રાજનિઘણ્ટુ · ભાગ 141160

રુચ્યં તુ વન્યજં શૈત્યં બહુવીર્યબલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.30
એણસ્ય માંસં લઘુશીતવૃષ્યં ત્રિદોષહૃત્ ષડ્રસજં ચ રુચ્યમ્ ॥ રજ્નિ_17.31
કુરઙ્ગમાંસં મધુરં ચ તદ્વત્ કફાપહં માંસદપિત્તનાશિ ॥ રજ્નિ_17.32
સારઙ્ગં જાઙ્ગલં સ્નિગ્ધં મધુરં લઘુ વૃષ્યકમ્ ॥ રજ્નિ_17.33
શિખરીસમ્ભવં માંસં લઘુ હૃદ્યં બલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.34
વરાહમાંસં ગુરુ વાતહારિ વૃષ્યં બલસ્વેદકરં વનોત્થમ્ ॥ રજ્નિ_17.35
તસ્માદ્ગુરુ ગ્રામવરાહમાંસં તનોતિ મેદો બલવીર્યવૃદ્ધિમ્ ॥ રજ્નિ_17.36
શરશૃઙ્ગસ્ય માંસં તુ ગુરુ સ્નિગ્ધં કફપ્રદમ્ ।
બલ્યં વૃષ્યકરં પુષ્ટિકિંચિદ્વાતકરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_17.37
છાગમાંસં લઘુ સ્નિગ્ધં નાતિશીતં રુચિપ્રદમ્ ।
નિર્દોષં વાતપિત્તઘ્નં મધુરં બલપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_17.38
છાગપોતભવં માંસં લઘુ શીતં પ્રમેહજિત્ ।
ઈષલ્લઘુ બલં દત્તે તદ્ એવ તૃણચારિણઃ ॥ રજ્નિ_17.39
ઔરભ્રં મધુરં શીતં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ બૃંહણમ્ ॥ રજ્નિ_17.40
આવિકં મધુરં માંસં કિંચિદ્ ગુરુ બલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.41
શલ્યમાંસં ગુરુ સ્નિગ્ધં દીપનં શ્વાસકાસજિત્ ॥ રજ્નિ_17.42
પિચ્છિલં નાકુલં માંસં વાતઘ્નં શ્લેષ્મપિત્તકૃત્ ॥ રજ્નિ_17.43
ગોધામાંસં તુ વાતઘ્નં શ્વાસકાસહરં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_17.44
શશમાંસં ત્રિદોષઘ્નં દીપનં શ્વાસકાસજિત્ ॥ રજ્નિ_17.45
અન્યે બિલેશયા યે સ્યુઃ કોકડોન્દુરુકાદયઃ ।
માંસં ચ ગર્હિતં તેષાં માન્દ્યં ગૌરવદુર્જરમ્ ॥ રજ્નિ_17.46
આરણ્યકુક્કુટક્રવ્યં હૃદ્યં શ્લેષ્મહરં લઘુ ॥ રજ્નિ_17.47
ગ્રામ્યકુક્કુટજં સ્નિગ્ધં વાતહૃદ્ દીપનં ગુરુ ॥ રજ્નિ_17.48
હારીતપલલં સ્વાદુ કફપિત્તાસ્રદોષજિત્ ॥ રજ્નિ_17.49
વર્ધનં વીર્યબલયોસ્તદ્વદેવ કપોતજમ્ ॥ રજ્નિ_17.50
પારાવતપલં સ્નિગ્ધં મધુરં ગુરુ શીતલમ્ ।
પિત્તાસ્રદાહનુદ્બલ્યં તથાન્યદ્ વીર્યવૃદ્ધિદમ્ ॥ રજ્નિ_17.51
સ્નિગ્ધં તિત્તિરિજં માંસં લઘુ વીર્યબલપ્રદમ્ ।
કષાયં મધુરં શીતં ત્રિદોષશમનં પરમ્ ॥ રજ્નિ_17.52
તદ્વચ્ચ લાવકં માંસં પથ્યં ગ્રાહિ લઘુ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_17.53
તદ્વચ્ચ વર્તકમાંસં નિર્દોષં વીર્યપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_17.54
ચટકાયાઃ પલં શીતં લઘુ વૃષ્યં બલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.55
તદ્વચ્ચારણ્યચટકક્રવ્યં લઘુ ચ પથ્યદમ્ ॥ રજ્નિ_17.56
ચટકાચ્છીતલં રુચ્યં વૃષ્યં કાપિઞ્જલામિષમ્ ॥ રજ્નિ_17.57
તદ્વચ્ચકોરજં માંસં વૃષ્યં ચ બલપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_17.58
ક્રવ્યં તુ ચક્રવાકસ્ય લઘુ સ્નિગ્ધં બલપ્રદમ્ ।
વહ્નિકૃત્ સર્વશૂલઘ્નમ્ ઉષ્ણં વાતામયાપહમ્ ॥ રજ્નિ_17.59
સારસસ્ય તુ માંસં ચ મધુરામ્લકષાયકમ્ ।
મહાતીસારપિત્તઘ્નં ગ્રહણ્યર્શોરુજાપહમ્ ॥ રજ્નિ_17.60
સ્નિગ્ધહિમં ગુરુ વૃષ્યં માંસં જલપક્ષિણાં તુ વાતહરમ્ ॥ રજ્નિ_17.61

તેષ્વપિ ચ હંસમાંસં વૃષ્યતમં તિમિરહરણં ચ ॥ રજ્નિ_17.62
અન્યે બકબલાકાદ્યા ગુરવો માંસભક્ષણાત્ ।
અનુક્તં તુ મૃગાદીનાં માંસં ગ્રાહ્યં હિતાદિષુ ॥ રજ્નિ_17.63
મત્સ્યાઃ સ્નિગ્ધોષ્ણગુરવો વાતઘ્ના રક્તપિત્તદાઃ ।
તત્ર કાંશ્ચિદપિ બ્રૂમો વિશેષગુણલક્ષણાન્ ॥ રજ્નિ_17.64
રોહિતો ગર્ગરો ભીરુર્ બાલકો બર્બરસ્તથા ।
છાગલો રક્તમત્સ્યો ઽથ મહિષશ્ ચાવિલસ્ તથા ॥ રજ્નિ_17.65
વાતૂકો ઽલોમશા ચાપિ જ્ઞેયા કર્ણવશાદયઃ ।
લક્ષ્યલક્ષણવીર્યાદીન્ કથયામિ યથાક્રમમ્ ॥ રજ્નિ_17.66
કૃષ્ણઃ શલ્કી શ્વેતકુક્ષિસ્તુ મત્સ્યો યઃ શ્રેષ્ઠોઽસૌ રોહિતો વૃત્તવક્ત્રઃ ।
કોષ્ણં બલ્યં રોહિતસ્યાપિ માંસં વાતં હન્તિ સ્નિગ્ધમાપ્નોતિ વીર્યમ્ ॥ રજ્નિ_17.67
યઃ પીતવર્ણો ઽપિ ચ પિચ્છિલાઙ્ગઃ પૃષ્ઠે તુ રેખાબહુલઃ સશલ્કઃ ।
સ ગર્ગરો બર્બરનાદરૂક્ષો જડશ્ ચ શીતઃ કફવાતદાયી ॥ રજ્નિ_17.68
પૃષ્ઠે પક્ષૌ દ્વૌ ગલે પુચ્છકં ચેત્ સર્પાભઃ સ્યાત્ ફૂત્કૃતો વૃત્તતુણ્ડઃ ।
જ્ઞેયઃ શલ્કી મત્સ્યકો ભીરુરુક્તઃ સ્નિગ્ધો વૃષ્યો દુર્જરો વાતકારી ॥ રજ્નિ_17.69
નાતિસ્થૂલો વૃત્તવક્ત્રોઽપિ શસ્તો ધત્તે દન્તાન્ શ્મશ્રુલો દીર્ઘકાયઃ ।
સંધ્યાયાં વા રાત્રિશેષે ચ વર્યઃ પ્રોક્તો બાલઃ પથ્યબલ્યઃ સુવૃષ્યઃ ॥ રજ્નિ_17.70
પૃષ્ઠે કુક્ષૌ કણ્ટકી દીર્ઘતુણ્ડઃ સર્પાભો યઃ સો ઽપ્યયં બર્બરાખ્યઃ ।
વાતાટોપં સો ઽપિ દત્તે જડશ્ ચ બલ્યઃ સ્નિગ્ધો દુર્જરો વીર્યકારી ॥ રજ્નિ_17.71
શ્વેતં સુકાયં સમદીર્ઘવૃત્તં નિઃશલ્કકં છાગલકં વદન્તિ ।
નલે દ્વિકણ્ટઃ કિલ તસ્ય પૃષ્ઠે કણ્ટઃ સુપથ્યો રુચિદો બલપ્રદઃ ॥ રજ્નિ_17.72
યો રક્તાઙ્ગો નાતિદીર્ઘો ન ચાલ્પો નાતિસ્થૂલો રક્તમત્સ્યઃ સ ચોક્તઃ ।
શીતો રુચ્યઃ પુષ્ટિકૃદ્દીપનોઽસૌ નાશં ધત્તે કિંચ દોષત્રયસ્ય ॥ રજ્નિ_17.73
યઃ કૃષ્ણો દીર્ઘકાયઃ સ્યાત્ સ્થૂલશલ્કો બલાધિકઃ ।
મત્સ્યો મહિષનામાસૌ દીપનો બલવીર્યદઃ ॥ રજ્નિ_17.74
શુક્લાઙ્ગસ્ તામ્રપક્ષો યઃ સ્વલ્પાઙ્ગશ્ ચાવિલાહ્વયઃ ।
સુરુચ્યો મધુરો બલ્યો ગુણાઢ્યો વીર્યપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_17.75
યઃ સ્થૂલાઙ્ગો માહિષાકારકો યસ્ તાલુસ્થાને નીરજાભાં દધાતિ ।
શલ્કં સ્થૂલં યસ્ય વાતૂકકો ઽસૌ દત્તે વીર્યં દીપનં વૃષ્યદાયી ॥ રજ્નિ_17.76
વિતસ્તિમાનઃ શ્વેતાઙ્ગઃ સૂક્ષ્મશલ્કઃ સુદીપનઃ ।
અલોમશાહ્વયો મત્સ્યો બલવીર્યાઙ્ગપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_17.77
યો વૃત્તગૌલ્યઃ કૃષ્ણાઙ્ગઃ શલ્કી કર્ણવશાભિધઃ ॥ રજ્નિ_17.78
દીપનઃ પાચનઃ પથ્યો વૃષ્યો ઽસૌ બલપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_17.79
નિઃશલ્કા નિન્દિતા મત્સ્યાઃ સર્વે શલ્કયુતા હિતાઃ ।
વપુઃસ્થૈર્યકરા વીર્યબલપુષ્ટિવિવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_17.80
હ્રદકુલ્યાજલધિનિર્ઝરતડાગવાપીજલે ચ યે મત્સ્યાઃ ।
તે તુ જડા નાદેયા યથોત્તરં લઘુતરાસ્તુ નાદેયાઃ ॥ રજ્નિ_17.81
ક્ષારામ્બુમત્સ્યા ગુરવો ઽસ્રદાહદા વિષ્ટમ્ભદાસ્તે લવણાર્ણવાદિજાઃ ।
તાનશ્નતાં સ્વાદુજલસ્થિતા અપિ જ્ઞેયા જડાસ્તેઽપિ તથા શૃતાનિમાન્ ॥ રજ્નિ_17.82
શૈલાટવીનગરભૂજલચારિણો યે યે કે ઽપિ સત્ત્વનિવહાઃ ખલુ સપ્તસંખ્યાઃ ।

તન્માંસમત્ર ન વિતથ્યમ્ અથાભ્યધાયિ ગ્રન્થસ્ય વિસ્તરભયાચ્ચ નવોપયોગાત્ ॥ રજ્નિ_17.83
પક્વં માંસં હિતં સર્વં બલવીર્યવિવર્ધનમ્ ।
ભૃષ્ટમાંસં વિદાહિ સ્યાદસ્રવાતાદિદોષકૃત્ ॥ રજ્નિ_17.84
પૂર્વાર્ધં પુરુષસ્ય તદ્ગુરુતરં પશ્ચાર્ધભાગઃ સ્ત્રિયાઃ સ્ત્રી ગુર્વી કિલ ગુર્વિણી યદિ તથા યોષિચ્ચ તુલ્યા લઘુઃ ।
પક્ષી ચેત્પુરુષો લઘુઃ શૃણુ શિરઃસ્કન્ધોરુપૃષ્ઠે ક્રમાત્ માંસં યચ્ચ કટિસ્થિતં તદખિલં ગુર્વેવ સર્વાત્મના ॥ રજ્નિ_17.85
રસરક્તાદિધાતૂનાં ગુરુઃ સ્યાદુત્તરોત્તરમ્ મેઢ્રવૃક્કયકૃન્માંસં વાર્ષણં ચાતિમાત્રતઃ ॥ રજ્નિ_17.86
ઇત્થં પ્રતિસ્થલવિલામ્બુનભઃપ્રચારપ્રાણ્યઙ્ગમાંસગુણનિર્ણયપૂર્ણમ્ એનમ્ ।
વર્ગં વિચાર્ય ભિષજા વિનિયુજ્યમાનો ભુક્ત્વાશનં ન વિકૃતિં સમુપૈતિ મર્ત્યઃ ॥ રજ્નિ_17.87
યસ્યાસીત્ સમિતિદ્વિપાધિપબૃહત્કુમ્ભાન્તરસ્થામિષપ્રાયાભ્યાસપિપાસયેવ તરુણી નેત્રામ્બુધારા દ્વિષામ્ ।
તસ્યાયં પુરુષપ્રતાપસુહૃદઃ શ્રીમન્નૃસિંહેશિતુર્ વર્ગઃ સપ્તદશો નિષીદતિ કૃતૌ નામાદિચૂડામણૌ ॥ રજ્નિ_17.88
રાજનિઘણ્ટુ, મનુષ્યાદિવર્ગઃ
મનુષ્યા માનુષા મર્ત્યા મનુજા માનવા નરાઃ ।
દ્વિપાદાશ્ ચેતના ભૂસ્થા ભૂમિજા ભૂસ્પૃશો વિશઃ ॥ રજ્નિ_18.1
પુરુષઃ પૂરુષો ના ચ નરઃ પઞ્ચજનઃ પુમાન્ ।
અર્થાશ્રયો ઽધિકારી સ્યાત્ કર્માર્હશ્ ચ જનો ઽર્થવાન્ ॥ રજ્નિ_18.2
સ્ત્રી યોષિદ્વનિતાબલા સુનયના નારી ચ સીમન્તિની રામા વામદૃગઙ્ગના ચ લલના કાન્તા પુરંધ્રી વધૂઃ ।
સુભ્રૂઃ સા વરવર્ણિની ચ સુતનુસ્તન્વી તનુઃ કામિની તન્વઙ્ગી રમણી કુરઙ્ગનયના ભીરુઃ પ્રિયા ભામિની ॥ રજ્નિ_18.3
યોષિન્મહેલા મહિલા વિલાસિની નિતમ્બિની સાપિ ચ મત્તકાશિની ।
જની સુનેત્રા પ્રમદા ચ સુન્દરી સ્યાદ્ અઞ્ચિતભ્રૂર્ લલિતા વિલાસિની ॥ રજ્નિ_18.4
માનિની ચ વરારોહા નતાઙ્ગી ચ નતોદરા ।
પ્રતીપદર્શિની શ્યામા કામિની દર્શની ચ સા ॥ રજ્નિ_18.5
ભર્તા પતિર્વરઃ કાન્તઃ પરિણેતા પ્રિયો ગૃહી ॥ રજ્નિ_18.6
ભાર્યા પત્ની પ્રિયા જાયા દારાશ્ચ ગૃહિણી ચ સા ॥ રજ્નિ_18.7
નપુંસકં ભવેત્ ક્લીબં તૃતીયા પ્રકૃતિસ્તથા ।
ષણ્ડ્ઃઅઃ પણ્ડશ્ચ નારી તુ પોટા સ્ત્રીપુંસલક્ષણા ॥ રજ્નિ_18.8
અથ રાજ્ઞી ચ પટ્ટાર્હા મહિષી રાજવલ્લભા ॥ રજ્નિ_18.9
ભોગિન્યો ઽન્યા વિલાસિન્યઃ સંભુઙ્ક્તે યાસ્તુ પાર્થિવઃ ॥ રજ્નિ_18.10
રાજભોગ્યાઃ સુમુખ્યો યાસ્તા ભટ્ટિન્ય ઇતિ સ્મૃતાઃ ॥ રજ્નિ_18.11
વેશ્યા તુ ગણિકા ભોગ્યા વારસ્ત્રી સ્મરદીપિકા ॥ રજ્નિ_18.12
બ્રહ્મા તુ બ્રાહ્મણો વિપ્રઃ ષટ્કર્મા ચ દ્વિજોત્તમઃ ॥ રજ્નિ_18.13
રાજા તુ સાર્વભૌમઃ સ્યાત્ પાર્થિવઃ ક્ષત્રિયો નૃપઃ ॥ રજ્નિ_18.14
વૈશ્યસ્તુ વ્યવહર્તા વિડ્ વાર્ત્તિકો વાણિજો વણિક્ ॥ રજ્નિ_18.15
શૂદ્રઃ પજ્જશ્ચતુર્થઃ સ્યાત્ દ્વિજદાસ ઉપાસકઃ ॥ રજ્નિ_18.16
વિપ્રઃ ક્ષત્રો વૈશ્યશૂદ્રૌ ચ વર્ણાશ્ચત્વારોઽમી તત્ર પૂર્વે દ્વિજાઃ સ્યુઃ ।
એષામેવ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યાજ્જાયન્તેઽન્યા જાતયઃ સંકરેણ ॥ રજ્નિ_18.17
બાલઃ પાકોઽર્ભકો ગર્ભઃ પોતકઃ પૃથુકઃ શિશુઃ ।
શાવો ઽર્ભો બાલિશો ડિમ્ભો વટુર્ માણવકો મતઃ ॥ રજ્નિ_18.18
જાતો ઽર્ભકઃ પક્ષદિનેન માસતઃ પાકસ્ત્રિભિસ્તૈરથ પોતકાભિધઃ ।
ષડ્ભિસ્તુ માસૈઃ પૃથુકોઽબ્દતઃ શિશુસ્ ત્રિભિર્ વટુર્ માણવકશ્ ચ સપ્તભિઃ ॥ રજ્નિ_18.19
બાલોઽબ્દૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કુમારસ્ત્રિંશતા સ્મૃતઃ ।

યુવા પઞ્ચાશતા વર્ષૈર્ વૃદ્ધઃ સ્યાદત ઉત્તરૈઃ ॥ રજ્નિ_18.20
કૌમારં પઞ્ચમાબ્દાન્તં પૌગણ્ડં દશમાવધિ ।
કૈશોરમ્ આ પઞ્ચદશાદ્ યૌવનં તુ તતઃ પરમ્ ॥ રજ્નિ_18.21
યુવા વયઃસ્થસ્ તરુણો વૃદ્ધસ્તુ સ્થવિરો જરન્ ।
પ્રવયા યાતયામશ્ચ જીનો જીર્ણશ્ ચ જર્જરઃ ॥ રજ્નિ_18.22
બાલોત્તાનશયા ડિમ્ભા સ્તનપા ચ સ્તનંધયી ॥ રજ્નિ_18.23
કન્યા કુમારી ગૌરી તુ નગ્નિકાનાગતાર્તવા ॥ રજ્નિ_18.24
સા મધ્યમા વયઃસ્થા ચ યુવતી સુસ્તની ચ સા ।
ચિરણ્ટી સુવયાઃ શ્યામા પ્રૌઢા દૃષ્ટરજાશ્ચ સા ॥ રજ્નિ_18.25
ગુર્વિણ્યાપન્નસત્ત્વા સ્યાદ્ અન્તર્વત્ની ચ ગર્ભિણી ॥ રજ્નિ_18.26
નિષ્ફલા જરતી વૃદ્ધા સ્થવિરા ચ ગતાર્તવા ॥ રજ્નિ_18.27
પુષ્પિતા મલિના મ્લાના પાંશુલા ચ રજસ્વલા ॥ રજ્નિ_18.28
વન્ધ્યાવકેશિની શૂન્યા મોઘપુષ્પા વૃથાર્તવા ॥ રજ્નિ_18.29
તનુસ્ તનૂઃ સંહનનં શરીરં કલેવરં ક્ષેત્રવપુઃપુરાણિ ।
ગાત્રં ચ મૂર્તિર્ ઘનકાયદેહાવ્ અષ્ટાઙ્ગપીડાનિ ચ વિગ્રહશ્ ચ ॥ રજ્નિ_18.30
અઙ્ગમંસઃ પ્રતીકશ્ ચાપઘનો ઽવયવો ઽપિ ચ ॥ રજ્નિ_18.31
શિરઃ શીર્ષકમુણ્ડં ચ મૂર્ધા મૌલિશ્ચ મસ્તકમ્ ।
વરાઙ્ગમ્ ઉત્તમાઙ્ગં ચ કપાલં કેશભૃત્ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_18.32
કેશાઃ શિરસિજા વાલાઃ કુન્તલા મૂર્ધજાઃ કચાઃ ।
ચિકુરાઃ કરુહાશ્ ચાથ તદ્વેષ્ટાઃ કવરીમુખાઃ ॥ રજ્નિ_18.33
દૃગ્દૃષ્ટિર્ લોચનં નેત્રં ચક્ષુર્નયનમમ્બકમ્ ।
ઈક્ષણં ગ્રહણં ચાક્ષિ દર્શનં ચ વિલોચનમ્ ॥ રજ્નિ_18.34
અપાઙ્ગો નેત્રપર્યન્તો નયનોપાન્ત ઇત્યપિ ।
તયોર્મધ્યગતા તારા બિમ્બિની ચ કનીનિકા ॥ રજ્નિ_18.35
ભાલં લલાટમલિકં કથયન્તિ ગોધિર્ ભ્રૂશ્ ચિલ્લિકા ચ નયનોર્ધ્વગરોમરાજિઃ ।
મધ્યં તયોર્ભવતિ કૂર્ચમથ શ્રુતિસ્તુ શ્રોતઃ શ્રવઃ શ્રવણકર્ણવચોગ્રહાશ્ચ ॥ રજ્નિ_18.36
ઓષ્ઠોઽધરો દન્તવાસો દન્તવસ્ત્રં રદચ્છદઃ ।
તયોરુભયતો દેશૌ યૌ પ્રાન્તૌ સૃક્કણી ચ તૌ ॥ રજ્નિ_18.37
ઘ્રાણં ગન્ધવહો ઘોણા સિઙ્ઘિણી નાસિકા ચ સા ॥ રજ્નિ_18.38
શઙ્ખઃ કર્ણસમીપઃ સ્યાત્ શિઙ્ઘાણં નાસિકામલે ॥ રજ્નિ_18.39
તુણ્ડમાસ્યં મુખં વક્ત્રં વદનં લપનાનને ॥ રજ્નિ_18.40
ઓષ્ઠાધરસ્તુ ચિબુકં ગણ્ડો ગલ્લઃ કપોલકઃ ॥ રજ્નિ_18.41
હનૂસ્ તદૂર્ધ્વં દશનાશ્ચ દન્તા દ્વિજા રદાસ્તે રદનાસ્તથોક્તાઃ ॥ રજ્નિ_18.42
જિહ્વા રસજ્ઞા રસના ચ સોક્તા સ્યાત્કાકુદં તાલુ ચ તાલુકં ચ ॥ રજ્નિ_18.43
તદૂર્ધ્વં સૂક્ષ્મજિહ્વા યા ઘણ્ટિકા લમ્બિકા ચ સા ॥ રજ્નિ_18.44
અન્યાધોમૂલજિહ્વા સ્યાત્ પ્રતિજિહ્વોપજિહ્વિકા ॥ રજ્નિ_18.45
અવટુસ્તુ શિરઃપશ્ચાત્સંધિર્ ઘાટા કૃકાટિકા ॥ રજ્નિ_18.46
ગ્રીવા ચ કંધરા કંધિઃ શિરોધિશ્ચ શિરોધરા ॥ રજ્નિ_18.47
કણ્ઠો ગલો નિગાલોઽથ ઘણ્ટિકા ગલશુણ્ઠિકા ॥ રજ્નિ_18.48
ધમની તુ શિરાંસે તુ સ્કન્ધોઽધઃશિખરં તથા ॥ રજ્નિ_18.49

તસ્ય સંધિસ્ તુ જત્રુ સ્યાત્કક્ષા દોર્મૂલસંજ્ઞકા ॥ રજ્નિ_18.50
તદધસ્તાદ્ભવેત્પાર્શ્વં પૃષ્ઠં પશ્ચાત્તનોઃ સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_18.51
દોર્ દોષા ચ પ્રવેષ્ટશ્ચ બાહુર્બાહા ભુજો ભુજા ॥ રજ્નિ_18.52
પાણિસ્ તુ પઞ્ચશાખઃ સ્યાત્ કરો હસ્તઃ શયસ્તથા ॥ રજ્નિ_18.53
કરમૂલે મણિબન્ધો ભુજમધ્યે કૂર્પરઃ કફોણિશ્ચ ॥ રજ્નિ_18.54
તસ્માદધઃ પ્રકોષ્ઠઃ પ્રગણ્ડકઃ કૂર્પરાંસમધ્યં સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_18.55
અઙ્ગુલ્યઃ કરશાખાઃ સ્યુઃ પ્રદેશિન્યાં તુ તર્જની ।
પરુઃ સ્યાદઙ્ગુલીસંધિઃ પર્વસંધિશ્ ચ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_18.56
અથાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યૌ મધ્યમાનામિકા તથા ।
કનિષ્ઠા ચેતિ પઞ્ચ સ્યુઃ ક્રમેણાઙ્ગુલયઃ સ્મૃતાઃ ॥ રજ્નિ_18.57
કામાઙ્કુશાઃ કરરુહાઃ કરજા નખરા નખાઃ ।
પાણિજાઙ્ગુલીસમ્ભૂતાઃ પુનર્ભવપુનર્નવાઃ ॥ રજ્નિ_18.58
કરસ્યાધઃ પ્રપાણિઃ સ્યાદૂર્ધ્વં કરતલં સ્મૃતમ્ ।
રેખાઃ સામુદ્રિકે જ્ઞેયાઃ શુભાશુભનિવેદિકાઃ ॥ રજ્નિ_18.59
સ્તનોરસિજવક્ષોજપયોધરકુચાસ્ તથા ॥ રજ્નિ_18.60
સ્તનાગ્રં ચૂચુકં વૃત્તં શિખા સ્તનમુખં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_18.61
વક્ષો વત્સમુરઃ ક્રોડો હૃદયં હૃદ્ભુજાન્તરમ્ ॥ રજ્નિ_18.62
કુક્ષિઃ પિચિણ્ડો જઠરં તુન્દં સ્યાદુદરં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_18.63
જીવસ્થાનં તુ મર્મ સ્યાત્કટિપ્રાન્તે ત્રિકં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_18.64
નાભિઃ સ્યાદ્ ઉદરાવર્તસ્ તતો ઽધો વસ્તિરુચ્યતે ।
વસ્તિશ્ચ વાતશીર્ષં સ્યાદ્ ગર્ભસ્થાનં ચ તત્ સ્ત્રિયાઃ ॥ રજ્નિ_18.65
ગર્ભાશયો જરાયુશ્ચ ગર્ભાધારશ્ચ ચ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.66
નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશયઃ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.67
પક્વાશયો હ્ય્ અધો નાભેર્વસ્તિર્મૂત્રાશયઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.68
કટિઃ કકુદ્મતી શ્રોણી નિતમ્બશ્ચ કટીરકમ્ ।
આરોહં શ્રોણિફલકં કલત્રં રસનાપદમ્ ॥ રજ્નિ_18.69
નિતમ્બશ્ચરમં શ્રોણેઃ સ્ત્રીણાં જઘનમગ્રતઃ ॥ રજ્નિ_18.70
કકુન્દરૌ તુ સર્વેષાં સ્યાતાં જઘનકૂપકૌ ।
કટિપ્રોથૌ સ્ફિચૌ પાયુર્ ગુદાપાનં તદાસનમ્ ॥ રજ્નિ_18.71
ગુદમુષ્કદ્વયોર્મધ્યે યો ભાગઃ સ ભગઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.72
મુષ્કોઽણ્ડમણ્ડકોષશ્ચ વૃષણો બીજપેશિકા ॥ રજ્નિ_18.73
શિશ્નં શેફશ્ચ લિઙ્ગં ચ મેઢ્રં સાધનમેહને ॥ રજ્નિ_18.74
યોનિર્ભગો વરાઙ્ગં સ્યાદુપસ્થં સ્મરમન્દિરમ્ ॥ રજ્નિ_18.75
ઊરૂ તુ સક્થિની શ્રોણિસક્થ્નોઃ સંધિસ્ તુ વઙ્ક્ષણઃ ।
જઙ્ઘોરૂમધ્યપર્વ સ્યાજ્જાન્વષ્ઠીવચ્ચ ચક્રિકા ॥ રજ્નિ_18.76
જઙ્ઘા તુ પ્રસૃતા જ્ઞેયા તન્મધ્યે પિણ્ડિકા તથા ॥ રજ્નિ_18.77
જઙ્ઘાઙ્ઘ્રિસંધિગ્રન્થૌ તુ ઘુટિકા ગુલ્ફ ઇત્યપિ ॥ રજ્નિ_18.78
ગુલ્ફસ્યાધસ્તુ પાર્ષ્ણિઃ સ્યાત્ પદાગ્રં પ્રપદં મતમ્ ॥ રજ્નિ_18.79
વિક્રમશ્ચરણઃ પાદઃ પાદાઙ્ઘ્રિશ્ ચ પદં ક્રમઃ ॥ રજ્નિ_18.80
ક્રોડમઙ્કસ્તથોત્સઙ્ગઃ પ્રાગ્ભાગો વપુષઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.81

કરો ભવેત્ સંહિતવિસ્તૃતાઙ્ગુલસ્ તલશ્ ચપેટઃ પ્રતલઃ પ્રહસ્તકઃ ।
મુષ્ટિર્ભવેત્ સંહૃતપિણ્ડિતાઙ્ગુલાવ્ આકુઞ્ચિતો ઽગ્રે પ્રસૃતઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_18.82
સ્યાત્ તર્જની મધ્યમિકા ત્વ્ અનામિકા કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠયુતા યદા તદા ।
પ્રાદેશતાલાભિધગોસ્રવસ્ તથા વિતસ્તિર્ અત્યર્થમ્ ઇહ ક્રમાદિયમ્ ॥ રજ્નિ_18.83
હસ્તસ્ તુ વિસ્તૃતે પાણાવ્ આ મધ્યાઙ્ગુલિકૂર્પરમ્ ॥ રજ્નિ_18.84
બદ્ધમુષ્ટૌ સરત્નિઃ સ્યાદ્ અરત્નિર્ અકનિષ્ઠકઃ ॥ રજ્નિ_18.85
વ્યામઃ સહસ્તયોઃ સ્યાત્તુ તિર્યગ્બાહ્વોર્યદન્તરમ્ ।
ઊર્ધ્વં વિસ્તૃતદોષ્પાણિર્ નૃમાનં પૌરુષં વિદુઃ ॥ રજ્નિ_18.86
જીવસ્થાનં તુ મર્મ સ્યાજ્જીવાગારં તદ્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_18.87
મર્મસ્થાનં ચ તત્પ્રોક્તં ભ્રૂમધ્યાદિષ્વનેકધા ॥ રજ્નિ_18.88
ભ્રૂમધ્યકણ્ડગલશઙ્ખકચાંસપૃષ્ઠગ્રીવાગુદાણ્ડપદપાણિયુગાસ્થિસંધીન્ ।
વૈદ્યાઃ શરેક્ષણમિતાનિ વદન્તિ મર્મસ્થાનાનિ ચાઙ્ગગતિનાશકરાણિ મર્ત્યે ॥ રજ્નિ_18.89
લાલા ભવેન્મુખસ્રાવઃ સૃણિકા સ્યન્દિની ચ સા ॥ રજ્નિ_18.90
સ્વેદો ઘર્મશ્ચ ઘર્મામ્ભો દૂષિકા નેત્રયોર્મલમ્ ॥ રજ્નિ_18.91
મલં વિષ્ઠા પુરીષં ચ વિટ્ કિટ્ટં પૂતિકં ચ તત્ ।
મૂત્રં તુ ગુહ્યનિષ્યન્દઃ પ્રસ્રાવઃ સ્રવણં સ્રવઃ ॥ રજ્નિ_18.92
વલી ચર્મતરંગઃ સ્યાત્ ત્વગૂર્મિસ્ ત્વક્તરંગકઃ ॥ રજ્નિ_18.93
પલિતં ચ જરા લક્ષ્મ કેશશૌક્લ્યં ચ તદ્ભવેત્ ॥ રજ્નિ_18.94
રસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાનઃ શુક્રસંયુતાઃ ।
શરીરસ્થૈર્યદાઃ સમ્યક્ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ ॥ રજ્નિ_18.95
રસસ્તુ રસિકા પ્રોક્તા સ્વેદમાતા વપુઃસ્રવઃ ।
ચર્મામ્ભશ્ચર્મસારશ્ચ રક્તસૂર્ અસ્રમાતૃકા ॥ રજ્નિ_18.96
રક્તાસ્રં રુધિરં ત્વગ્જં કીલાલક્ષતજાનિ તુ ।
શોણિતં લોહિતં ચાસૃક્ શોણં લોહં ચ ચર્મજમ્ ॥ રજ્નિ_18.97
માંસં તુ પિશિતં ક્રવ્યં પલં તુ રસ્યમ્ અસ્રજમ્ ।
પલલં જાઙ્ગલં કીરમ્ આમિષં ચ તદ્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_18.98
મેદસ્ તુ માંસસારઃ સ્યાન્માંસસ્નેહો વસા વપા ॥ રજ્નિ_18.99
મેદોજમ્ અસ્થિધાતુઃ સ્યાત્ કુલ્યં કીકસકં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_18.100
અસ્થિસારસ્ તુ મજ્જા સ્યાત્ તેજો બીજં તથાસ્થિજમ્ ।
જીવનં દેહસારશ્ચ તથાસ્થિસ્નેહસંજ્ઞકમ્ ॥ રજ્નિ_18.101
શુક્રં પુંસ્ત્વં રેતો બીજં વીર્યં ચ પૌરુષં કથિતમ્ ।
ઇન્દ્રિયમન્નવિકારો મજ્જરસો હર્ષણં બલં ચૈવ ॥ રજ્નિ_18.102
રસાદસ્રં તતો માંસં માંસાન્મેદોઽસ્થિ તદ્ભવમ્ ।
અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રમ્ ઇત્થમ્ એષાં જનિક્રમઃ ॥ રજ્નિ_18.103
તિલકં ક્લોમ મસ્તિષ્કં સ્નેહસ્ તુ મસ્તકોદ્ભવઃ ॥ રજ્નિ_18.104
અન્ત્રં પુરી તદ્ આખ્યાતં પ્લીહા ગુલ્મ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_18.105
વસા તુ વસ્નસા સ્નાયુર્વત્સોક્તા દેહવલ્કલમ્ ।
સા ત્વક્ [... 10 zએઇછેન્] ॥ રજ્નિ_18.106
શિરોધિજા મન્યા ધમની ધરણી ધરા ।
તન્તુકી જીવિતજ્ઞા ચ નાડી સિંહી ચ કીર્તિતા ॥ રજ્નિ_18.107

કણ્ડરા તુ મહાસ્નાયુર્મહાનાડી ચ સા સ્મૃતા ॥ રજ્નિ_18.108
શરીરાસ્થિ તુ કઙ્કાલં સ્યાત્કરઙ્કોઽસ્થિપઞ્જરઃ ।
સ્રોતાંસિ ખાનિ છિદ્રાણિ કાલખણ્ડં યકૃન્મતમ્ ॥ રજ્નિ_18.109
શિરોઽસ્થિ તુ કરોટિઃ સ્યાત્ શિરસ્ત્રાણં તુ શીર્ષકમ્ ।
તત્ ખણ્ડં ખર્પરં પ્રાહુઃ કપાલં ચ તદ્ ઈરિતમ્ ॥ રજ્નિ_18.110
પૃષ્ઠાસ્થિ તુ કસેરુઃ સ્યાત્શાખાસ્થિ નલકં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_18.111
પાર્શ્વાસ્થિ પર્શુકા પ્રોક્તમિતિ દેહાઙ્ગનિર્ણયઃ ॥ રજ્નિ_18.112
આત્મા શરીરી ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુદ્ગલઃ પ્રાણ ઈશ્વરઃ ।
જીવો વિભુઃ પુમાનીશઃ સર્વજ્ઞઃ શમ્ભુરવ્યયઃ ॥ રજ્નિ_18.113
પ્રધાનં પ્રકૃતિર્માયા શક્તિશ્ચૈતન્યમિત્યપિ ॥ રજ્નિ_18.114
અહંકારો ઽભિમાનઃ સ્યાદ્ અહંતાહંમતિસ્ તથા ॥ રજ્નિ_18.115
માનસં હૃદયં સ્વાન્તં ચિત્તં ચેતો મનશ્ચ હૃત્ ॥ રજ્નિ_18.116
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ પ્રોક્તાઃ પુંસસ્ ત્રયો ગુણાઃ ॥ રજ્નિ_18.117
શ્રોત્રં ત્વગ્રસના નેત્રં નાસા ચેત્યક્ષપઞ્ચકમ્ ॥ રજ્નિ_18.118
અક્ષં હૃષીકં કરણં વર્હણં વિષયીન્દ્રિયમ્ ॥ રજ્નિ_18.119
શબ્દઃ સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધશ્ ચ વિષયા અમી ।
ઇન્દ્રિયાર્થા ગોચરાસ્તે પઞ્ચભૂતગુણાઃ ખલુ ॥ રજ્નિ_18.120
આકાશમનિલસ્તોયં તેજઃ પૃથ્વી ચ તાન્યપિ ।
ક્રમેણ પઞ્ચ ભૂતાનિ કીર્તિતાનિ મનીષિભિઃ ॥ રજ્નિ_18.121
ઇત્યેષ માનુષવયોત્તરવર્ણગાત્રધાત્વઙ્ગલક્ષણનિરૂપણપૂર્યમાણઃ ।
વર્ગઃ કૃતસ્તુ ભિષજાં બહુદેહદોષનામા નિદાનગણનિર્ણયધીનિવેશઃ ॥ રજ્નિ_18.122
ઇતિ પશુપતિપાદામ્ભોજસેવાસમાધિપ્રતિસમયસમુત્થાનન્દસૌખ્યૈકસીમ્ના ।
નરહરિકૃતિનાયં નિર્મિતે યાતિ નામપ્રચયમુકુટરત્ને શાન્તિમષ્ટાદશાઙ્કઃ ॥ રજ્નિ_18.123
રાજનિઘણ્ટુ, સિંહાદિવર્ગ
સિંહઃ પઞ્ચમુખો નખી મૃગપતિર્માની હરિઃ કેસરી ક્રવ્યાદો નખરાયુધો મૃગરિપુઃ શૂરશ્ચ કણ્ઠીરવઃ ।
વિક્રાન્તો દ્વિરદાન્તકો બહુબલો દીપ્તો બલી વિક્રમી હર્યક્ષઃ સ ચ દીપ્તપિઙ્ગલ ઇતિ ખ્યાતો મૃગેન્દ્રશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.1
મહાશૃઙ્ગસ્તુ શરભો મેઘસ્કન્ધો મહામનાઃ ।
અષ્ટપાદો મહાસિંહો મનસ્વી પર્વતાશ્રયઃ ॥ રજ્નિ_19.2
વ્યાઘ્રઃ પઞ્ચનખો વ્યાલઃ શાર્દૂલોઽથ ગુહાશયઃ ।
તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રઃ પુણ્ડરીકો દ્વીપી ભીરુર્ નખાયુધઃ ॥ રજ્નિ_19.3
ચિત્રકશ્ ચિત્રકાયઃ સ્યાદુપવ્યાઘ્રો મૃગાન્તકઃ ।
શૂરશ્ ચ ક્ષુદ્રશાર્દૂલશ્ ચિત્રવ્યાઘ્રશ્ ચ સ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_19.4
ઋક્ષો ભલ્લૂકો ઽથ ભલ્લઃ સશલ્યો દુર્ઘોષઃ સ્યાત્ ભલ્લકઃ પૃષ્ઠદૃષ્ટિઃ ।
દ્રાઘિષ્ઠઃ સ્યાત્ દીર્ઘકેશશ્ ચિરાયુર્ જ્ઞેયઃ સો ઽયં દુશ્ચરો દીર્ઘદર્શી ॥ રજ્નિ_19.5
મૃગાદસ્તુ સ વિજ્ઞેયસ્ તરક્ષુર્ ઘોરદર્શનઃ ॥ રજ્નિ_19.6
શિવા તુ ભૂરિમાયઃ સ્યાત્ ગોમાયુર્ મૃગધૂર્તકઃ ।
શૃગાલો વઞ્ચકઃ ક્રોષ્ટા ફેરવઃ ફેરુજમ્બુકૌ ।
શાલાવૃકઃ શિવાલુશ્ચ ફેરણ્ડો વ્યાઘ્રસેવકઃ ॥ રજ્નિ_19.7
ઈહામૃગસ્તુ કોકઃ સ્યાદ્વૃકો વત્સાદનોઽવિભુક્ ।
ગોવત્સારિશ્ છાગલારિશ્ છાગલાન્તો જલાશ્રયઃ ॥ રજ્નિ_19.8

કુક્કુરઃ સારમેયશ્ચ ભષકઃ શ્વાનકઃ શુનઃ ।
ભૂસ્તરો વક્રલાઙ્ગૂલો વૃકારી રાત્રિજાગરઃ ॥ રજ્નિ_19.9
કૌલેયકો ગ્રામમૃગો મૃગારિર્મૃગદંશકઃ ।
શૂરઃ શુનિઃ શયાલુશ્ચ ભષઃ શરદિકામુકઃ ॥ રજ્નિ_19.10
બિડાલો મૂષકારાતિઃ વૃષદંશો બિડાલકઃ ।
શાલાવૃકશ્ચ માર્જારો માયાવી દીપ્તલોચનઃ ॥ રજ્નિ_19.11
અન્યો લોમશમાર્જારઃ પૂતિકો મારજાતકઃ ।
સુગન્ધિમૂત્રપતનો ગન્ધમાર્જારકશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.12
દ્વિરદગજમતંગજેભકુમ્ભિદ્વિરદનવારણહસ્તિપદ્મિનાગાઃ ।
કરિકરટિવિષાણિકુઞ્જરાસ્ તે રદનિમદાબલસમ્મદદ્વિપાશ્ ચ ॥ રજ્નિ_19.13
ભદ્રઃ સ્તમ્બેરમો દન્તી દ્રુમારિઃ ષષ્ટિહાયનઃ ।
માતંગઃ પુષ્કરી દન્તાબલશ્ ચાનેકપસ્ત્વિભઃ ॥ રજ્નિ_19.14
ભદ્રો મન્દો મૃગશ્ચેતિ વિજ્ઞેયાસ્ત્રિવિધા ગજાઃ ।
વનપ્રચારસારૂપ્યસત્ત્વભેદોપલક્ષિતાઃ ॥ રજ્નિ_19.15
સ બાલઃ કલભો જ્ઞેયો દુર્દાન્તો વ્યાલ ઉચ્યતે ।
પ્રભિન્નો ગર્જિતો ભ્રાન્તો મત્તો મદકલશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.16
ઇભી તુ કરિણી જ્ઞેયા હસ્તિની ધેનુકા વશા ।
કરેણુઃ પદ્મિની ચૈવ માતંગી વાસિતા ચ સા ॥ રજ્નિ_19.17
ખડ્ગઃ ખડ્ગમૃગઃ ક્રોધી મુખશૃઙ્ગો મુખેબલી ।
ગણ્ડકો વજ્રચર્મા ચ ખડ્ગી વાર્ધ્રીણસશ્ ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.18
ઉષ્ટ્રો દીર્ઘગતિર્ બલી ચ કરભો દાસેરકો ધૂસરો લમ્બોષ્ઠો લવણઃ ક્રમેલકમહાજઙ્ઘૌ ચ બીજાઙ્ઘ્રિકઃ ।
દીર્ઘઃ શૃઙ્ખલકો મહાન્ અથ મહાગ્રીવો મહાઙ્ગો મહાનાદઃ સો ઽપિ મહાધ્વગઃ સ ચ મહાપૃષ્ઠો બલિષ્ઠશ્ ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.19
મહિષઃ કાસરઃ ક્રોધી કલુષશ્ચાપિ સૈરિભઃ ।
લુલાપમત્તરક્તાક્ષા વિષાણી કવલી બલી ॥ રજ્નિ_19.20
મહિષી મન્દગમના મહાક્ષીરા પયસ્વિની ।
લુલાપકાન્તા કલુષા તુરંગદ્વેષિણી ચ સા ॥ રજ્નિ_19.21
ગૌસ્ તુ ભદ્રો બલીવર્દો દમ્યો દાન્તઃ સ્થિરો બલી ।
ઉક્ષાનડ્વાન્ કકુદ્માન્ સ્યાદૃષભો વૃષભો વૃષઃ ॥ રજ્નિ_19.22
ધુર્યો ધુરીણો ધૌરેયઃ શાંકરો હરવાહનઃ ।
રોહિણીરમણો વોઢા ગોનાથઃ સૌરભેયકઃ ॥ રજ્નિ_19.23
વૃષભસ્તુ વૃષઃ પ્રોક્તો મહોક્ષઃ પુંગવો બલી ।
ગોનાથ ઉક્ષા ઋષભો ગોપ્રિયો ગોપતિશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.24
ધવલઃ શબલસ્તામ્રશ્ ચિત્રશ્ચ ધૂસરસ્તથા ।
ઇત્યાદિવર્ણભેદેન જ્ઞેયા ગાવો ઽત્ર ભેદિતાઃ ॥ રજ્નિ_19.25
વિનીતઃ શિક્ષિતો દાન્તો ધુર્યો વોઢા ચ ધૌરિકઃ ॥ રજ્નિ_19.26
બાલો વત્સતરઃ પ્રોક્તો દુર્દાન્તો ગડિર્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_19.27
ગૌર્ માતોસ્રા શૃઙ્ગિણી સૌરભેયી માહેયી સ્યાદ્રોહિણી ધેનુરઘ્ન્યા ।
દોગ્ધ્રી ભદ્રા ભૂરિમત્યાનડુહ્યૌ કલ્યાણી સ્યાત્પાવની ચાર્જુની ચ ॥ રજ્નિ_19.28
વનગૌર્ ગવયઃ પ્રોક્તો બલભદ્રો મહાગવઃ ॥ રજ્નિ_19.29
ગવયી વનધેનુઃ સ્યાત્સૈવ ભિલ્લગવી મતા ॥ રજ્નિ_19.30

ચમરો વ્યજનો વન્યો ધેનુગો બાલધિપ્રિયઃ ।
તસ્ય સ્ત્રી ચમરી પ્રોક્તા દીર્ઘબાલા ગિરિપ્રિયા ॥ રજ્નિ_19.31
વરાહઃ સ્તબ્ધરોમા ચ રોમશઃ શૂકરઃ કિરિઃ ।
વક્રદંષ્ટ્રઃ કિટિર્ દંષ્ટ્રી ક્રોડો દન્તાયુધો બલી ॥ રજ્નિ_19.32
પૃથુસ્કન્ધશ્ ચ ભૂદારઃ પોત્રી ઘોણાન્તભેદનઃ ।
કોલઃ પોત્રાયુધઃ શૂરો બહ્વપત્યો રદાયુધઃ ॥ રજ્નિ_19.33
અન્યસ્તુ વિડ્વરાહઃ સ્યાદ્ગ્રામીણો ગ્રામશૂકરઃ ।
ગ્રામ્યક્રોડો ગ્રામ્યકોલો વિષ્ઠાશી દારકશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.34
અશ્વો ઘોટસ્તુરંગો ઽર્વા તુરગશ્ચ તુરંગમઃ ।
વાહો વાજી મુદ્ગભોજી વીતિઃ સપ્તિશ્ચ સૈન્ધવઃ ॥ રજ્નિ_19.35
હરિર્હયશ્ચ ધારાટો જવનો જીવનો જવી ।
ગન્ધર્વો વાહનશ્રેષ્ઠઃ શ્રીભ્રાતામૃતસોદરઃ ॥ રજ્નિ_19.36
આરટ્ટસિન્ધુજવનાયુજપારસીકકામ્બોજબાહ્લિકમુખા વિવિધાસ્તુરઙ્ગાઃ ।
સામ્રાણશેફકમુખા અપિ દેશતઃ સ્યુર્ વર્ણેન તે ઽપિ ચ પુનર્બહુધા ભવન્તિ ॥ રજ્નિ_19.37
શ્વેતઃ કર્કઃ સો ઽથ રક્તસ્તુ શોણો હૈમઃ કૃષ્ણો નીલવર્ણસ્તુ નીલઃ ।
શુભ્રૈર્નેત્રૈર્મલ્લિકાક્ષો નિદિષ્ટઃ કૃષ્ણૈરુક્તઃ સો ઽયમ્ ઇન્દ્રાયુધાખ્યઃ ॥ રજ્નિ_19.38
ઇત્થં નાનાવર્ણભેદેન વાજી જ્ઞાતવ્યો ઽયં લોકરૂઢૈઃ સુધીભિઃ ।
અત્રાસ્માભિર્ન પ્રપઞ્ચઃ કૃતોઽસ્માદાજાનેયો ઽપ્યત્ર વાજી કુલીનઃ ॥ રજ્નિ_19.39
સુકુલઃ સુવિનીતાશ્વઃ કિશોરસ્તુરગાર્ભકઃ ॥ રજ્નિ_19.40
વાજિની વડબા ચાપિ પ્રસૂરશ્વાશ્વિની ચ સા ॥ રજ્નિ_19.41
ગર્દભઃ શઙ્કુકર્ણશ્ચ બાલેયો રાસભઃ ખરઃ ।
ભારવાહો ભૂરિગમશ્ ચક્રીવાન્ ધૂસરાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_19.42
વેસરસ્ ત્વ્ અશ્વખરજઃ સકૃદ્ગર્ભો ઽધ્વગઃ ક્ષમી ।
સંતુષ્ટો મિશ્રજઃ પ્રોક્તો મિશ્રશબ્દોઽતિભારગઃ ॥ રજ્નિ_19.43
અજો બુક્કશ્ચ મેધ્યઃ સ્યાલ્લમ્બકર્ણઃ પશુશ્ચ સઃ ।
છાગલો બર્કરશ્ છાગસ્તુભો બસ્તઃ પયસ્વલઃ ॥ રજ્નિ_19.44
અજા પયસ્વિની ભીરુશ્છાગી મેધ્યા ગલસ્તની ॥ રજ્નિ_19.45
મેષો ભેડો હુડો મેણ્ઢ્રઃ ઊર્ણાયુર્ ઉરણસ્તથા ।
એડકઃ શૃઙ્ગિણો ઽવિઃ સ્યાદુરભ્રો રોમશો બલી ॥ રજ્નિ_19.46
નાનાદેશવિશેષેણ મેષા નાનાવિધા અમી ॥ રજ્નિ_19.47
મૃગઃ કુરઙ્ગો વાતાયુઃ કૃષ્ણસારઃ સુલોચનઃ ।
હરિણોઽજિનયોનિઃ સ્યાદેણઃ પૃષત ઇત્યપિ ॥ રજ્નિ_19.48
કકુવાગ્ અથ સારઙ્ગઃ શાખિશૃઙ્ગશ્ચ ચિત્તલઃ ।
અન્યશ્ચ ભારશૃઙ્ગઃ સ્યાત્ મહાશૃઙ્ગો વનપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_19.49
રુરુસ્તુ રૌહિષો રોહી સ્યાન્ન્યઙ્કુશ્ચૈવ શમ્બરઃ ।
નીલકઃ પૃષતશ્ચૈવ રઙ્કુઃ શબલપૃષ્ઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.50
શિખર્યુપકુરઙ્ગઃ સ્યાત્ શ્રીકારી ચ મહાજવઃ ।
જવની વેગિહરિણી જઙ્ઘાલો જાઙ્ઘિકાહ્વયઃ ॥ રજ્નિ_19.51
વાનરો મર્કટઃ કીશઃ કપિઃ શાખામૃગો હરિઃ ।
પ્લવંગમો વનૌકાશ્ચ પ્લવંગઃ પ્લવગઃ પ્લવઃ ॥ રજ્નિ_19.52

ગોલાઙ્ગૂલસ્તુ ગૌરાખ્યઃ કપિઃ કૃષ્ણમુખો હિ સઃ ।
મન્દુરાભૂષણાખ્યો ઽયં વિજ્ઞેયઃ કૃષ્ણવાનરઃ ॥ રજ્નિ_19.53
શલ્યકઃ સ્યાત્ શલ્યમૃગો વજ્રશુક્તિર્ બિલેશયઃ ॥ રજ્નિ_19.54
શલ્યોઽન્યઃ શ્વાવિદિત્યુક્તઃ શલી ચ શલલી ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.55
શલ્યલોમ્નિ તુ વિજ્ઞેયા શલલી શલલં શલમ્ ॥ રજ્નિ_19.56
કોકડો જવનઃ પ્રોક્તઃ કોકોવાચો બિલેશયઃ ।
જ્ઞેયશ્ ચમરપુચ્છશ્ ચ લોમશો ધૂમ્રવર્ણકઃ ॥ રજ્નિ_19.57
નકુલઃ સૂચિરદનઃ સર્પારિર્ લોહિતાનનઃ ॥ રજ્નિ_19.58
દર્વીકરો દ્વિરસનઃ પાતાલનિલયો બલી ।
નાગશ્ચ કાદ્રવેયશ્ચ વક્રગો દન્દશૂકકઃ ॥ રજ્નિ_19.59
ચક્ષુઃશ્રવા વિષધરો ગૂઢાઙ્ઘ્રિઃ કુણ્ડલી ફણી ।
પન્નગો વાયુભક્ષશ્ચ ભોગી સ્યાજ્જિહ્મગશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.60
સર્પો દંષ્ટ્રી ભુજંગો ઽહિર્ ભુજગશ્ ચ સરીસૃપઃ ।
કઞ્ચુકી દીર્ઘપુચ્છશ્ ચ દ્વિઝ્વિ ઉરગશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.61
ફણિનો ધવલાઙ્ગા યે તે નાગા ઇતિ કીર્તિતાઃ ।
અન્યે રક્તાદિવર્ણાઢ્યા બોધ્યાઃ સર્પાદિનામભિઃ ॥ રજ્નિ_19.62
ગોનસો મણ્ડલીત્યુક્તશ્ચિત્રાઙ્ગો વ્યન્તરો ભવેત્ ॥ રજ્નિ_19.63
કુલિકો હરિતો જ્ઞેયો રાજિલં ડુણ્ડુભં વિદુઃ ॥ રજ્નિ_19.64
અનન્તો વાસુકિઃ પદ્મો મહાપદ્મોઽપિ તક્ષકઃ ।
કર્કોટઃ કુલિકઃ શઙ્ખ ઇત્યમી નાગનાયકાઃ ॥ રજ્નિ_19.65
તદ્બાન્ધવાસ્તુ કુમુદકમ્બલાશ્વતરાદયઃ ॥ રજ્નિ_19.66
આપહૃત્ દ્વિમુખી ચૈવ ધામિણીત્યાદયઃ પરે ॥ રજ્નિ_19.67
મૂષિકો મૂષકઃ પિઙ્ગોઽપ્યાખુરુન્દુરુકો નખી ।
ખનકો બિલકારી ચ ધાન્યારિશ્ચ બહુપ્રજઃ ॥ રજ્નિ_19.68
અન્યો મહામૂષકઃ સ્યાન્મૂષી વિઘ્નેશવાહનઃ ।
મહાઙ્ગઃ સસ્યમારી ચ ભૂફલો ભિત્તિપાતનઃ ॥ રજ્નિ_19.69
છુછુન્દરી રાજપુત્રી પ્રોક્તાન્યા પ્રતિમૂષિકા ।
સુગન્ધિમૂષિકા ગન્ધા શુણ્ડિની શુણ્ડમૂષિકા ॥ રજ્નિ_19.70
ગોધા તુ ગોધિકા જ્ઞેયા દારુમત્સ્યાહ્વયા ચ સા ।
ખરચર્મા પઞ્ચનખી પુલકા દીર્ઘપુચ્છિકા ॥ રજ્નિ_19.71
ગોધાજઃ સ્યાત્તુ ગૌધેયો ગૌધારો ગોધિકાસુતઃ ॥ રજ્નિ_19.72
બર્બરી ઘોરિકા ઘોરા દીર્ઘરૂપા ભયાવહા ।
સ્થૂલચઞ્ચુર્ દીર્ઘપાદા સર્પભક્ષી ગુણારિકા ॥ રજ્નિ_19.73
બ્રાહ્મણી ગૃહગોધા ચ સુપદી રક્તપુચ્છિકા ॥ રજ્નિ_19.74
સરટઃ કૃકલાસઃ સ્યાત્ પ્રતિસૂર્યઃ શયાનકઃ ।
વૃત્તિસ્થઃ કણ્ટકાગારો દુરારોહદ્રુમાશ્રયઃ ॥ રજ્નિ_19.75
જાહકો ગાત્રસંકોચી મણ્ડલી બહુરૂપકઃ ।
કામરૂપી વિરૂપી ચ બિલવાસઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_19.76
પલ્લી તુ મુસલી પ્રોક્તા ગૃહગોધા ગૃહાલિકા ।
જ્યેષ્ઠા ચ કુડ્યમત્સ્યા ચ પલ્લિકા ગૃહગોધિકા ॥ રજ્નિ_19.77

તન્તુવાયસ્તૂર્ણનાભો લૂતા મર્કટકઃ કૃમિઃ ॥ રજ્નિ_19.78
હાલાહલા ત્વ્ અઞ્જલિકા ગિરિકા બાલમૂષિકા ॥ રજ્નિ_19.79
વૃશ્ચિકઃ શૂકકીટઃ સ્યાદ્ અલિદ્રોણશ્ ચ વૃશ્ચિકે ॥ રજ્નિ_19.80
અથ કર્ણજલૂકા સ્યાચ્ચિત્રાઙ્ગી શતપદ્યપિ ॥ રજ્નિ_19.81
પિપીલકઃ પિપીલશ્ચ સ્ત્રીસંજ્ઞા ચ પિપીલિકા ॥ રજ્નિ_19.82
ઉદઙ્ઘા કપિજઙ્ઘિકા જ્ઞેયા તૈલપિપીલિકા ॥ રજ્નિ_19.83
કૃષ્ણાન્યા ચ પિપીલી તુ સ્થૂલા વૃક્ષરુહા ચ સા ॥ રજ્નિ_19.84
મત્કુણો રક્તપાયી સ્યાદ્રક્તાઙ્ગો મઞ્ચકાશ્રયી ॥ રજ્નિ_19.85
યાદસ્તુ જલજન્તુઃ સ્યાજ્જલપ્રાણી જલેશયઃ ।
તત્રાતિક્રૂરકર્મા યઃ સ જલવ્યાલ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_19.86
મત્સ્યો વૈસારિણો મીનઃ પૃથુરોમા ઝષોઽણ્ડજઃ ।
વિસારઃ શકુલી શલ્કી પાઠીનોઽનિમિષસ્તિમિઃ ॥ રજ્નિ_19.87
રાજીવઃ શકુલઃ શૃઙ્ગી વાગુસઃ શલ્યપલ્લવૌ ।
પાઠીનઃ શકુલશ્ ચૈવ નદ્યાવર્તશ્ચ રોહિતઃ ॥ રજ્નિ_19.88
મદ્ગુરસ્ તિમિરિત્યાદ્યા જ્ઞેયાસ્ તદ્ભેદજાતયઃ ।
તદ્ભેદો મકરાખ્યો ઽન્યો માતંગમકરો ઽપરઃ ॥ રજ્નિ_19.89
ચિલિચિમસ્તિમિશ્ ચૈવ તથાન્યશ્ ચ તિમિઙ્ગિલઃ ।
તિમિઙ્ગિલગિલશ્ચેતિ મહામત્સ્યા અમી મતાઃ ॥ રજ્નિ_19.90
શિશુકઃ શિશુમારઃ સ્યાત્સ ચ ગ્રાહો વરાહકઃ ॥ રજ્નિ_19.91
ભવેન્નક્રસ્તુ કુમ્ભીરો ગલગ્રાહો મહાબલઃ ॥ રજ્નિ_19.92
કચ્છપઃ કમઠઃ કૂર્મો ગૂઢાઙ્ગો ધરણીધરઃ ।
કચ્છેષ્ટઃ પલ્વલાવાસો વૃત્તઃ કઠિનપૃષ્ઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.93
કર્કટઃ સ્યાત્ કર્કટકઃ કુલીરશ્ચ કુલીરકઃ ।
સંદંશકઃ પઙ્કવાસસ્ તિર્યગ્ગામી સ ચોર્ધ્વદૃક્ ॥ રજ્નિ_19.94
મણ્ડૂકો દર્દુરો મણ્ડો હરિર્ ભેકશ્ચ લૂલકઃ ।
શાલૂરઃ સ ચ વર્ષાભૂઃ પ્લવઃ કટુરવસ્તથા ।
સમીડન્યશ્ચ મુણ્ડી ચ પ્લવંગશ્ચ પ્લવંગમઃ ॥ રજ્નિ_19.95
પીતોઽન્યો રાજમણ્ડૂકો મહામણ્ડૂક ઇત્યપિ ।
પીતાઙ્ગઃ પીતમણ્ડૂકો વર્ષાઘોષો મહારવઃ ॥ રજ્નિ_19.96
જલૂકા તુ જલૌકા સ્યાદ્રક્તપા રક્તપાયિની ।
રક્તસંદોહિકા તીક્ષ્ણા ચર્મટી જલજીવિની ॥ રજ્નિ_19.97
જલકાકસ્તુ દાત્યૂહઃ સ ચ સ્યાત્ કાલકણ્ઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.98
જલપારાવતઃ કોપી પ્રોક્તો જલકપોતકઃ ॥ રજ્નિ_19.99
સ્થલે કરિતુરંગાદ્યા યાવન્તઃ સન્તિ જન્તવઃ ।
જલેઽપિ તે ચ તાવન્તો જ્ઞાતવ્યા જલપૂર્વકાઃ ॥ રજ્નિ_19.100
ખગવિહગવિહંગમા વિહંગઃ પિપતિષુપત્ત્રિપતત્રિપત્ત્રવાહાઃ ।
શકુનિશકુનવિષ્કિરાણ્ડજા વિઃ પતગપતન્નભસંગમા નગૌકાઃ ॥ રજ્નિ_19.101
વાજી પત્ત્રરથઃ પક્ષી દ્વિજો નીડોદ્ભવો ઽનુગઃ ।
શકુન્તઃ પતગઃ પિચ્છન્ પતંગો વિકિરશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.102
ગૃધ્રસ્તાર્ક્ષ્યો વૈનતેયઃ ખગેન્દ્રો ભુજગાન્તકઃ ।

વક્રતુણ્ડશ્ચ દાક્ષાય્યો ગરુત્માન્ દૂરદર્શનઃ ॥ રજ્નિ_19.103
શ્યેનઃ શશાદઃ ક્રવ્યાદઃ ક્રૂરો વેગી ખગાન્તકઃ ।
કામાન્ધસ્ તીવ્રસમ્પાતસ્ તરસ્વી તાર્ક્ષ્યનાયકઃ ॥ રજ્નિ_19.104
કાષ્ઠકુટ્ટઃ કાષ્ઠભઙ્ગી કાષ્ઠકૂટશ્ચ શબ્દિતઃ ॥ રજ્નિ_19.105
કરકો નીલપિચ્છઃ સ્યાત્ લમ્બકર્ણો રણપ્રિયઃ ।
રણપક્ષી પિચ્છબાણઃ સ્થૂલનીલો ભયંકરઃ ॥ રજ્નિ_19.106
કઙ્કસ્ તુ લોહપૃષ્ઠઃ સ્યાત્ સંદંશવદનઃ ખરઃ ।
રણાલંકરણઃ ક્રૂરઃ સ ચ સ્યાદામિષપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_19.107
કાકસ્તુ વાયસો ધ્વાઙ્ક્ષઃ કાણોઽરિષ્ટઃ સકૃત્પ્રજઃ ।
બલિભુગ્ બલિપુષ્ટશ્ચ ધૂલિજઙ્ઘો નિમિત્તકૃત્ ॥ રજ્નિ_19.108
કૌશિકારિશ્ચિરાયુશ્ચ કરટો મુખરઃ ખરઃ ।
આત્મઘોષો મહાલોલશ્ચિરજીવી ચલાચલઃ ॥ રજ્નિ_19.109
દ્રોણસ્તુ દ્રોણકાકઃ સ્યાત્ કાકોલોઽરણ્યવાયસઃ ।
વનવાસી મહાપ્રાણઃ ક્રૂરરાવી ફલપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_19.110
ઉલૂકસ્તામસો ઘૂકો દિવાન્ધઃ કૌશિકઃ કુવિઃ ।
નક્તંચરો નિશાટશ્ચ કાકારિઃ ક્રૂરઘોષકઃ ॥ રજ્નિ_19.111
વલ્ગુલી વક્ત્રવિષ્ઠા સા દિવાન્ધા ચ નિશાચરી ।
સ્વૈરિણી ચ દિવાસ્વાપા માંસેષ્ટા માતૃવાહિની ॥ રજ્નિ_19.112
ચર્મકી ચર્મપક્ષી ચ ચર્માઙ્ગી ચર્મગન્ધિકા ।
કૃત્યાશૂકારિણી ચર્મી ચર્મપત્ત્રી ચ મેલિકા ।
દિનાન્ધા નક્તભોજી ચ ભ્રામણી કર્ણિકાહ્વયા ॥ રજ્નિ_19.113
મયૂરશ્ચન્દ્રકી બર્હી નીલકણ્ઠઃ શિખી ધ્વજી ।
મેઘાનન્દી કલાપી ચ શિખણ્ડી ચિત્રપિચ્છકઃ ॥ રજ્નિ_19.114
બર્હિણઃ પ્રચલાકી ચ શુક્લાપાઙ્ગઃ શિખાવલઃ ।
કેકી ભુજંગભોજી ચ મેઘનાદાનુલાસકઃ ॥ રજ્નિ_19.115
બર્હભારઃ કલાપઃ સ્યાદ્ બર્હનેત્રાણિ ચન્દ્રકાઃ ।
પ્રચલાકઃ શિખા જ્ઞેયા ધ્વનિઃ કેકેતિ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_19.116
કુરરઃ ખરશબ્દઃ ક્રુઙ્ ક્રૌઞ્ચઃ પઙ્ક્તિચરઃ ખરઃ ॥ રજ્નિ_19.117
નીલક્રૌઞ્ચસ્ તુ નીલાઙ્ગો દીર્ઘગ્રીવોઽતિજાગરઃ ॥ રજ્નિ_19.118
બકઃ કઙ્કો બકોટશ્ચ તીર્થસેવી ચ તાપસઃ ।
મીનઘાતી મૃષાધ્યાની નિશ્ચલાઙ્ઘ્રિશ્ ચ દામ્ભિકઃ ॥ રજ્નિ_19.119
શકુની પોતકી શ્યામા પાણ્ડવી શ્વેતપક્ષિણી ॥ રજ્નિ_19.120
દુર્ગા ભગવતી ચૈવ સૈવોક્તા સત્યપાણ્ડવી ॥ રજ્નિ_19.121
બલાકા વિષકણ્ઠી સ્યાત્ શુષ્કાઙ્ગી દીર્ઘકંધરા ॥ રજ્નિ_19.122
ઘર્માન્તકામુકી શ્વેતા મેઘનાદા જલાશ્રયા ॥ રજ્નિ_19.123
ચક્રઃ કોકશ્ચક્રવાકો રથાઙ્ગો ભૂરિપ્રેમા દ્વંદ્વચારી સહાયઃ ।
કાન્તઃ કામી રાત્રિવિશ્લેષગામી રામાવક્ષોજોપમઃ કામુકશ્ચ ॥ રજ્નિ_19.124
સારસો રસિકઃ કામી નીલાઙ્ગો ભણિતારવઃ ।
નીલકણ્ઠો રક્તનેત્રઃ કાકવાક્ કામિવલ્લભઃ ॥ રજ્નિ_19.125
ટિટ્ટિભી પીતપાદશ્ચ સદાલૂતા નૃજાગરઃ ।

નિશાચરી ચિત્રપક્ષી જલશાયી સુચેતના ॥ રજ્નિ_19.126
જલકુક્કુટકશ્ચાન્યો જલશાયી જલસ્થિતઃ ॥ રજ્નિ_19.127
ઠિકઃ પાશગડષ્ ઠિક્કો જલસાર્યતિલાશયઃ ॥ રજ્નિ_19.128
જલપક્ષી મહાપક્ષી જલસાઘતિવાસકઃ ॥ રજ્નિ_19.129
જલશાયી મણ્ડલીનો મન્દગઃ શ્લેષ્મલોઽવિષી ।
સરાજી રાજિમન્તશ્ચ જલસર્પઃ સ દુન્દુભિઃ ॥ રજ્નિ_19.130
દ્વિવિગોડો નિસશ્ ચૈવ ચિત્રી શલ્પી ચ ગોમુખઃ ॥ રજ્નિ_19.131
અન્યે ચ પ્લવગા યે યે તે સર્વે ક્ષુદ્રસારસાઃ ।
શ્વેતાશ્ચિત્રાશ્ચ ધૂમ્રાદ્યા નાનાવર્ણાનુગાહ્વયાઃ ॥ રજ્નિ_19.132
હંસો ધવલપક્ષી સ્યાત્ ચક્રાઙ્ગો માનસાલયઃ ॥ રજ્નિ_19.133
કલહંસસ્તુ કાદમ્બઃ કલનાદો મરાલકઃ ॥ રજ્નિ_19.134
એતેષુ ચઞ્ચુચરણેષ્વરુણેષુ રાજહંસોઽપિ ધૂસરતરેષુ ચ મલ્લિકાક્ષઃ ।
કાલેષુ તેષુ ધવલઃ કિલ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સો ઽપ્યેષ ધૂસરતનુસ્તુ ભવેદ્ અભવ્યઃ ॥ રજ્નિ_19.135
હંસી તુ વરટા જ્ઞેયા વરલા વારલા ચ સા ।
મરાલી મઞ્જુગમના ચક્રાઙ્ગી મૃદુગામિની ॥ રજ્નિ_19.136
કુક્કુટસ્તામ્રચૂડઃ સ્યાત્ કાલજ્ઞશ્ ચરણાયુધઃ ।
નિયોદ્ધા કૃકવાકુશ્ચ વિષ્કિરો નખરાયુધઃ ॥ રજ્નિ_19.137
સ્યાત્કપોતઃ કોકદેવો ધૂસરો ધૂમ્રલોચનઃ ।
દહનોઽગ્નિસહાયશ્ચ ભીષણો ગૃહનાશનઃ ॥ રજ્નિ_19.138
પારાવતઃ કલરવોઽરુણલોચનશ્ચ પારાપતો મદનકાકુરવશ્ચ કામી ।
રક્તેક્ષણો મદનમોહનવાગ્વિલાસી કણ્ઠીરવો ગૃહકપોતક એષ ઉક્તઃ ॥ રજ્નિ_19.139
પારાવતોઽન્યદેશીયઃ કામુકો ઘુલ્લુસારવઃ ॥ રજ્નિ_19.140
જલપારાવતઃ કામી જ્ઞેયો ગલરવશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_19.141
કોકિલઃ પરપુષ્ટઃ સ્યાત્ કાલઃ પરભૃતઃ પિકઃ ।
વસન્તદૂતસ્તામ્રાક્ષો ગન્ધર્વો મધુગાયનઃ ॥ રજ્નિ_19.142
વાસન્તઃ કલકણ્ઠશ્ચ કામાન્ધઃ કાકલીરવઃ ।
કુહૂરવોઽન્યપુષ્ટશ્ચ મત્તો મદનપાઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.143
કોકિલા ત્વ્ અન્યપુષ્ટા સ્યાન્મત્તા પરભૃતા ચ સા ।
સુકણ્ઠી મધુરાલાપા કલકણ્ઠી મધૂદયા ॥ રજ્નિ_19.144
વસન્તદૂતી તામ્રાક્ષી પિકી સા ચ કુહૂરવા ।
વાસન્તી કામગા ચૈવ ગન્ધર્વા વનભૂષણી ॥ રજ્નિ_19.145
શુકઃ કીરો રક્તતુણ્ડો મેધાવી મઞ્જુપાઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.146
અન્યો રાજશુકઃ પ્રાજ્ઞઃ શતપત્ત્રો નૃપપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_19.147
સારિકા મધુરાલાપા દૂતી મેધાવિની ચ સા ।
કવરી કુત્સિતાઙ્ગી ચ કષ્કલાઙ્ગી ચ શારિકા ॥ રજ્નિ_19.148
પીતપાદા હ્ય્ ઉજ્જ્વલાક્ષી રક્તચઞ્ચુશ્ચ સારિકા ।
પઠન્તી પાઠવાર્તા ચ બુદ્ધિમતી ભૂસારિકા ॥ રજ્નિ_19.149
ગોરાણ્ટિકા ગોકિરાટી ગોરિકા કલહપ્રિયા ॥ રજ્નિ_19.150
ચકોરશ્ચન્દ્રિકાપાયી કૌમુદીજીવનોઽપિ સઃ ।
ચાતકસ્તોકકઃ સો ઽપિ સારઙ્ગો મેઘજીવનઃ ॥ રજ્નિ_19.151

હારીતકસ્તુ હારીતસ્ તેજલશ્ચ કપિઞ્જલઃ ॥ રજ્નિ_19.152
ધૂસરી પિઙ્ગલા સૂચી ભૈરવી યોગિની જયા ।
કુમારી સુવિચિત્રા ચ માતા કોટરવાસિની ॥ રજ્નિ_19.153
તૈલપા તુ પરોષ્ણી સ્યાજ્જતુકાજિનપત્ત્રિકા ॥ રજ્નિ_19.154
ભૃઙ્ગઃ કુલિઙ્ગો ધૂમ્યાટો દાર્વાઘાતઃ શતચ્છદઃ ॥ રજ્નિ_19.155
વ્યાઘ્રાટઃ સ્યાદ્ભરદ્વાજઃ ખઞ્જનઃ ખઞ્જરીટકઃ ।
સમન્તભદ્રઃ કૃષ્ણસ્તુ સ્વલ્પકૃષ્ણઃ સુભદ્રકઃ ॥ રજ્નિ_19.156
દ્વીપવાસી મુનિશ્ચૈવ ચાતુર્માસ્યવિદર્શનઃ ।
ચાષઃ કિકીદિવિઃ પ્રોક્તો નીલાઙ્ગઃ પુણ્યદર્શનઃ ॥ રજ્નિ_19.157
વર્તકો વર્તિકો વર્તિર્ ગાઞ્જિકાયશ્ચ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_19.158
કલવિઙ્કસ્તુ ચટકઃ કામુકો નીલકણ્ઠકઃ ॥ રજ્નિ_19.159
ચટકા કલવિઙ્કી સ્યાત્ ચાટકૈરસ્તુ તત્સુતઃ ॥ રજ્નિ_19.160
ધૂસરો ઽરણ્યચટકઃ કુજો ભૂમિશયશ્ચ સઃ ।
ભારીટઃ શ્યામચટકઃ શૈશિરઃ કણભક્ષકઃ ॥ રજ્નિ_19.161
ધૂસરો ઽન્યો ઽતિસૂક્ષ્મઃ સ્યાત્ ચટકો ધાન્યભક્ષકઃ ।
ગૃહકૃત્યક્ષમો ભીરુઃ કૃષિદ્વિષ્ટઃ કણપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_19.162
લાવા તુ લાવકઃ પ્રોક્તો લાવઃ સ ચ લવઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_19.163
તિત્તિરિસ્ તિત્તિરશ્ ચૈવ તૈત્તિરો યાજુષો ગિરિઃ ॥ રજ્નિ_19.164
કૃષ્ણો ઽન્યસ્ તિત્તિરિઃ શૂરઃ સુભૂતિઃ પરિપાલકઃ ॥ રજ્નિ_19.165
ગોત્રદ્વેષી ભૂરિપક્ષઃ શતાયુઃ સિદ્ધિકારકઃ ।
ક્ષુદ્રોલૂકઃ શાકુનેયઃ પિઙ્ગલો ડુણ્ડુલશ્ચ સઃ ।
વૃક્ષાશ્રયી બૃહદ્રાવઃ પિઙ્ગલાક્ષો ભયંકરઃ ॥ રજ્નિ_19.166
શ્યામા વરાહી શકુની કુમારી દુર્ગા ચ દેવી ચટકા ચ કૃષ્ણા ।
સ્યાત્પોતકી પાણ્ડવિકા ચ વામા સા કાલિકા સ્યાત્ સિતબિમ્બિની ચ ॥ રજ્નિ_19.167
પ્રભાકીટસ્તુ ખદ્યોતઃ ખજ્યોતિર્ ઉપસૂર્યકઃ ॥ રજ્નિ_19.168
તૈલિની તૈલકીટઃ સ્યાત્ ષડ્બિમ્બા દદ્રુનાશિની ॥ રજ્નિ_19.169
શક્રગોપસ્તુ વર્ષાભૂ રક્તવર્ણેન્દ્રગોપકૌ ॥ રજ્નિ_19.170
ભ્રમરઃ ષટ્પદો ભૃઙ્ગઃ કલાલાપઃ શિલીમુખઃ ।
પુષ્પંધયો દ્વિરેફો ઽલિર્ મધુકૃન્મધુપો દ્વિભઃ ॥ રજ્નિ_19.171
ભસરશ્ ચઞ્ચરીકો ઽલિઃ ઝઙ્કારી મધુલોલુપઃ ।
ઇન્દીન્દિરશ્ચ મધુલિટ્ મત્તો ઘુમુઘુમારવઃ ॥ રજ્નિ_19.172
વર્વણા મક્ષિકા નીલા સરઘા મધુમક્ષિકા ॥ રજ્નિ_19.173
ગન્ધોલી વરટા ક્ષુદ્રા ક્રૂરા સ્યાત્ ક્ષુદ્રવર્વણા ।
રંરિકશ્ છત્રકારી ચ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો મહાવિષઃ ।
પીતવર્ણો દીર્ઘપાદો મત્સર્યઃ ક્રૂરદંષ્ટ્રકઃ ॥ રજ્નિ_19.174
દંશો દુષ્ટમુખઃ ક્રૂરઃ ક્ષુદ્રિકા વનમક્ષિકા ॥ રજ્નિ_19.175
મક્ષિકા ત્વ્ અમૃતોત્પન્ના વમની ચાપલા ચ સા ॥ રજ્નિ_19.176
મશકો વજ્રતુણ્ડશ્ચ સૂચ્યાસ્યઃ સૂક્ષ્મમક્ષિકા ।
રાત્રિજાગરદો ધૂમ્રો નીલાભ્રસ્ ત્વ્ અન્યજાતયઃ ॥ રજ્નિ_19.177
અષ્ટાઙ્ઘ્રિર્ અષ્ટપાદશ્ચ ગૃહવાસી ચ કૃષ્ણકઃ ॥ રજ્નિ_19.178

કાલિકઃ કોકિલઃ પ્રોક્તઃ કાલુઞ્ચઃ કૃષ્ણદંષ્ટ્રકઃ ।
કસારિકા દીર્ઘમૂર્છા ગૃહવાસા બિલાશયી ॥ રજ્નિ_19.179
યૂકા તુ કેશકીટઃ સ્યાત્ સ્વેદજઃ ષટ્પદઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_19.180
પક્ષ્મજા પક્ષ્મયૂકા સ્યાત્સૂક્ષ્મા ષટ્ચરણાપિ સા ॥ રજ્નિ_19.181
શ્વેતયૂકાઙ્ગવસ્ત્રોત્થા લિક્ષા યૂકાઙ્ગવસ્ત્રકે ॥ રજ્નિ_19.182
કથિતેષ્વેષુ યો જીવઃ ક્ષોદીયાન્ વૃશ્ચિકાદિકઃ ।
તત્ર તત્ર બુધૈર્જ્ઞેયઃ સ સર્વઃ કીટસંજ્ઞકઃ ॥ રજ્નિ_19.183
કીટિકા ચટિકા પ્રોક્તા વજ્રદંષ્ટ્રા બહુપ્રજા ।
કૃશાઙ્ગી તામસી શૂરા કીરિભારા મહાબલા ॥ રજ્નિ_19.184
મઙ્કોરો મઙ્કટઃ કૃષ્ણસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો વિશાલુકઃ ।
ષટ્પાદકસ્તુ માત્સર્યો માકોટસ્ તૂર્ધ્વગુહ્યકઃ ॥ રજ્નિ_19.185
ષડ્બિન્દુર્ બિન્દુકીટસ્તુ દીર્ઘકીટસ્તુ પાદતઃ ॥ રજ્નિ_19.186
પ્રસહનવિલમ્બિતદ્રુતશયપ્રતુદાશ્ચ વિષ્કિરઃ ।
કીટા ઇતિ કથિતાઃ નવધાત્ર તિર્યઞ્ચઃ ॥ રજ્નિ_19.187
ઇત્થં નાનાતિર્યગાખ્યાપ્રપઞ્ચવ્યાખ્યાપૂર્ણં વર્ગમેનં વિદિત્વા ।
બુદ્ધ્યા સમ્યક્ ચાભિસંધાય ધીમાન્ વૈદ્યઃ કુર્યાન્માંસવર્ગપ્રયોગમ્ ॥ રજ્નિ_19.188
યેનેભાસ્યપિતા મૃગાઙ્કમુકુટઃ શાર્દૂલચર્મામ્બરઃ સર્પાલંકરણઃ સુપુઙ્ગવગતિઃ પઞ્ચાનનોઽભ્યર્ચ્યતે ।
તસ્ય શ્રીનૃહરીશિતુઃ ખલુ કૃતાવ્ એકોનવિંશો ઽભિધાચૂડાપીઠમણાવ્ અગાદ્ અવસિતિં સિંહાદિવર્ગો મહાન્ ॥ રજ્નિ_19.189
રાજનિઘણ્ટુ, રોગાદિવર્ગ
ગદો રુજા વ્યાધિર્ અપાટવામરોગામયાતઙ્કભયોપઘાતાઃ ।
રુઙ્માન્દ્યભઙ્ગાર્તિતમોવિકારગ્લાનિક્ષયાનાર્જવમૃત્યુભૃત્યાઃ ॥ રજ્નિ_20.1
રાજયક્ષ્મા ક્ષયો યક્ષ્મા રોગરાજો ગદાગ્રણીઃ ।
ઉષ્મા શોષોઽતિરોગશ્ચ રોગાધીશો નૃપામયઃ ॥ રજ્નિ_20.2
પાણ્ડુરોગસ્તુ પાણ્ડુઃ સ્યાત્ વિસર્પઃ સચિવામયઃ ।
શોફઃ શોથસ્તુ શ્વયથુઃ કાસઃ ક્ષવથુરુચ્યતે ॥ રજ્નિ_20.3
ક્ષુતં તુ ક્ષવથુઃ ક્ષુચ્ચ પ્રતિશ્યાયસ્તુ પીનસઃ ।
નેત્રામયો નેત્રરોગો મુખરોગો મુખામયઃ ॥ રજ્નિ_20.4
દુશ્ચર્મા મણ્ડલં કોઠસ્ત્વગ્દોષશ્ચર્મદૂષિકા ।
કુષ્ઠં તુ પુણ્ડરીકઃ સ્યાત્ શ્વિત્રં તુ ચર્મચિત્રકમ્ ॥ રજ્નિ_20.5
કિલાસસિધ્મે ચ શિખી શ્વાસઃ પામા વિચર્ચિકા ।
કણ્ડૂઃ કણ્ડૂતિકણ્ડૂયાખર્જૂકણ્ડૂયનાનિ ચ ॥ રજ્નિ_20.6
સંચારી શુણ્ડિકાસ્ફોટે પામપામે વિચર્ચિકા ।
પીતસ્ફોટે તુ પામા ચ ક્ષુદ્રસ્ફોટે તુ કઞ્ચિકા ॥ રજ્નિ_20.7
પિટકા પિટિકા પ્રોક્તા મસૂરાભા મસૂરિકા ।
વિસ્ફોટઃ સ્ફોટકઃ સ્ફોટઃ કેશઘ્નસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રલુપ્તકઃ ॥ રજ્નિ_20.8
ગલશુણ્ડી તુ શુણ્ડા સ્યાદ્ ગલગણ્ડો ગલસ્તનઃ ।
દન્તાર્બુદો દન્તમૂલં દન્તશોથો દ્વિજવ્રણઃ ॥ રજ્નિ_20.9
ગુલ્મસ્તુ જાઠરગ્રન્થિઃ પૃષ્ઠગ્રન્થૌ ગડુર્ભવેત્ ।
પક્તિશૂલં તુ શૂલં સ્યાત્ પાકજં પરિણામજમ્ ॥ રજ્નિ_20.10
લૂતા ચર્મવ્રણો વૃક્કં નાડી નાડીવ્રણો ભવેત્ ।

શ્લીપદં પાદવલ્મીકં પાદસ્ફોટો વિપાદિકા ॥ રજ્નિ_20.11
વિષ્ટમ્ભસ્તુ વિબન્ધઃ સ્યાદાનાહો મલરોધનમ્ ।
અર્શાંસિ ગુદકીલાઃ સ્યુર્ દુર્નામાનિ ગુદાઙ્કુરાઃ ॥ રજ્નિ_20.12
મલવેગસ્ત્વતીસારો ગ્રહણીરુક્ પ્રવાહિકા ।
વમથુર્વાન્તિરુદ્ગારશ્છર્દિર્વિચ્છર્દિકા વમિઃ ॥ રજ્નિ_20.13
હૃદ્રોગો હૃદ્ગદો હૃદ્રુગ્ ઉત્પ્રાણઃ શ્વાસ ઉચ્યતે ।
જ્વરસ્તુ સ જ્વરાતઙ્કો રોગશ્રેષ્ઠો મહાગદઃ ॥ રજ્નિ_20.14
દ્વંદ્વજા દ્વંદ્વદોષોત્થાઃ શીતાદ્યા વિષમજ્વરાઃ ।
અતીત્યાગન્તવસ્તે દ્વ્યૈકાહિકત્ર્યાહિકાદયઃ ॥ રજ્નિ_20.15
રક્તપિત્તં પિત્તરક્તં પિત્તાસ્રં પિત્તશોણિતમ્ ।
ઇત્યેવં રક્તવાતાદિદ્વંદ્વદોષમ્ ઉદાહરેત્ ॥ રજ્નિ_20.16
તૃષ્ણોદન્યા પિપાસા તૃણ્મદાતઙ્કો મદાત્યયઃ ।
પાનાત્યયો મદવ્યાધિર્ મદસ્ તૂદ્રિક્તચિત્તતા ॥ રજ્નિ_20.17
મૂર્છા તુ મોહો મૂઢિશ્ ચ સ્વરસાદઃ સ્વરક્ષયઃ ।
અશ્રદ્ધાનભિલાષઃ સ્યાદરુચિશ્ચાપ્યરોચકઃ ॥ રજ્નિ_20.18
મૂત્રદોષસ્તુ વિજ્ઞેયઃ પ્રમેહો મેહ ઇત્યપિ ।
કૃચ્છ્રં તુ મૂત્રકૃચ્છ્રં સ્યાત્ મૂત્રરોધો ઽશ્મરી ચ સા ॥ રજ્નિ_20.19
વાતવ્યાધિશ્ચલાતઙ્કો વાતરોગોઽનિલામયઃ ।
કમ્પસ્તુ વેપનં વેપઃ કમ્પનં વેપથુસ્તથા ॥ રજ્નિ_20.20
જૃમ્ભા તુ જૃમ્ભિકા જમ્ભા જૃમ્ભણં જમ્ભિકા ચ સા ।
આલસ્યં મન્દતા માન્દ્યં કાર્યપ્રદ્વેષ ઇત્યપિ ॥ રજ્નિ_20.21
તુન્દઃ સ્થવિષ્ઠ ઇત્યુક્તો જઠરઘ્નો જલોદરઃ ।
આમો મલસ્ય વૈષમ્યાદ્રક્તાર્તિઃ શોણિતામયઃ ॥ રજ્નિ_20.22
જાલગર્દભકઃ પ્રોક્તો જાલરાસભકામયઃ ।
જાલખરગદો જ્ઞેયઃ સ ગર્દભગદસ્તથા ॥ રજ્નિ_20.23
વિદ્રધિઃ સ્યાદ્વિદરણં હૃદ્ગ્રન્થિર્ હૃદ્વ્રણશ્ ચ સઃ ।
વ્રણો ભગપ્રદેશે યઃ સ ભગંદરનામકઃ ॥ રજ્નિ_20.24
શિરઃશૂલાદયો જ્ઞેયાસ્ તત્તદઙ્ગાભિધાનકાઃ ।
ઇત્થમ્ અન્યેઽપિ બોદ્ધવ્યા ભિષગ્ભિર્ દેહતો ગદાઃ ॥ રજ્નિ_20.25
સંતાપઃ સંજ્વરસ્તાપઃ શોષ ઉષ્મા ચ કથ્યતે ।
યશ્ચાપિ કોષ્ઠસંતાપઃ સો ઽન્તર્દાહ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_20.26
સ દાહો મુખતાલ્વોષ્ઠે દવથુશ્ચક્ષુરાદિષુ ।
પાણિપાદાંસમૂલેષુ શાખાપિત્તં તદુચ્યતે ॥ રજ્નિ_20.27
તન્દ્રા તુ વિષયાજ્ઞાનં પ્રમીલા તન્દ્રિકા ચ સા ।
પ્રલયસ્ત્વિન્દ્રિયસ્વાપશ્ ચેષ્ટાનાશઃ પ્રલીનતા ॥ રજ્નિ_20.28
ઉન્માદો મતિવિભ્રાન્તિર્ ઉન્મનાયિતમ્ ઇત્યપિ ।
આવેશો ભૂતસંચારો ભૂતક્રાન્તિર્ગ્રહાગમઃ ॥ રજ્નિ_20.29
અપસ્મારો ઽઙ્ગવિકૃતિર્ લોલાઙ્ગો ભૂતવિક્રિયા ।
સ્તૈમિત્યં જડતા જાડ્યં શીતલત્વમપાટવમ્ ॥ રજ્નિ_20.30
વાતિકો વાતજો વ્યાધિઃ પૈત્તિકઃ પિત્તસમ્ભવઃ ।

શ્લૈષ્મિકઃ શ્લેષ્મસમ્ભૂતઃ સમૂહઃ સાંનિપાતિકઃ ॥ રજ્નિ_20.31
વ્યાધિતો વિકૃતો ગ્લાસ્નુર્ગ્લાનો મન્દસ્તથાતુરઃ ।
અભ્યાન્તોઽભ્યમિતો રુગ્નશ્ ચામયાવ્યપટુશ્ ચ સઃ ॥ રજ્નિ_20.32
તદ્વિશેષાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્ તન્મત્વર્થીયયોગતઃ ।
યથા જ્વરિતકણ્ડૂલવાતકક્ષયદદ્રુણાઃ ॥ રજ્નિ_20.33
ઉત્સાહી દ્વિજદેવભેષજભિષગ્ભક્તોઽપિ પથ્યે રતો ધીરો ધર્મપરાયણઃ પ્રિયવચા માની મૃદુર્માનદઃ ।
વિશ્વાસી ઋજુર્ આસ્તિકઃ સુચરિતો દાતા દયાલુઃ શુચિર્ યઃ સ્યાત્ કામમ્ અવઞ્ચકઃ સ વિકૃતો મુચ્યેત મૃત્યોરપિ ॥ રજ્નિ_20.34
ઉપચારસ્તૂપચર્યા ચિકિત્સા રુક્પ્રતિક્રિયા ।
નિગ્રહો વેદનાનિષ્ઠા ક્રિયા ચોપક્રમઃ સમાઃ ॥ રજ્નિ_20.35
ભૈષજ્યં ભેષજં જૈત્રમગદો જાયુરૌષધમ્ ।
આયુર્યોગો ગદારાતિર્ અમૃતં ચ તદુચ્યતે ॥ રજ્નિ_20.36
તચ્ચ પઞ્ચવિધં પ્રોક્તં સ્વસ્વયોગવિશેષતઃ ।
રસશ્ચૂર્ણં કષાયશ્ચાવલેહઃ કલ્ક ઇત્યપિ ॥ રજ્નિ_20.37
રસો દૃષદિ સંભિન્નો દિવ્યદ્રવ્યસમન્વિતઃ ।
ચૂર્ણં તુ વસ્તુભિઃ ક્ષુણ્ણૈઃ કષાયઃ ક્વથિતૈસ્તુ તૈઃ ॥ રજ્નિ_20.38
તૈઃ પક્વૈર્ અવલેહઃ સ્યાત્કલ્કો મધ્વાદિમર્દિતૈઃ ॥ રજ્નિ_20.39
પાચનઃ શોધનીયશ્ચ ક્લેદનશ્ચ શમસ્તથા ।
દીપનસ્તર્પણઃ શોષ ઇતિ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ ॥ રજ્નિ_20.40
પાચનો ઽર્ધાવશેષશ્ચ શોધનો દ્વાદશાંશકઃ ।
ક્લેદનશ્ચતુરંશસ્તુ શમશ્ચાષ્ટાંશકો મતઃ ॥ રજ્નિ_20.41
દીપનસ્તુ ષડંશશ્ચ તર્પણઃ પઞ્ચમાંશકઃ ।
શોષણઃ ષોડશાંશશ્ચ ક્વાથભેદા ઇતીરિતાઃ ॥ રજ્નિ_20.42
જ્ઞેયં રસાદિકથનાદનન્તરં કિલાનુપાનં કથયન્તિ સૂરયઃ ।
વિલમ્બ્ય ચ ક્રામણમ્ એતદ્ ઈરિતં રાત્રૌ પુનઃ પાચનમ્ એતદ્ ઊચિરે ॥ રજ્નિ_20.43
આત્મનીનં તુ પથ્યં સ્યાદાયુષ્યં ચ હિતં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_20.44
કિલ પાટવમ્ આરોગ્યમ્ અગદં સ્યાદનામયમ્ ।
કલ્પસ્તુ પટુરુલ્લાઘો નિરાતઙ્કો નિરામયઃ ॥ રજ્નિ_20.45
અગદો નીરુજો નિરુગ્ અનાતઙ્કશ્ ચ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_20.46
વૈદ્યઃ શ્રેષ્ઠો ઽગદંકારો રોગહારી ભિષગ્વિધિઃ ।
રોગજ્ઞો જીવનો વિદ્વાન્ આયુર્વેદી ચિકિત્સકઃ ॥ રજ્નિ_20.47
વિપ્રો વૈદ્યકપારગઃ શુચિરનૂચાનઃ કુલીનઃ કૃતી ધીરઃ કાલકલાવિદ્ આસ્તિકમતિર્ દક્ષઃ સુધીર્ ધાર્મિકઃ ।
સ્વાચારઃ સમદૃગ્દયાલુર્ અખલો યઃ સિદ્ધમન્ત્રક્રમઃ શાન્તઃ કામમલોલુપઃ કૃતયશા વૈદ્યઃ સ વિદ્યોતતે ॥ રજ્નિ_20.48
અધીરઃ કર્કશો લુબ્ધઃ સરોગો ન્યૂનશિક્ષિતઃ ।
પઞ્ચ વૈદ્યા ન યુજ્યન્તે ધન્વન્તરિસમા અપિ ॥ રજ્નિ_20.49
પુમર્થાશ્ ચત્વારઃ ખલુ કરણસૌખ્યૈકસુભગાસ્ તદ્ એતદ્ ભૈષજ્યાનવરતનિષેવૈકવશગમ્ ।
તદપ્યેકાયત્તં ફલદમ્ અગદંકારકૃપયા તતો લોકે લોકે ન પરમ્ ઉપકર્તૈવમમુતઃ ॥ રજ્નિ_20.50
રાજાનો વિજિગીષયા નિજભુજપ્રક્રાન્તમ્ ઓજોદયાત્ શૌર્યં સંગરરઙ્ગસદ્મનિ યથા સંબિભ્રતે સંગતાઃ ।
યસ્મિન્નૌષધયસ્ તથા સમુદિતાઃ સિધ્યન્તિ વીર્યાધિકા વિપ્રો ઽસૌ ભિષગ્ ઉચ્યતે સ્વયમિતિ શ્રુત્યાપિ સત્યાપિતમ્ ॥ રજ્નિ_20.51
યથાવદ્ ઉત્ખાય શુચિપ્રદેશજા દ્વિજેન કાલાદિકતત્ત્વવેદિના ।
યથાયથં ચૌષધયો ગુણોત્તરાઃ પ્રત્યાહરન્તે યમગોચરાન્ અપિ ॥ રજ્નિ_20.52

યેન ત્વાં ખનતે બ્રહ્મા યેન ત્વાં ખનતે ભૃગુઃ ।
યેનેન્દ્રો યેન વરુણઃ ખનતે યેન કેશવઃ ।
તેનાહં ત્વાં ખનિષ્યામિ સિદ્ધિં કુરુ મહૌષધ ॥ રજ્નિ_20.53
વિપ્રઃ પઠન્ન્ ઇમં મન્ત્રં પ્રયતાત્મા મહૌષધીમ્ ।
ખાત્વા ખાદિરકીલેન યથાવત્તાં પ્રયોજયેત્ ॥ રજ્નિ_20.54
વીર્યં પ્રકાશ્ય નિજમોષધયઃ કિલોચુર્ અન્યોન્યમ્ ઉર્વ્યપિ દિવો ભુવમાવ્રજન્ત્યઃ ।
જીવં મુમૂર્ષમ્ અપિ યં હિ વયં મહિમ્ના સ્વેન સ્તુવીમહિ સ જાત્વપિ નૈવ નશ્યેત્ ॥ રજ્નિ_20.55
પ્રત્યાયિતાઃ પ્રમુદિતા મુદિતેન રાજ્ઞા સોમેન સાકમિદમોષધયઃ સમૂચુઃ ।
યસ્મૈ દ્વિજો દિશતિ ભેષજમાશુ રાજન્ તં પાલયામ ઇતિ ચ શ્રુતિરાહ સાક્ષાત્ ॥ રજ્નિ_20.56
આસામીશો લિખિતપઠિતઃ સ દ્વિજાનાં હિ રાજા સિદ્ધ્યૈ યાશ્ચ દ્વિજમ્ અવૃજિનં સ્વાશ્રયં કામયન્તે ।
તાસ્વેવાન્યઃ પ્રસરતિ મદાદ્ યસ્ તુ જાત્યા ચ ગત્યા હીનઃ શૂન્યો જગતિ કુપિતાઃ પાતયન્ત્ય્ એનમ્ એતાઃ ॥ રજ્નિ_20.57
દ્રવ્યાભિધાનગદનિશ્ચયકાયસૌખ્યં શલ્યાદિભૂતવિષગ્રહબાલવૈદ્યમ્ ।
વિદ્યાદ્રસાયનવરં દૃઢદેહહેતુમ્ આયુઃશ્રુતેર્ દ્વિચતુરઙ્ગમ્ ઇહાહ શમ્ભુઃ ॥ રજ્નિ_20.58
અષ્ટાઙ્ગં શલ્યશાલાક્યકાયભૂતવિષં તથા ।
બાલો રસાયનં વૃષ્યમિતિ કૈશ્ચિદુદાહૃતમ્ ॥ રજ્નિ_20.59
અષ્ટાઙ્ગજ્ઞઃ સુવૈદ્યો હિ કિયદ્ધીનો યથાઙ્ગતઃ ।
અઙ્ગહીનઃ સ વિજ્ઞેયો ન શ્લાઘ્યો રાજમન્દિરે ॥ રજ્નિ_20.60
પ્રાજ્ઞો વિજ્ઞઃ પણ્ડિતો દીર્ઘદર્શી ધીરો ધીમાન્ કોવિદો લબ્ધવર્ણઃ ।
દોષજ્ઞઃ સન્ દૂરદર્શી મનીષી મેધાવી જ્ઞઃ સૂરિવિજ્ઞૌ વિપશ્ચિત્ ॥ રજ્નિ_20.61
વૈજ્ઞાનિકઃ કૃતમુખઃ સંખ્યાવાન્ મતિમાન્ કૃતી ।
કુશાગ્રીયમતિઃ કૃષ્ટિઃ કુશલો વિદુરો બુધઃ ॥ રજ્નિ_20.62
નિષ્ણાતઃ શિક્ષિતો દક્ષઃ સુદીક્ષઃ કૃતધીઃ સુધીઃ ।
અભિજ્ઞો નિપુણો વિદ્વાન્ કૃતકર્મા વિચક્ષણઃ ॥ રજ્નિ_20.63
વિદગ્ધશ્ચતુરશ્ચૈવ પ્રૌઢો બોદ્ધા વિશારદઃ ।
સુમેધાઃ સુમતિસ્તીક્ષ્ણઃ પ્રેક્ષાવાન્ વિબુધો વિદન્ ॥ રજ્નિ_20.64
મનીષા ધિષણા પ્રજ્ઞા ધારણા શેમુષી મતિઃ ।
ધીર્ બુદ્ધિઃ પ્રતિપત્ પ્રેક્ષા પ્રતિપત્તિશ્ચ ચેતના ॥ રજ્નિ_20.65
સંવિજ્ જ્ઞપ્તિશ્ ચોપલબ્ધિશ્ ચિન્મેધા મનનં મનઃ ।
ભાનં બોધશ્ચ હૃલ્લેખઃ સંખ્યા ચ પ્રતિભા ચ સા ॥ રજ્નિ_20.66
આદાનં રોગહેતુઃ સ્યાન્નિદાનં રોગલક્ષણમ્ ।
ચિકિત્સા તત્પ્રતીકારઃ આરોગ્યં રુઙ્નિવર્તનમ્ ॥ રજ્નિ_20.67
મણ્ડઃ પેયા વિલેપી ચ યવાગૂઃ પથ્યભેદકાઃ ।
ભક્તૈર્વિના દ્રવો મણ્ડઃ પેયા ભક્તસમન્વિતા ।
વિલેપી બહુભક્તા સ્યાદ્યવાગૂર્ વિરલદ્રવા ॥ રજ્નિ_20.68
વિદલં માષમુદ્ગાદિ પક્વં સૂપાભિધાનકમ્ ॥ રજ્નિ_20.69
પાદાહારં પથ્યમાહુશ્ચ વૈદ્યા વિદ્યાદ્ અર્ધાહારમ્ આહારસંજ્ઞમ્ ।
પાદોનં સ્યાદ્ભોજનં ભોગમન્યદ્વિદ્યાચ્છેષં વાતદોષપ્રસૂત્યૈ ॥ રજ્નિ_20.70
અન્નં જીવનમાહારઃ કૂરં કશિપુરોદનમ્ ।
અન્ધો ભિસ્સાદનં ભોજ્યમ્ અન્નાદ્યમ્ અશનં તથા ॥ રજ્નિ_20.71
ભોજ્યં પેયં તથા ચોષ્યં લેહ્યં ખાદ્યં ચ ચર્વણમ્ ।

નિષ્પેયં ચૈવ ભક્ષ્યં સ્યાદન્નમષ્ટવિધં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_20.72
વ્યઞ્જનં સૂપશાકાદિ મિષ્ટાન્નં તેમનં સ્મૃતમ્ ।
ઉપદંશો વિદંશઃ સ્યાત્ સંધાનો રોચકશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_20.73
જેમનમભ્યવહારઃ પ્રત્યવસાનં ચ ભોજનં જગ્ધિઃ ।
બલ્ભનમ્ અશનં સ્વદનં નિઘસાહારૌ ચ નિગરણં ન્યાદઃ ॥ રજ્નિ_20.74
જક્ષણં ભક્ષણં લેહઃ સ્વાદનં રસનસ્વદૌ ।
ચર્વણં પાનપીતી ચ ધયનં ચૂષણં ભિદાઃ ॥ રજ્નિ_20.75
મધુરો લવણસ્તિક્તઃ કષાયોઽમ્લઃ કટુસ્તથા ।
સન્તીતિ રસનીયત્વાદન્નાદ્યે ષડમી રસાઃ ॥ રજ્નિ_20.76
મધુરં લૌલ્યમ્ ઇત્યાહુર્ ઇક્ષ્વાદૌ ચ સ લક્ષ્યતે ॥ રજ્નિ_20.77
લવણસ્તુ પટુઃ પ્રોક્તઃ સૈન્ધવાદૌ સ દૃશ્યતે ॥ રજ્નિ_20.78
તિક્તશ્ચ પિચુમન્દાદૌ વ્યક્તમાસ્વાદ્યતે રસઃ ॥ રજ્નિ_20.79
કષાયસ્તુવરઃ પ્રોક્તઃ સ તુ પૂગીફલાદિષુ ॥ રજ્નિ_20.80
અમ્લસ્તુ ચિઞ્ચાજમ્બીરમાતુલુઙ્ગફલાદિષુ ॥ રજ્નિ_20.81
કટુસ્તુ તીક્ષ્ણસંજ્ઞઃ સ્યાન્મરીચાદૌ સ ચેક્ષ્યતે ॥ રજ્નિ_20.82
મધુરશ્ચ રસશ્ચિનોતિ કેશાન્ વપુષઃ સ્થૈર્યબલૌજોવીર્યદાયી ।
અતિસેવનતઃ પ્રમેહશૈત્યં જડતામાન્દ્યમુખાન્કરોતિ દોષાન્ ॥ રજ્નિ_20.83
લવણો રુચિકૃદ્રસો ઽગ્નિદાયી પચનઃ સ્વાદુકરશ્ચ સારકશ્ચ ।
અતિસેવનતો જરાં ચ પિત્તં સિતિમાનં ચ દદાતિ કુષ્ઠકારી ॥ રજ્નિ_20.84
તિક્તો જન્તૂન્ હન્તિ કુષ્ઠં જ્વરાર્તિં કાસં દાહં દીપનો રોચનશ્ચ ।
મર્ત્યૈર્ ગાઢં પ્રત્યહં સેવિતશ્ચેત્તીવ્રં દત્તે રાજયક્ષ્માણમેષઃ ॥ રજ્નિ_20.85
કષાયનામા નિરુણદ્ધિ શોફં વર્ણં તનોર્ દીપનપાચનશ્ચ ।
સત્ત્વાપહોઽસૌ શિથિલત્વકારી નિષેવિતઃ પાણ્ડુ કરોતિ ગાત્રમ્ ॥ રજ્નિ_20.86
અમ્લાભિધઃ પ્રીતિકરો રુચિપ્રદઃ પ્રપાચનો ઽગ્નેઃ પટુતાં ચ યચ્છતિ ।
ભ્રાન્તિં ચ કુષ્ઠં કફપાણ્ડુતાં ચ કાર્ષ્ણ્યં ચ કાસં કુરુતેઽતિસેવિતઃ ॥ રજ્નિ_20.87
કટુઃ કફં કણ્ઠજદોષશોફમન્દાનલશ્વિત્રગદાન્ નિહન્તિ ।
એષોઽપિ દત્તે બહુસેવિતશ્ચેત્ ક્ષયાવહો વીર્યબલક્ષયં ચ ॥ રજ્નિ_20.88
કટુઃ કષાયશ્ચ કફાપહારિણૌ માધુર્યતિક્તાવ્ અપિ પિત્તનાશનૌ ।
પટ્વમ્લસંજ્ઞૌ ચ રસૌ મરુદ્ધરૌ ઇત્થં દ્વિશોઽમી સકલામયાપહાઃ ॥ રજ્નિ_20.89
અન્યોન્યં મધુરામ્લૌ લવણામ્લૌ કટુતિક્તકૌ ચ રસૌ ।
કટુલવણૌ ચ સ્યાતાં મિશ્રરસૌ તિક્તલવણૌ ચ ॥ રજ્નિ_20.90
લવણમધુરૌ વિરુદ્ધાવ્ અથ કટુમધુરૌ ચ તિક્તમધુરૌ ચ ।
સાધારણઃ કષાયઃ સર્વત્ર સમાનતાં ધત્તે ॥ રજ્નિ_20.91
સંધત્તે મધુરોઽમ્લતાં ચ લવણો ધત્તે યથાવત્ સ્થિતિં તિક્તાખ્યઃ કટુતાં તથા મધુરતાં ધત્તે કષાયાહ્વયઃ ।
અમ્લસ્તિક્તરુચિં દદાતિ કટુકો યાત્ય્ અન્તતસ્ તિક્તતામ્ ઇત્યેષાં સ્વવિપાકતો ઽપિ કથિતા ષણ્ણાં રસાનાં સ્થિતિઃ ॥ રજ્નિ_20.92
મધુરોઽમ્લઃ કટુસ્તિક્તઃ પટુસ્તુવર ઇત્યમી ।
ક્રમાદ્ અન્યોન્યસંકીર્ણા નાનાત્વં યાન્તિ ષડ્રસાઃ ॥ રજ્નિ_20.93
આદ્યાદ્યો મધુરાદિશ્ચેદેકૈકેનોત્તરેણ યુક્ ।
દ્વિકભેદાઃ પઞ્ચદશ પર્યાયૈઃ પઞ્ચભિસ્તથા ॥ રજ્નિ_20.94
આદ્યઃ સાનન્તરઃ પ્રાગ્વદુત્તરેણ શ્રુતો યદા ।

ચતુર્ભિરપિ પર્યાયૈર્ આદ્યે પ્રોક્તા ભિદા દશ ॥ રજ્નિ_20.95
એવં દ્વિતીયે ષડ્ભેદાસ્ તૃતીયે ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
ચતુર્થે ચૈક ઇત્યેતે ત્રિકભેદાસ્તુ વિંશતિઃ ॥ રજ્નિ_20.96
આદ્યૌ સાનન્તરૌ ત્રિઃ ષડેકૈકાગ્રિમયોગતઃ ।
ત્યક્તે દ્વિતીયે ચત્વારઃ સ્વાગ્રિમૈકૈકસંયુતે ॥ રજ્નિ_20.97
આદ્યે ત્યક્તે તુ પઞ્ચ સ્યુઃ સ્વાગ્રિમૈકૈકસંયુતે ।
ચતુષ્કભેદા ઇત્યેતે ક્રમાત્ પઞ્ચદશેરિતાઃ ॥ રજ્નિ_20.98
તતઃ પઞ્ચકભેદાઃ ષડેકૈકત્યાગતઃ સ્મૃતાઃ ।
એકઃ સર્વસમાસેન વ્યાસે ષડિતિ સપ્ત તે ॥ રજ્નિ_20.99
એવં ત્રિષષ્ટિરાખ્યાતા રસભેદાઃ સમાસતઃ ।
તારતમ્યેષ્વસંખ્યાતાંસ્તાન્ વેત્તિ યદિ શંકરઃ ॥ રજ્નિ_20.100
બૃંહણં પુષ્ટિદં પોષ્યમુત્કં પીનત્વદં ચ તત્ ।
વીર્યવૃદ્ધિકરં વૃષ્યં વાજીકરણબીજકૃત્ ॥ રજ્નિ_20.101
આપ્યાયનં તર્પણં ચ પ્રીણનં તોષણં ચ તત્ ।
નિઃષ્યન્દનમ્ અભિષ્યન્દિ નેત્રદ્રાવં સરં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_20.102
ઇતિ બહુવિધરોગવ્યાધિતોપક્રમોઽત્ર પ્રકૃતભિષગનુક્તાહારપથ્યપ્રયોગમ્ ।
ઇમમખિલમુદિત્વા વર્ગમુત્સર્ગસિદ્ધાન્ પ્રવદતુ સ ચ વિદ્વાન્ આમયપ્રત્યયાંસ્ તાન્ ॥ રજ્નિ_20.103
યેન વ્યાધિશતાન્ધકારપટલીનિષ્કાસનાભાસ્કરપ્રાયેણાપિ પુનસ્તરાં પ્રવિહિતા હન્ત દ્વિષાં વ્યાધયઃ ।
તસ્યાયં કૃતિવાચિ વિંશતિતમઃ શ્રીમન્નૃસિંહેશિતુઃ શાન્તિં નામકિરીટમણ્ડનમણૌ વર્ગો ગદાદિર્ગતઃ ॥ રજ્નિ_20.104
રાજનિઘણ્ટુ, સત્ત્વાદિવર્ગ
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ પુંસામ્ ઉક્તાસ્ત્રયો ગુણાઃ ।
તેષુ ક્રમાદમી દોષાઃ કફપિત્તાનિલાઃ સ્થિતાઃ ॥ રજ્નિ_21.1
સત્ત્વં શ્લેષ્મા રજઃ પિત્તં તમશ્ચાપિ સમીરણઃ ।
દ્રવ્યસ્ય માનમુદ્રિક્તં પુંસિ પુંસ્યનુવર્તતે ॥ રજ્નિ_21.2
સત્ત્વં મનોવિકાશઃ સ્યાત્ સત્ત્વાયત્તા તથા સ્થિતિઃ ॥ રજ્નિ_21.3
રજો રૂષણમુદ્રેકઃ કાલુષ્યં મતિવિભ્રમઃ ॥ રજ્નિ_21.4
તમસ્તિમિરમ્ આન્ધ્યં ચ ચિત્તોન્માદશ્ચ મૂઢતા ।
હૃદયાવરણં ધ્વાન્તમન્ધકારો વિમોહનમ્ ॥ રજ્નિ_21.5
વાતો ગન્ધવહો વાયુઃ પવમાનો મહાબલઃ ।
સ્પર્શનો ગન્ધવાહી ચ પવનો મરુદાશુગઃ ॥ રજ્નિ_21.6
શ્વસનો માતરિશ્વા ચ નભસ્વાન્મારુતોઽનિલઃ ।
સમીરણો જગત્પ્રાણઃ સમીરશ્ચ સદાગતિઃ ॥ રજ્નિ_21.7
જવનઃ પૃષદશ્વશ્ચ તરસ્વી ચ પ્રભઞ્જનઃ ।
પ્રધાવનોઽનવસ્થાનો ધૂનનો મોટનઃ ખગઃ ॥ રજ્નિ_21.8
અન્યે ઽપિ વાયવો દેહે નાડીચક્રપ્રવાહકાઃ ।
મયા વિતત્ય નોક્તાસ્તે ગ્રન્થગૌરવભીરુણા ॥ રજ્નિ_21.9
સત્ત્વાદિગુણસંભિન્નદોષત્રયવશાત્મના ।
આભ્યન્તરં ચ બાહ્યં ચ સ્વરૂપં સંનિરુચ્યતે ॥ રજ્નિ_21.10
સત્ત્વાઢ્યઃ શુચિરાસ્તિકઃ સ્થિરમતિઃ પુષ્ટાઙ્ગકો ધાર્મિકઃ કાન્તઃ સો ઽપિ બહુપ્રજઃ સુમધુરક્ષીરાદિભોજ્યપ્રિયઃ ।
દાતા પાત્રગુણાદૃતો દ્રુતતમં વાગ્મી કૃપાલુઃ સમો ગૌરઃ શ્યામતનુર્ ઘનામ્બુતુહિનસ્વપ્નેક્ષણઃ શ્લેષ્મલઃ ॥ રજ્નિ_21.11