv anyapuṣṭā syānmattā parabhṛtā ca sā /
sukaṇṭhī madhurālāpā kalakaṇṭhī madhūdayā // Rajni_19.144
vasantadūtī tāmrākṣī pikī sā ca kuhūravā /
vāsantī kāmagā caiva gandharvā vanabhūṣaṇī // Rajni_19.145
śukaḥ kīro raktatuṇḍo medhāvī mañjupāṭhakaḥ // Rajni_19.146
anyo rājaśukaḥ prājñaḥ śatapattro nṛpapriyaḥ // Rajni_19.147
sārikā madhurālāpā dūtī medhāvinī ca sā /
kavarī kutsitāṅgī ca kaṣkalāṅgī ca śārikā // Rajni_19.148
pītapādā hy ujjvalākṣī raktacañcuśca sārikā /
paṭhantī pāṭhavārtā ca buddhimatī bhūsārikā // Rajni_19.149
gorāṇṭikā gokirāṭī gorikā kalahapriyā // Rajni_19.150
cakoraścandrikāpāyī kaumudījīvano'pi saḥ /
cātakastokakaḥ so 'pi sāraṅgo meghajīvanaḥ // Rajni_19.151

hārītakastu hārītas tejalaśca kapiñjalaḥ // Rajni_19.152
dhūsarī piṅgalā sūcī bhairavī yoginī jayā /
kumārī suvicitrā ca mātā koṭaravāsinī // Rajni_19.153
tailapā tu paroṣṇī syājjatukājinapattrikā // Rajni_19.154
bhṛṅgaḥ kuliṅgo dhūmyāṭo dārvāghātaḥ śatacchadaḥ // Rajni_19.155
vyāghrāṭaḥ syādbharadvājaḥ khañjanaḥ khañjarīṭakaḥ /
samantabhadraḥ kṛṣṇastu svalpakṛṣṇaḥ subhadrakaḥ // Rajni_19.156
dvīpavāsī muniścaiva cāturmāsyavidarśanaḥ /
cāṣaḥ kikīdiviḥ prokto nīlāṅgaḥ puṇyadarśanaḥ // Rajni_19.157
vartako vartiko vartir gāñjikāyaśca kathyate // Rajni_19.158
kalaviṅkastu caṭakaḥ kāmuko nīlakaṇṭhakaḥ // Rajni_19.159
caṭakā kalaviṅkī syāt cāṭakairastu tatsutaḥ // Rajni_19.160
dhūsaro 'raṇyacaṭakaḥ kujo bhūmiśayaśca saḥ /
bhārīṭaḥ śyāmacaṭakaḥ śaiśiraḥ kaṇabhakṣakaḥ // Rajni_19.161
dhūsaro 'nyo 'tisūkṣmaḥ syāt caṭako dhānyabhakṣakaḥ /
gṛhakṛtyakṣamo bhīruḥ kṛṣidviṣṭaḥ kaṇapriyaḥ // Rajni_19.162
lāvā tu lāvakaḥ prokto lāvaḥ sa ca lavaḥ smṛtaḥ // Rajni_19.163
tittiris tittiraś caiva taittiro yājuṣo giriḥ // Rajni_19.164
kṛṣṇo 'nyas tittiriḥ śūraḥ subhūtiḥ paripālakaḥ // Rajni_19.165
gotradveṣī bhūripakṣaḥ śatāyuḥ siddhikārakaḥ /
kṣudrolūkaḥ śākuneyaḥ piṅgalo ḍuṇḍulaśca saḥ /
vṛkṣāśrayī bṛhadrāvaḥ piṅgalākṣo bhayaṃkaraḥ // Rajni_19.166
śyāmā varāhī śakunī kumārī durgā ca devī caṭakā ca kṛṣṇā /
syātpotakī pāṇḍavikā ca vāmā sā kālikā syāt sitabimbinī ca // Rajni_19.167
prabhākīṭastu khadyotaḥ khajyotir upasūryakaḥ // Rajni_19.168
tailinī tailakīṭaḥ syāt ṣaḍbimbā dadrunāśinī // Rajni_19.169
śakragopastu varṣābhū raktavarṇendragopakau // Rajni_19.170
bhramaraḥ ṣaṭpado bhṛṅgaḥ kalālāpaḥ śilīmukhaḥ /
puṣpaṃdhayo dvirepho 'lir madhukṛnmadhupo dvibhaḥ // Rajni_19.171
bhasaraś cañcarīko 'liḥ jhaṅkārī madhulolupaḥ /
indīndiraśca madhuliṭ matto ghumughumāravaḥ // Rajni_19.172
varvaṇā makṣikā nīlā saraghā madhumakṣikā // Rajni_19.173
gandholī varaṭā kṣudrā krūrā syāt kṣudravarvaṇā /
raṃrikaś chatrakārī ca tīkṣṇadaṃṣṭro mahāviṣaḥ /
pītavarṇo dīrghapādo matsaryaḥ krūradaṃṣṭrakaḥ // Rajni_19.174
daṃśo duṣṭamukhaḥ krūraḥ kṣudrikā vanamakṣikā // Rajni_19.175
makṣikā tv amṛtotpannā vamanī cāpalā ca sā // Rajni_19.176
maśako vajratuṇḍaśca sūcyāsyaḥ sūkṣmamakṣikā /
rātrijāgarado dhūmro nīlābhras tv anyajātayaḥ // Rajni_19.177
aṣṭāṅghrir aṣṭapādaśca gṛhavāsī ca kṛṣṇakaḥ // Rajni_19.178

kālikaḥ kokilaḥ proktaḥ kāluñcaḥ kṛṣṇadaṃṣṭrakaḥ /
kasārikā dīrghamūrchā gṛhavāsā bilāśayī // Rajni_19.179
yūkā tu keśakīṭaḥ syāt svedajaḥ ṣaṭpadaḥ smṛtaḥ // Rajni_19.180
pakṣmajā pakṣmayūkā syātsūkṣmā ṣaṭcaraṇāpi sā // Rajni_19.181
śvetayūkāṅgavastrotthā likṣā yūkāṅgavastrake // Rajni_19.182
kathiteṣveṣu yo jīvaḥ kṣodīyān vṛścikādikaḥ /
tatra tatra budhairjñeyaḥ sa sarvaḥ kīṭasaṃjñakaḥ // Rajni_19.183
kīṭikā caṭikā proktā vajradaṃṣṭrā bahuprajā /
kṛśāṅgī tāmasī śūrā kīribhārā mahābalā // Rajni_19.184
maṅkoro maṅkaṭaḥ kṛṣṇastīkṣṇadaṃṣṭro viśālukaḥ /
ṣaṭpādakastu mātsaryo mākoṭas tūrdhvaguhyakaḥ // Rajni_19.185
ṣaḍbindur bindukīṭastu dīrghakīṭastu pādataḥ // Rajni_19.186
prasahanavilambitadrutaśayapratudāśca viṣkiraḥ /
kīṭā iti kathitāḥ navadhātra tiryañcaḥ // Rajni_19.187
itthaṃ nānātiryagākhyāprapañcavyākhyāpūrṇaṃ vargamenaṃ viditvā /
buddhyā samyak cābhisaṃdhāya dhīmān vaidyaḥ kuryānmāṃsavargaprayogam // Rajni_19.188
yenebhāsyapitā mṛgāṅkamukuṭaḥ śārdūlacarmāmbaraḥ sarpālaṃkaraṇaḥ supuṅgavagatiḥ pañcānano'bhyarcyate /
tasya śrīnṛharīśituḥ khalu kṛtāv ekonaviṃśo 'bhidhācūḍāpīṭhamaṇāv agād avasitiṃ siṃhādivargo mahān // Rajni_19.189
Rājanighaṇṭu, Rogādivarga
gado rujā vyādhir apāṭavāmarogāmayātaṅkabhayopaghātāḥ /
ruṅmāndyabhaṅgārtitamovikāraglānikṣayānārjavamṛtyubhṛtyāḥ // Rajni_20.1
rājayakṣmā kṣayo yakṣmā rogarājo gadāgraṇīḥ /
uṣmā śoṣo'tirogaśca rogādhīśo nṛpāmayaḥ // Rajni_20.2
pāṇḍurogastu pāṇḍuḥ syāt visarpaḥ sacivāmayaḥ /
śophaḥ śothastu śvayathuḥ kāsaḥ kṣavathurucyate // Rajni_20.3
kṣutaṃ tu kṣavathuḥ kṣucca pratiśyāyastu pīnasaḥ /
netrāmayo netrarogo mukharogo mukhāmayaḥ // Rajni_20.4
duścarmā maṇḍalaṃ koṭhastvagdoṣaścarmadūṣikā /
kuṣṭhaṃ tu puṇḍarīkaḥ syāt śvitraṃ tu carmacitrakam // Rajni_20.5
kilāsasidhme ca śikhī śvāsaḥ pāmā vicarcikā /
kaṇḍūḥ kaṇḍūtikaṇḍūyākharjūkaṇḍūyanāni ca // Rajni_20.6
saṃcārī śuṇḍikāsphoṭe pāmapāme vicarcikā /
pītasphoṭe tu pāmā ca kṣudrasphoṭe tu kañcikā // Rajni_20.7
piṭakā piṭikā proktā masūrābhā masūrikā /
visphoṭaḥ sphoṭakaḥ sphoṭaḥ keśaghnas tv indraluptakaḥ // Rajni_20.8
galaśuṇḍī tu śuṇḍā syād galagaṇḍo galastanaḥ /
dantārbudo dantamūlaṃ dantaśotho dvijavraṇaḥ // Rajni_20.9
gulmastu jāṭharagranthiḥ pṛṣṭhagranthau gaḍurbhavet /
paktiśūlaṃ tu śūlaṃ syāt pākajaṃ pariṇāmajam // Rajni_20.10
lūtā carmavraṇo vṛkkaṃ nāḍī nāḍīvraṇo bhavet /

ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ pādasphoṭo vipādikā // Rajni_20.11
viṣṭambhastu vibandhaḥ syādānāho malarodhanam /
arśāṃsi gudakīlāḥ syur durnāmāni gudāṅkurāḥ // Rajni_20.12
malavegastvatīsāro grahaṇīruk pravāhikā /
vamathurvāntirudgāraśchardirvicchardikā vamiḥ // Rajni_20.13
hṛdrogo hṛdgado hṛdrug utprāṇaḥ śvāsa ucyate /
jvarastu sa jvarātaṅko rogaśreṣṭho mahāgadaḥ // Rajni_20.14
dvaṃdvajā dvaṃdvadoṣotthāḥ śītādyā viṣamajvarāḥ /
atītyāgantavaste dvyaikāhikatryāhikādayaḥ // Rajni_20.15
raktapittaṃ pittaraktaṃ pittāsraṃ pittaśoṇitam /
ityevaṃ raktavātādidvaṃdvadoṣam udāharet // Rajni_20.16
tṛṣṇodanyā pipāsā tṛṇmadātaṅko madātyayaḥ /
pānātyayo madavyādhir madas tūdriktacittatā // Rajni_20.17
mūrchā tu moho mūḍhiś ca svarasādaḥ svarakṣayaḥ /
aśraddhānabhilāṣaḥ syādaruciścāpyarocakaḥ // Rajni_20.18
mūtradoṣastu vijñeyaḥ prameho meha ityapi /
kṛcchraṃ tu mūtrakṛcchraṃ syāt mūtrarodho 'śmarī ca sā // Rajni_20.19
vātavyādhiścalātaṅko vātarogo'nilāmayaḥ /
kampastu vepanaṃ vepaḥ kampanaṃ vepathustathā // Rajni_20.20
jṛmbhā tu jṛmbhikā jambhā jṛmbhaṇaṃ jambhikā ca sā /
ālasyaṃ mandatā māndyaṃ kāryapradveṣa ityapi // Rajni_20.21
tundaḥ sthaviṣṭha ityukto jaṭharaghno jalodaraḥ /
āmo malasya vaiṣamyādraktārtiḥ śoṇitāmayaḥ // Rajni_20.22
jālagardabhakaḥ prokto jālarāsabhakāmayaḥ /
jālakharagado jñeyaḥ sa gardabhagadastathā // Rajni_20.23
vidradhiḥ syādvidaraṇaṃ hṛdgranthir hṛdvraṇaś ca saḥ /
vraṇo bhagapradeśe yaḥ sa bhagaṃdaranāmakaḥ // Rajni_20.24
śiraḥśūlādayo jñeyās tattadaṅgābhidhānakāḥ /
ittham anye'pi boddhavyā bhiṣagbhir dehato gadāḥ // Rajni_20.25
saṃtāpaḥ saṃjvarastāpaḥ śoṣa uṣmā ca kathyate /
yaścāpi koṣṭhasaṃtāpaḥ so 'ntardāha iti smṛtaḥ // Rajni_20.26
sa dāho mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu /
pāṇipādāṃsamūleṣu śākhāpittaṃ taducyate // Rajni_20.27
tandrā tu viṣayājñānaṃ pramīlā tandrikā ca sā /
pralayastvindriyasvāpaś ceṣṭānāśaḥ pralīnatā // Rajni_20.28
unmādo mativibhrāntir unmanāyitam ityapi /
āveśo bhūtasaṃcāro bhūtakrāntirgrahāgamaḥ // Rajni_20.29
apasmāro 'ṅgavikṛtir lolāṅgo bhūtavikriyā /
staimityaṃ jaḍatā jāḍyaṃ śītalatvamapāṭavam // Rajni_20.30
vātiko vātajo vyādhiḥ paittikaḥ pittasambhavaḥ /

ślaiṣmikaḥ śleṣmasambhūtaḥ samūhaḥ sāṃnipātikaḥ // Rajni_20.31
vyādhito vikṛto glāsnurglāno mandastathāturaḥ /
abhyānto'bhyamito rugnaś cāmayāvyapaṭuś ca saḥ // Rajni_20.32
tadviśeṣāstu vijñeyās tanmatvarthīyayogataḥ /
yathā jvaritakaṇḍūlavātakakṣayadadruṇāḥ // Rajni_20.33
utsāhī dvijadevabheṣajabhiṣagbhakto'pi pathye rato dhīro dharmaparāyaṇaḥ priyavacā mānī mṛdurmānadaḥ /
viśvāsī ṛjur āstikaḥ sucarito dātā dayāluḥ śucir yaḥ syāt kāmam avañcakaḥ sa vikṛto mucyeta mṛtyorapi // Rajni_20.34
upacārastūpacaryā cikitsā rukpratikriyā /
nigraho vedanāniṣṭhā kriyā copakramaḥ samāḥ // Rajni_20.35
bhaiṣajyaṃ bheṣajaṃ jaitramagado jāyurauṣadham /
āyuryogo gadārātir amṛtaṃ ca taducyate // Rajni_20.36
tacca pañcavidhaṃ proktaṃ svasvayogaviśeṣataḥ /
rasaścūrṇaṃ kaṣāyaścāvalehaḥ kalka ityapi // Rajni_20.37
raso dṛṣadi saṃbhinno divyadravyasamanvitaḥ /
cūrṇaṃ tu vastubhiḥ kṣuṇṇaiḥ kaṣāyaḥ kvathitaistu taiḥ // Rajni_20.38
taiḥ pakvair avalehaḥ syātkalko madhvādimarditaiḥ // Rajni_20.39
pācanaḥ śodhanīyaśca kledanaśca śamastathā /
dīpanastarpaṇaḥ śoṣa iti saptavidhāḥ smṛtāḥ // Rajni_20.40
pācano 'rdhāvaśeṣaśca śodhano dvādaśāṃśakaḥ /
kledanaścaturaṃśastu śamaścāṣṭāṃśako mataḥ // Rajni_20.41
dīpanastu ṣaḍaṃśaśca tarpaṇaḥ pañcamāṃśakaḥ /
śoṣaṇaḥ ṣoḍaśāṃśaśca kvāthabhedā itīritāḥ // Rajni_20.42
jñeyaṃ rasādikathanādanantaraṃ kilānupānaṃ kathayanti sūrayaḥ /
vilambya ca krāmaṇam etad īritaṃ rātrau punaḥ pācanam etad ūcire // Rajni_20.43
ātmanīnaṃ tu pathyaṃ syādāyuṣyaṃ ca hitaṃ ca tat // Rajni_20.44
kila pāṭavam ārogyam agadaṃ syādanāmayam /
kalpastu paṭurullāgho nirātaṅko nirāmayaḥ // Rajni_20.45
agado nīrujo nirug anātaṅkaś ca kathyate // Rajni_20.46
vaidyaḥ śreṣṭho 'gadaṃkāro rogahārī bhiṣagvidhiḥ /
rogajño jīvano vidvān āyurvedī cikitsakaḥ // Rajni_20.47
vipro vaidyakapāragaḥ śuciranūcānaḥ kulīnaḥ kṛtī dhīraḥ kālakalāvid āstikamatir dakṣaḥ sudhīr dhārmikaḥ /
svācāraḥ samadṛgdayālur akhalo yaḥ siddhamantrakramaḥ śāntaḥ kāmamalolupaḥ kṛtayaśā vaidyaḥ sa vidyotate // Rajni_20.48
adhīraḥ karkaśo lubdhaḥ sarogo nyūnaśikṣitaḥ /
pañca vaidyā na yujyante dhanvantarisamā api // Rajni_20.49
pumarthāś catvāraḥ khalu karaṇasaukhyaikasubhagās tad etad bhaiṣajyānavarataniṣevaikavaśagam /
tadapyekāyattaṃ phaladam agadaṃkārakṛpayā tato loke loke na param upakartaivamamutaḥ // Rajni_20.50
rājāno vijigīṣayā nijabhujaprakrāntam ojodayāt śauryaṃ saṃgararaṅgasadmani yathā saṃbibhrate saṃgatāḥ /
yasminnauṣadhayas tathā samuditāḥ sidhyanti vīryādhikā vipro 'sau bhiṣag ucyate svayamiti śrutyāpi satyāpitam // Rajni_20.51
yathāvad utkhāya śucipradeśajā dvijena kālādikatattvavedinā /
yathāyathaṃ cauṣadhayo guṇottarāḥ pratyāharante yamagocarān api // Rajni_20.52

yena tvāṃ khanate brahmā yena tvāṃ khanate bhṛguḥ /
yenendro yena varuṇaḥ khanate yena keśavaḥ /
tenāhaṃ tvāṃ khaniṣyāmi siddhiṃ kuru mahauṣadha // Rajni_20.53
vipraḥ paṭhann imaṃ mantraṃ prayatātmā mahauṣadhīm /
khātvā khādirakīlena yathāvattāṃ prayojayet // Rajni_20.54
vīryaṃ prakāśya nijamoṣadhayaḥ kilocur anyonyam urvyapi divo bhuvamāvrajantyaḥ /
jīvaṃ mumūrṣam api yaṃ hi vayaṃ mahimnā svena stuvīmahi sa jātvapi naiva naśyet // Rajni_20.55
pratyāyitāḥ pramuditā muditena rājñā somena sākamidamoṣadhayaḥ samūcuḥ /
yasmai dvijo diśati bheṣajamāśu rājan taṃ pālayāma iti ca śrutirāha sākṣāt // Rajni_20.56
āsāmīśo likhitapaṭhitaḥ sa dvijānāṃ hi rājā siddhyai yāśca dvijam avṛjinaṃ svāśrayaṃ kāmayante /
tāsvevānyaḥ prasarati madād yas tu jātyā ca gatyā hīnaḥ śūnyo jagati kupitāḥ pātayanty enam etāḥ // Rajni_20.57
dravyābhidhānagadaniścayakāyasaukhyaṃ śalyādibhūtaviṣagrahabālavaidyam /
vidyādrasāyanavaraṃ dṛḍhadehahetum āyuḥśruter dvicaturaṅgam ihāha śambhuḥ // Rajni_20.58
aṣṭāṅgaṃ śalyaśālākyakāyabhūtaviṣaṃ tathā /
bālo rasāyanaṃ vṛṣyamiti kaiścidudāhṛtam // Rajni_20.59
aṣṭāṅgajñaḥ suvaidyo hi kiyaddhīno yathāṅgataḥ /
aṅgahīnaḥ sa vijñeyo na ślāghyo rājamandire // Rajni_20.60
prājño vijñaḥ paṇḍito dīrghadarśī dhīro dhīmān kovido labdhavarṇaḥ /
doṣajñaḥ san dūradarśī manīṣī medhāvī jñaḥ sūrivijñau vipaścit // Rajni_20.61
vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ saṃkhyāvān matimān kṛtī /
kuśāgrīyamatiḥ kṛṣṭiḥ kuśalo viduro budhaḥ // Rajni_20.62
niṣṇātaḥ śikṣito dakṣaḥ sudīkṣaḥ kṛtadhīḥ sudhīḥ /
abhijño nipuṇo vidvān kṛtakarmā vicakṣaṇaḥ // Rajni_20.63
vidagdhaścaturaścaiva prauḍho boddhā viśāradaḥ /
sumedhāḥ sumatistīkṣṇaḥ prekṣāvān vibudho vidan // Rajni_20.64
manīṣā dhiṣaṇā prajñā dhāraṇā śemuṣī matiḥ /
dhīr buddhiḥ pratipat prekṣā pratipattiśca cetanā // Rajni_20.65
saṃvij jñaptiś copalabdhiś cinmedhā mananaṃ manaḥ /
bhānaṃ bodhaśca hṛllekhaḥ saṃkhyā ca pratibhā ca sā // Rajni_20.66
ādānaṃ rogahetuḥ syānnidānaṃ rogalakṣaṇam /
cikitsā tatpratīkāraḥ ārogyaṃ ruṅnivartanam // Rajni_20.67
maṇḍaḥ peyā vilepī ca yavāgūḥ pathyabhedakāḥ /
bhaktairvinā dravo maṇḍaḥ peyā bhaktasamanvitā /
vilepī bahubhaktā syādyavāgūr viraladravā // Rajni_20.68
vidalaṃ māṣamudgādi pakvaṃ sūpābhidhānakam // Rajni_20.69
pādāhāraṃ pathyamāhuśca vaidyā vidyād ardhāhāram āhārasaṃjñam /
pādonaṃ syādbhojanaṃ bhogamanyadvidyāccheṣaṃ vātadoṣaprasūtyai // Rajni_20.70
annaṃ jīvanamāhāraḥ kūraṃ kaśipurodanam /
andho bhissādanaṃ bhojyam annādyam aśanaṃ tathā // Rajni_20.71
bhojyaṃ peyaṃ tathā coṣyaṃ lehyaṃ khādyaṃ ca carvaṇam /

niṣpeyaṃ caiva bhakṣyaṃ syādannamaṣṭavidhaṃ smṛtam // Rajni_20.72
vyañjanaṃ sūpaśākādi miṣṭānnaṃ temanaṃ smṛtam /
upadaṃśo vidaṃśaḥ syāt saṃdhāno rocakaśca saḥ // Rajni_20.73
jemanamabhyavahāraḥ pratyavasānaṃ ca bhojanaṃ jagdhiḥ /
balbhanam aśanaṃ svadanaṃ nighasāhārau ca nigaraṇaṃ nyādaḥ // Rajni_20.74
jakṣaṇaṃ bhakṣaṇaṃ lehaḥ svādanaṃ rasanasvadau /
carvaṇaṃ pānapītī ca dhayanaṃ cūṣaṇaṃ bhidāḥ // Rajni_20.75
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā /
santīti rasanīyatvādannādye ṣaḍamī rasāḥ // Rajni_20.76
madhuraṃ laulyam ityāhur ikṣvādau ca sa lakṣyate // Rajni_20.77
lavaṇastu paṭuḥ proktaḥ saindhavādau sa dṛśyate // Rajni_20.78
tiktaśca picumandādau vyaktamāsvādyate rasaḥ // Rajni_20.79
kaṣāyastuvaraḥ proktaḥ sa tu pūgīphalādiṣu // Rajni_20.80
amlastu ciñcājambīramātuluṅgaphalādiṣu // Rajni_20.81
kaṭustu tīkṣṇasaṃjñaḥ syānmarīcādau sa cekṣyate // Rajni_20.82
madhuraśca rasaścinoti keśān vapuṣaḥ sthairyabalaujovīryadāyī /
atisevanataḥ pramehaśaityaṃ jaḍatāmāndyamukhānkaroti doṣān // Rajni_20.83
lavaṇo rucikṛdraso 'gnidāyī pacanaḥ svādukaraśca sārakaśca /
atisevanato jarāṃ ca pittaṃ sitimānaṃ ca dadāti kuṣṭhakārī // Rajni_20.84
tikto jantūn hanti kuṣṭhaṃ jvarārtiṃ kāsaṃ dāhaṃ dīpano rocanaśca /
martyair gāḍhaṃ pratyahaṃ sevitaścettīvraṃ datte rājayakṣmāṇameṣaḥ // Rajni_20.85
kaṣāyanāmā niruṇaddhi śophaṃ varṇaṃ tanor dīpanapācanaśca /
sattvāpaho'sau śithilatvakārī niṣevitaḥ pāṇḍu karoti gātram // Rajni_20.86
amlābhidhaḥ prītikaro rucipradaḥ prapācano 'gneḥ paṭutāṃ ca yacchati /
bhrāntiṃ ca kuṣṭhaṃ kaphapāṇḍutāṃ ca kārṣṇyaṃ ca kāsaṃ kurute'tisevitaḥ // Rajni_20.87
kaṭuḥ kaphaṃ kaṇṭhajadoṣaśophamandānalaśvitragadān nihanti /
eṣo'pi datte bahusevitaścet kṣayāvaho vīryabalakṣayaṃ ca // Rajni_20.88
kaṭuḥ kaṣāyaśca kaphāpahāriṇau mādhuryatiktāv api pittanāśanau /
paṭvamlasaṃjñau ca rasau maruddharau itthaṃ dviśo'mī sakalāmayāpahāḥ // Rajni_20.89
anyonyaṃ madhurāmlau lavaṇāmlau kaṭutiktakau ca rasau /
kaṭulavaṇau ca syātāṃ miśrarasau tiktalavaṇau ca // Rajni_20.90
lavaṇamadhurau viruddhāv atha kaṭumadhurau ca tiktamadhurau ca /
sādhāraṇaḥ kaṣāyaḥ sarvatra samānatāṃ dhatte // Rajni_20.91
saṃdhatte madhuro'mlatāṃ ca lavaṇo dhatte yathāvat sthitiṃ tiktākhyaḥ kaṭutāṃ tathā madhuratāṃ dhatte kaṣāyāhvayaḥ /
amlastiktaruciṃ dadāti kaṭuko yāty antatas tiktatām ityeṣāṃ svavipākato 'pi kathitā ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sthitiḥ // Rajni_20.92
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ paṭustuvara ityamī /
kramād anyonyasaṃkīrṇā nānātvaṃ yānti ṣaḍrasāḥ // Rajni_20.93
ādyādyo madhurādiścedekaikenottareṇa yuk /
dvikabhedāḥ pañcadaśa paryāyaiḥ pañcabhistathā // Rajni_20.94
ādyaḥ sānantaraḥ prāgvaduttareṇa śruto yadā /

caturbhirapi paryāyair ādye proktā bhidā daśa // Rajni_20.95
evaṃ dvitīye ṣaḍbhedās tṛtīye ca trayaḥ smṛtāḥ /
caturthe caika ityete trikabhedāstu viṃśatiḥ // Rajni_20.96
ādyau sānantarau triḥ ṣaḍekaikāgrimayogataḥ /
tyakte dvitīye catvāraḥ svāgrimaikaikasaṃyute // Rajni_20.97
ādye tyakte tu pañca syuḥ svāgrimaikaikasaṃyute /
catuṣkabhedā ityete kramāt pañcadaśeritāḥ // Rajni_20.98
tataḥ pañcakabhedāḥ ṣaḍekaikatyāgataḥ smṛtāḥ /
ekaḥ sarvasamāsena vyāse ṣaḍiti sapta te // Rajni_20.99
evaṃ triṣaṣṭirākhyātā rasabhedāḥ samāsataḥ /
tāratamyeṣvasaṃkhyātāṃstān vetti yadi śaṃkaraḥ // Rajni_20.100
bṛṃhaṇaṃ puṣṭidaṃ poṣyamutkaṃ pīnatvadaṃ ca tat /
vīryavṛddhikaraṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇabījakṛt // Rajni_20.101
āpyāyanaṃ tarpaṇaṃ ca prīṇanaṃ toṣaṇaṃ ca tat /
niḥṣyandanam abhiṣyandi netradrāvaṃ saraṃ ca tat // Rajni_20.102
iti bahuvidharogavyādhitopakramo'tra prakṛtabhiṣaganuktāhārapathyaprayogam /
imamakhilamuditvā vargamutsargasiddhān pravadatu sa ca vidvān āmayapratyayāṃs tān // Rajni_20.103
yena vyādhiśatāndhakārapaṭalīniṣkāsanābhāskaraprāyeṇāpi punastarāṃ pravihitā hanta dviṣāṃ vyādhayaḥ /
tasyāyaṃ kṛtivāci viṃśatitamaḥ śrīmannṛsiṃheśituḥ śāntiṃ nāmakirīṭamaṇḍanamaṇau vargo gadādirgataḥ // Rajni_20.104
Rājanighaṇṭu, Sattvādivarga
sattvaṃ rajastamaśceti puṃsām uktāstrayo guṇāḥ /
teṣu kramādamī doṣāḥ kaphapittānilāḥ sthitāḥ // Rajni_21.1
sattvaṃ śleṣmā rajaḥ pittaṃ tamaścāpi samīraṇaḥ /
dravyasya mānamudriktaṃ puṃsi puṃsyanuvartate // Rajni_21.2
sattvaṃ manovikāśaḥ syāt sattvāyattā tathā sthitiḥ // Rajni_21.3
rajo rūṣaṇamudrekaḥ kāluṣyaṃ mativibhramaḥ // Rajni_21.4
tamastimiram āndhyaṃ ca cittonmādaśca mūḍhatā /
hṛdayāvaraṇaṃ dhvāntamandhakāro vimohanam // Rajni_21.5
vāto gandhavaho vāyuḥ pavamāno mahābalaḥ /
sparśano gandhavāhī ca pavano marudāśugaḥ // Rajni_21.6
śvasano mātariśvā ca nabhasvānmāruto'nilaḥ /
samīraṇo jagatprāṇaḥ samīraśca sadāgatiḥ // Rajni_21.7
javanaḥ pṛṣadaśvaśca tarasvī ca prabhañjanaḥ /
pradhāvano'navasthāno dhūnano moṭanaḥ khagaḥ // Rajni_21.8
anye 'pi vāyavo dehe nāḍīcakrapravāhakāḥ /
mayā vitatya noktāste granthagauravabhīruṇā // Rajni_21.9
sattvādiguṇasaṃbhinnadoṣatrayavaśātmanā /
ābhyantaraṃ ca bāhyaṃ ca svarūpaṃ saṃnirucyate // Rajni_21.10
sattvāḍhyaḥ śucirāstikaḥ sthiramatiḥ puṣṭāṅgako dhārmikaḥ kāntaḥ so 'pi bahuprajaḥ sumadhurakṣīrādibhojyapriyaḥ /
dātā pātraguṇādṛto drutatamaṃ vāgmī kṛpāluḥ samo gauraḥ śyāmatanur ghanāmbutuhinasvapnekṣaṇaḥ śleṣmalaḥ // Rajni_21.11