Language

ENहिગુ
Scripture Library

Rājanighaṇṭu [also called Nighaṇṭurāja, or Abhidhānacūḍāmaṇi] · Part 121140

hemante pādahīnaṃ tu pādārdhonaṃ tu śārade /
prāvṛḍvasante śiśire grīṣme cārdhāvaśeṣitam // Rajni_14.60
kaupaṃ prāsravaṇaṃ vāpi śiśirartuvasantayoḥ /
grīṣme cauḍaṃ tu seveta doṣadaṃ syādato 'nyathā // Rajni_14.61
taptaṃ divā jāḍyam upaiti naktaṃ naktaṃ ca taptaṃ tu divā guru syāt /
divā ca naktaṃ ca nṛbhis tadātvataptaṃ jalaṃ yuktamato grahītum // Rajni_14.62
uṣṇaṃ kvāpi kvāpi śītaṃ kavoṣṇaṃ kvāpi kvāpi kvāthaśītaṃ ca pāthaḥ /
itthaṃ nṝṇāṃ pathyametat prayuktaṃ kālāvasthādehasaṃsthānurodhāt // Rajni_14.63
apanayati pavanadoṣaṃ dalayati kaphamāśu nāśayatyarucim /
pācayati cānnamanalaṃ puṣṇāti niśīthapītam uṣṇāmbhaḥ // Rajni_14.64
rātrau pītamajīrṇadoṣaśamanaṃ śaṃsanti sāmānyataḥ pītaṃ vāri niśāvasānasamaye sarvāmayadhvaṃsanam /
bhuktvā tūrdhvamidaṃ ca puṣṭijananaṃ prāk ced apuṣṭipradaṃ rucyaṃ jāṭharavahnipāṭavakaraṃ pathyaṃ ca bhuktyantare // Rajni_14.65
atyambupānānna vipacyate 'nnam anambupānācca sa eva doṣaḥ /
tasmānnaro vahnivivardhanārthaṃ muhur muhur vāri pibed abhūri // Rajni_14.66
jalaṃ caturvidhaṃ prāhur antarikṣodbhavaṃ budhāḥ /
dhāraṃ ca kārakaṃ caiva tauṣāraṃ haimamityapi // Rajni_14.67
ambu varṣodbhavaṃ dhāraṃ kāraṃ varṣopalodbhavam /
nīhāratoyaṃ tauṣāraṃ haimaṃ prātarhimodbhavam // Rajni_14.68
dhāraṃ ca dvividhaṃ proktaṃ gāṅgasāmudrabhedataḥ /
tatra gāṅgaṃ guṇāḍhyaṃ syāt adoṣaṃ pācanaṃ param // Rajni_14.69
yadā syādāśvine māsi sūryaḥ svātiviśākhayoḥ /
tadāmbu jaladairmuktaṃ gāṅgamuktaṃ manīṣibhiḥ // Rajni_14.70
anyadā mṛgaśīrṣādinakṣatreṣu yad ambudaiḥ /
abhivṛṣṭamidaṃ toyaṃ sāmudramiti śabditam // Rajni_14.71
dhārādhare varṣati raupyapātre vinyasya śālyodanasiddhapiṇḍe /
dadhnopadigdhe nihitaṃ muhūrtād avikriyaṃ gāṅgam athānyathā syāt // Rajni_14.72
gāṅgaṃ jalaṃ svādu suśītalaṃ ca rucipradaṃ pittakaphāpahaṃ ca /
nirdoṣam acchaṃ laghu tacca nityaṃ guṇādhikaṃ vyomni gṛhītam āhuḥ // Rajni_14.73
candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ laghu /
mūrchāpittāsradāheṣu hitaṃ kāsamadātyaye // Rajni_14.74
sāmudrasalilaṃ śītaṃ kaphavātapradaṃ guru /
citrāyāmāśvine tacca guṇāḍhyaṃ gāṅgavadbhavet // Rajni_14.75
patitaṃ bhuvi yattoyaṃ gāṅgaṃ sāmudrameva vā /
svasvāśrayavaśād gacched anyad anyad rasādikam // Rajni_14.76
asraṃ ca lavaṇaṃ ca syātpatitaṃ pārthivasthale /
āpye tu madhuraṃ proktaṃ kaṭu tiktaṃ ca taijase // Rajni_14.77
kaṣāyaṃ vāyavīye syādavyaktaṃ nābhase smṛtam /
tatra nābhasamevoktam uttamaṃ doṣavarjitam // Rajni_14.78
yatra cedāśvine māsi naiva varṣati vāridaḥ /
gāṅgatoyavihīne syuḥ kāle tatrādhikā rujaḥ // Rajni_14.79

kvacid uṣṇaṃ kvacicchītaṃ kvacit kvathitaśītalam /
kvacidbheṣajasaṃyuktaṃ na kvacidvāri vāryate // Rajni_14.80
ikṣavaḥ pañcadhā proktā nānāvarṇaguṇānvitāḥ /
sitaḥ puṇḍraḥ karaṅkekṣuḥ kṛṣṇo raktaśca te kramāt // Rajni_14.81
ikṣuḥ karkaṭako vaṃśaḥ kāntāraḥ sukumārakaḥ /
asipattro madhutṛṇo vṛṣyo guḍatṛṇo nava // Rajni_14.82
śvetekṣus tu sitekṣuḥ syāt kāṣṭhekṣur vaṃśapattrakaḥ /
suvaṃśaḥ pāṇḍurekṣuśca kāṇḍekṣur dhavalekṣukaḥ // Rajni_14.83
sitekṣuḥ kaṭhino rucyo guruśca kaphamūtrakṛt /
dīpanaḥ pittadāhaghno vipāke koṣṇadaḥ smṛtaḥ // Rajni_14.84
puṇḍrakastu rasālaḥ syāt rasekṣuḥ sukumārakaḥ /
karburo miśravarṇaś ca nepālekṣuś ca saptadhā // Rajni_14.85
puṇḍro 'timadhuraḥ śītaḥ kaphakṛt pittanāśanaḥ /
dāhaśramaharo rucyo rase saṃtarpaṇaḥ paraḥ // Rajni_14.86
anyaḥ karaṅkaśāliḥ syādikṣuvāṭīkṣuvāṭikā /
yāvanī cekṣuyoniśca rasālī rasadālikā // Rajni_14.87
karaṅkaśālirmadhuraḥ śītalo rucikṛnmṛduḥ /
pittadāhaharo vṛṣyastejobalavivardhanaḥ // Rajni_14.88
kṛṣṇekṣurikṣuraḥ proktaḥ śyāmekṣuḥ kokilākṣakaḥ /
śyāmavaṃśaḥ śyāmalekṣuḥ kokilekṣuśca kathyate // Rajni_14.89
kṛṣṇekṣur ukto madhuraś ca pāke svāduḥ suhṛdyaḥ kaṭuko rasāḍhyaḥ /
tridoṣahārī śamavīryadaśca subalyadāyī bahuvīryadāyī // Rajni_14.90
raktekṣuḥ sūkṣmapattraśca śoṇo lohita utkaṭaḥ /
madhuro hrasvamūlaśca lohitekṣuśca kīrtitaḥ // Rajni_14.91
lohitekṣuśca madhuraḥ pāke syācchītalo mṛduḥ /
pittadāhaharo vṛṣyastejobalavivardhanaḥ // Rajni_14.92
ikṣumūlaṃ tvikṣunetraṃ tacca moraṭakaṃ tathā /
vaṃśanetraṃ vaṃśamūlaṃ moraṭaṃ vaṃśapūrakam // Rajni_14.93
mūlādūrddhvantu madhurā madhye 'timadhurās tathā /
ikṣavaste'grabhāgeṣu kramāllavaṇanīrasāḥ // Rajni_14.94
abhukte pittahāś caite bhukte vātaprakopaṇāḥ /
bhuktamadhye gurutarā itīkṣūṇāṃ guṇās trayaḥ // Rajni_14.95
vṛṣyo raktāsrapittaśramaśamanapaṭuḥ śītalaḥ ślesmado 'lpaḥ snigdho hṛdyaś ca rucyo racayati ca mudaṃ sūtraśuddhiṃ vidhatte /
kāntiṃ dehasya datte balamati kurute bṛṃhaṇaṃ tṛptidāyī dantair niṣpīdya kāṇḍaṃ mṛduyatirasito mohanaś cekṣudaṇḍaḥ // Rajni_14.96
pīyūṣopamitaṃ tridoṣaśamanaṃ syād dantaniṣpīḍitaṃ tadvacced gṛhayantrajaṃ tadaparaṃ ślesmānilaghnaṃ kiyat /
etad vātaharaṃ tu vātajananaṃ jāḍyapratiśvāyadaṃ proktaṃ paryuṣitaṃ kaphānilakaraṃ pānīyam ikṣadbhavam // Rajni_14.97
madhuraṃ lavaṇakṣāraṃ snigdhaṃ soṣṇaṃ rucipradam /
vṛṣyaṃ vātakaphaghnaṃ ca yāvanālaśarāt rasam // Rajni_14.98
pakvekṣurasaḥ snigdhaḥ syāt kaphavātanāśano'tiguruḥ /
atipākena vidāhaṃ tanute pittāsradoṣaśoṣāṃśca // Rajni_14.99

guḍaḥ syādikṣusārastu madhuro rasapākajaḥ /
śiśupriyaḥ sitādiḥ syādaruṇo rasajaḥ smṛtaḥ // Rajni_14.100
pittaghnaḥ pavanārtijid rucikaro hṛdyastridoṣāpahaḥ saṃyogena viśeṣato jvaraharaḥ saṃtāpaśāntipradaḥ /
viṇmūtrāmayaśodhano'gnijananaḥ pāṇḍupramehāntakaḥ snigdhaḥ svādutaro laghuḥ śramaharaḥ pathyaḥ purāṇo guḍaḥ // Rajni_14.101
syādyāvanālarasapākabhavo guḍo'yaṃ kṣāraḥ kaṭuḥ sumadhuraḥ kaphavātahārī /
pittapradaḥ satatameṣa niṣevyamāṇaḥ kaṇḍūtikuṣṭhajanano 'sravidāhahārī // Rajni_14.102
śarkaroktā tu mīnāṇḍī śvetā matsyaṇḍikā ca sā /
ahicchatrā tu sikatā sitā caiva guḍodbhavā // Rajni_14.103
śarkarā madhurā śītā pittadāhaśramāpahā /
raktadoṣaharā bhrāntikrimikopapraṇāśinī // Rajni_14.104
snigdhā puṇḍrakaśarkarā hitakarī kṣīṇe kṣaye'rocake cakṣuṣyā balavardhinī sumadhurā rūkṣā ca vaṃśekṣujā /
vṛṣyā tṛptibalapradā śramaharā śyāmekṣujā śītalā snigdhā kāntikarī rasālajanitā raktekṣujā pittajit // Rajni_14.105
yāvanālī himotpannā himānī himaśarkarā /
kṣudraśarkarikā kṣudrā gudguḍā jālabindujā // Rajni_14.106
himajā śarkarā gaulyā soṣṇā tiktātipicchilā /
vātaghnī sārikā rucyā dāhapittāsradāyinī // Rajni_14.107
sitajānyā śarkarajā mādhavī madhuśarkarā /
mākṣīkaśarkarā proktā sitākhaṇḍaśca khaṇḍakaḥ // Rajni_14.108
sitākhaṇḍo'timadhuraścakṣuṣyaḥ chardināśanaḥ /
kuṣṭhavraṇakaphaśvāsahikkāpittāsradoṣanut // Rajni_14.109
yavāsaśarkarā tv anyā sudhā modakamodakaḥ /
tavarājaḥ khaṇḍasāraḥ khaṇḍajā khaṇḍamodakaḥ // Rajni_14.110
tavarājo 'timadhuraḥ pittaśramatṛṣāpahaḥ /
vṛṣyo vidāhamūrchārtibhrāntiśāntikaraḥ saraḥ // Rajni_14.111
tavarājodbhavaḥ khaṇḍaḥ sudhā modakajas tathā /
khaṇḍajo dravajaḥ siddhamodakāmṛtasārajaḥ // Rajni_14.112
dāhaṃ nivārayati tāpamapākaroti tṛptiṃ niyacchati nihanti ca mohamūrchām /
śvāsaṃ nivārayati tarpayatīndriyāṇi śītaḥ sadā sumadhuraḥ khalu siddhikhaṇḍaḥ // Rajni_14.113
madhu kṣaudraṃ ca mākṣīkaṃ mākṣikaṃ kusumāsavam /
puṣpāsavaṃ pavitraṃ ca pitryaṃ puṣparasāhvayam // Rajni_14.114
mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ chāttrakaṃ tathā /
ārghyamauddālakaṃ dālam ityaṣṭau madhujātayaḥ // Rajni_14.115
nānāpuṣparasāhārāḥ kapilā vanamakṣikāḥ /
yāḥ sthūlāstābhirutpannaṃ madhu mākṣikamucyate // Rajni_14.116
ye snigdhāñjanagolābhāḥ puṣpāsavaparāyaṇāḥ /
bhramarairjanitaṃ taistu bhrāmaraṃ madhu bhaṇyate // Rajni_14.117
piṅgalā makṣikāḥ sūkṣmāḥ kṣudrā iti hi viśrutāḥ /
tābhirutpāditaṃ yattu tat kṣaudraṃ madhu kathyate // Rajni_14.118
annajā makṣikāḥ piṅgāḥ puttikā iti kīrtitāḥ /
tajjātaṃ madhu dhīmadbhiḥ pauttikaṃ samudāhṛtam // Rajni_14.119

chattrākāraṃ tu paṭalaṃ saraghāḥ pītapiṅgalāḥ /
yatkurvanti tadutpannaṃ madhu chāttrakam īritam // Rajni_14.120
makṣikāstīkṣṇatuṇḍā yāstathā ṣaṭpadasaṃnibhāḥ /
tadudbhūtaṃ yadarghārhaṃ tadārghyaṃ madhu varṇyate // Rajni_14.121
auddālāḥ kapilāḥ kīṭā bhūmer uddalanāḥ smṛtāḥ /
valmīkāntas tadutpannamauddālakam udīryate // Rajni_14.122
indranīladalākārāḥ sūkṣmāś cinvanti makṣikāḥ /
yadvṛkṣakoṭarāntasthaṃ madhu dālamidaṃ smṛtam // Rajni_14.123
ityetasyāṣṭadhā bhedairutpattiḥ kathitā kramāt /
atha vakṣyāmyahaṃ teṣāṃ varṇavīryādikaṃ kramāt // Rajni_14.124
mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syāt śvetaṃ bhrāmaramucyate /
kṣaudraṃ tu kapilābhāsaṃ pauttikaṃ ghṛtasaṃnibham // Rajni_14.125
āpītavarṇaṃ chāttraṃ syātpiṅgaṃ cārghyanāmakam /
auddālaṃ svarṇasadṛśam āpītaṃ dālamucyate // Rajni_14.126
mākṣikaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ laghu śvāsādidoṣanut /
bhrāmaraṃ picchilaṃ rūkṣaṃ madhuraṃ mukhajāḍyajit // Rajni_14.127
kṣaudraṃ tu śītaṃ cakṣuṣyaṃ picchilaṃ pittavātahṛt /
pauttikaṃ madhu rūkṣoṣṇam asrapittādidāhakṛt // Rajni_14.128
śvitramehakrimighnaṃ ca vidyācchāttraṃ guṇottaram /
ārghyamadhv aticakṣuṣyaṃ kaphapittādidoṣahṛt // Rajni_14.129
auddālakaṃ tu kuṣṭhādidoṣaghnaṃ sarvasiddhidam /
dālaṃ kaṭu kaṣāyāmlaṃ madhuraṃ pittadāyi ca // Rajni_14.130
navaṃ madhu bhavet sthaulyaṃ nātiśleṣmakaraṃ param /
dehasthaulyāpahaṃ grāhi purāṇaṃ madhu lekhanam // Rajni_14.131
pakvaṃ doṣatrayaghnaṃ madhu vividharujājāḍyajihvāmayādidhvaṃsaṃ dhatte ca rucyaṃ balamatidhṛtidaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte /
āmaṃ ced āmagulmāmayapavanarujāpittadāhāsradoṣaṃ hanyād vātaṃ ca śoṣaṃ janayati niyataṃ dhvaṃsayaty antavṛddhim // Rajni_14.132
vraṇaśodhanasaṃdhāne vraṇasaṃropaṇādiṣu /
sādhāraṇyā madhu hitaṃ tattulyā madhuśarkarā // Rajni_14.133
uṣṇaiḥ sahoṣṇakāle vā svayamuṣṇamathāpi vā /
āmaṃ madhu manuṣyāṇāṃ viṣavat tāpadāyakam // Rajni_14.134
kīṭakādiyutamamladūṣitaṃ yacca paryuṣitakaṃ madhu svataḥ /
kaṇṭakoṭaragataṃ ca mecakaṃ tacca gehajanitaṃ ca doṣakṛt // Rajni_14.135
daṇḍair nihatya yadupāttamapāstadaṃśaṃ tādṛgvidhaṃ madhu rasāyanayogayogyam /
hikkāgudāṅkuraviśophakaphavraṇādidoṣāpahaṃ bhavati doṣadam anyathā cet // Rajni_14.136
mādhvī sitā madhūtpannā madhujā madhuśarkarā /
mākṣīkaśarkarā caiṣā kṣaudrajā kṣaudraśarkarā // Rajni_14.137
yadguṇaṃ yanmadhu proktaṃ tadguṇā tasya śarkarā /
viśeṣād balavṛṣyaṃ ca tarpaṇaṃ kṣīṇadehinām // Rajni_14.138
madyaṃ surā prasannā syānmadirā vāruṇī varā /
mattā kādambarī śītā capalā kāminī priyā // Rajni_14.139

madagandhā ca mādhvīkaṃ madhu saṃdhānam āsavaḥ /
parisṛtāmṛtā vīrā medhāvī madanī ca sā // Rajni_14.140
supratibhā manojñā ca vipānā modinī tathā /
hālāhalaguṇāriṣṭaṃ sarako'tha madhūlikā /
madotkaṭā mahānandā dvātriṃśadabhidhāḥ kramāt // Rajni_14.141
madyaṃ sumadhurāmlaṃ ca kaphamārutanāśanam /
baladīptikaraṃ hṛdyaṃ saram etanmadāvaham // Rajni_14.142
syāddhātakīrasaguḍādikṛtā tu gauḍī puṣpadravādimadhusāramayī tu mādhvī /
paiṣṭī punarvividhadhānyavikārajātā khyātā madādhikatayātra ca pūrvapūrvā // Rajni_14.143
tālādirasaniryāsaiḥ saindhīṃ hālāṃ surāṃ jaguḥ /
nānādravyakadambena madyaṃ kādambaraṃ smṛtam /
saindhī kādambarī caiva dvividhaṃ madyalakṣaṇam // Rajni_14.144
gauḍī tīkṣṇoṣṇamadhurā vātahṛt pittakāriṇī /
balakṛddīpanī pathyā kāntikṛt tarpaṇī parā // Rajni_14.145
mādhvī tu madhurā hṛdyā nātyuṣṇā pittavātahṛt /
pāṇḍukāmalagulmārśaḥpramehaśamanī parā // Rajni_14.146
paiṣṭī kaṭūṣṇā tīkṣṇā syānmadhurā dīpanī parā // Rajni_14.147
saindhī śītā kaṣāyāmlā pittahṛdvātadā ca sā // Rajni_14.148
gauḍī tu śiśire peyā paiṣṭī hemantavarṣayoḥ /
śaradgrīṣmavasanteṣu mādhvī grāhyā na cānyathā // Rajni_14.149
kādambarīśarkarajādi madyaṃ suśītalaṃ vṛṣyakaraṃ madāḍhyam /
mādhvīsamaṃ syāttṛṇavṛkṣajātaṃ madyaṃ suśītaṃ guru tarpaṇaṃ ca // Rajni_14.150
sarveṣāṃ tṛṇavṛkṣāṇāṃ niryāsaṃ śītalaṃ guru /
mohanaṃ balakṛddhṛdyaṃ tṛṣṇāsaṃtāpanāśanam // Rajni_14.151
aikṣavaṃ tu bhavenmadyaṃ śiśiraṃ ca madotkaṭam /
yavadhānyakṛtaṃ madyaṃ guru viṣṭambhadāyakam // Rajni_14.152
śarkarādhātakītoye kṛtaṃ śītaṃ manoharam /
śārkaraṃ kathyate madyaṃ vṛṣyaṃ dīpanamohanam // Rajni_14.153
anye dvādaśadhā madyabhedān āhur manīṣiṇaḥ /
ukteṣvantarbhavantīti nānyaistu pṛthagīritāḥ // Rajni_14.154
madyaṃ navaṃ sarvavikārahetuḥ sarvaṃ tu vātādikadoṣadāyi /
jīrṇaṃ tu sarvaṃ sakalāmayaghnaṃ balapradaṃ vṛṣyakaraṃ ca dīpanam // Rajni_14.155
madyaprayogaṃ kurvanti śūdrādiṣu mahārtiṣu /
dvijais tribhis tu na grāhyaṃ yadyapy ujjīvayenmṛtam // Rajni_14.156
itthaṃ vārdhinadīnadahradasaraḥkulyāditīrāntaraprakrāntekṣuguḍādimākṣikabhidāmadyaprabhedān api /
prāgasmātpratibudhya nāmaguṇato nirṇītayogaucitī yāthātathyavaśād viniścitamanāḥ kurvīta vaidyaḥ kriyām // Rajni_14.157
yai rasyamānā hi nṛṇāṃ yathāsvaṃ doṣānnirasyantyapi durnirāsān /
teṣāṃ rasānāṃ vasatiḥ kilāyaṃ vargaḥ prasiddho rasavarganāmnā // Rajni_14.158
nisyandaṃ dugdhasindhāv amṛtamatha samastauṣadhīnāṃ na dohaṃ tāpāhaṃ no cikitsāmabhilaṣati rasaṃ nāpi doṣākarasya /
labdhvā yat sauhṛdayyaṃ jagati budhajanastena vargaḥ kṛto'smin pānīyādiḥ prasiddhiṃ vrajati manumito nāmagīrmauliratne // Rajni_14.159

Rājanighaṇṭu, Kṣīrādivarga
kṣīraṃ pīyūṣam ūdhasyaṃ dugdhaṃ stanyaṃ payo'mṛtam // Rajni_15.1
kṣīrajaṃ dadhi tadrūpyaṃ viralaṃ mastu tajjalam // Rajni_15.2
dadhijaṃ navanītaṃ syātsāro haiyaṃgavīnakam // Rajni_15.3
ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpiḥ pavitraṃ navanītajam /
amṛtaṃ cābhighāraśca homyam āyuśca taijasam // Rajni_15.4
mrakṣaṇaṃ snehanaṃ snehaḥ snigdhatā mrakṣa eva ca /
abhyaṅgo 'bhyañjanaṃ caiva copaḍaśca ghṛtādikaḥ // Rajni_15.5
takraṃ gorasajaṃ gholaṃ kālaśeyaviloḍitam /
daṇḍāhatamariṣṭo 'mlam udaśvinmathitaṃ dravaḥ // Rajni_15.6
takraṃ tribhāgadadhisaṃyutamambu dhīrairuktaṃ dadhidviguṇavāriyutaṃ tu mastu /
dadhyambhasī yadi same tadudaśvidāhus tat kevalaṃ tu mathitaṃ munayo vadanti // Rajni_15.7
gomūtraṃ gojalaṃ gombho goniṣyandaśca godravaḥ /
gomayaṃ gopurīṣaṃ syād goviṣṭhā gomalaṃ ca tat // Rajni_15.8
gomahiṣīchāgalāvikagajaturagakharoṣṭramānuṣastrīṇām /
kṣīrādikaguṇadoṣau vakṣye kramato yathāyogam // Rajni_15.9
gavyaṃ kṣīraṃ pathyam atyantarucyaṃ svādu snigdhaṃ pittavātāmayaghnam /
kāntiprajñābuddhimedhāṅgapuṣṭiṃ dhatte spaṣṭaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte // Rajni_15.10
gaulyaṃ tu mahiṣīkṣīraṃ vipāke śītalaṃ guru /
balapuṣṭipradaṃ vṛṣyaṃ pittadāhāsranāśanam // Rajni_15.11
ajānāṃ laghukāyatvānnānādravyaniṣevaṇāt /
nātyambupānād vyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ // Rajni_15.12
sūkṣmājadugdheti ca saṃvadārhaṃ godugdhavīryāt tv adhikaṃ guṇe ca /
sukṣīṇadeheṣu ca pathyam uktaṃ sthūlājadugdhaṃ kila kiṃcidūnam // Rajni_15.13
āvikaṃ tu payaḥ snigdhaṃ kaphapittaharaṃ param /
sthaulyamehaharaṃ pathyaṃ lomaśaṃ guru vṛddhidam // Rajni_15.14
madhuraṃ hastinīkṣīraṃ vṛṣyaṃ guru kaṣāyakam /
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam // Rajni_15.15
aśvīkṣīraṃ tu rūkṣāmlaṃ lavaṇaṃ dīpanaṃ laghu /
dehasthairyakaraṃ balyaṃ gauravakāntikṛtparam // Rajni_15.16
balakṛd gardabhīkṣīraṃ vātaśvāsaharaṃ param /
madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ pathyadaṃ smṛtam // Rajni_15.17
uṣṭrīkṣīraṃ kuṣṭhaśophāpahaṃ tatpittārśoghnaṃ tatkaphāṭopahāri /
ānāhārtijantugulmodarākhyaṃ śvāsollāsaṃ nāśayatyāśu pītam // Rajni_15.18
madhuraṃ mānuṣīkṣīraṃ kaṣāyaṃ ca himaṃ laghu /
cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ pathyaṃ pācanaṃ rocanaṃ ca tat // Rajni_15.19
kṣīraṃ kāsaśvāsakopāya sarvaṃ gurvāmaṃ syāt prāyaśo doṣadāyi /
taccettaptaṃ vartitaṃ pathyamuktaṃ nārīkṣīraṃ tv āmam evāmayaghnam // Rajni_15.20
uktaṃ gavyādikaṃ dugdhaṃ dhāroṣṇamamṛtopamam /
sarvāmayaharaṃ pathyaṃ cirasaṃsthaṃ tu doṣadam // Rajni_15.21

ke 'py āvikaṃ pathyatamaṃ śṛtoṣṇaṃ kṣīraṃ tv ajānāṃ śṛtaśītamāhuḥ /
dohāntaśītaṃ mahiṣīpayaśca gavyaṃ tu dhāroṣṇamidaṃ praśastam // Rajni_15.22
vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivardhanakaraṃ pūrvāhṇapītaṃ payo madhyāhne baladāyakaṃ kaphaharaṃ kṛcchrasya vicchedakam /
bālye vahnikaraṃ tato balakaraṃ vīryapradaṃ vārddhake rātrau kṣīramanekadoṣaśamanaṃ sevyaṃ tataḥ sarvadā // Rajni_15.23
kṣīraṃ muhūrtatritayoṣitaṃ yad ataptam etad vikṛtiṃ prayāti /
uṣṇaṃ tu doṣaṃ kurute tadūrdhvaṃ viṣopamaṃ syād uṣitaṃ daśānām // Rajni_15.24
jīrṇajvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syād amṛtopamam /
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānuṣam // Rajni_15.25
caturthabhāgaṃ salilaṃ nidhāya yatnād yad āvartitam uttamaṃ tat /
sarvāmayaghnaṃ balapuṣṭikāri vīryapradaṃ kṣīram atipraśastam // Rajni_15.26
gavyaṃ pūrvāhṇakāle syādaparāhṇe tu māhiṣam /
kṣīraṃ saśarkaraṃ pathyaṃ yad vā sātmye ca sarvadā // Rajni_15.27
pittaghnaṃ śṛtaśītalaṃ kaphaharaṃ pakvaṃ taduṣṇaṃ bhavecchītaṃ yattu na pācitaṃ tadakhilaṃ viṣṭambhadoṣapradam /
dhāroṣṇaṃ tv amṛtaṃ payaḥ śramaharaṃ nidrākaraṃ kāntidaṃ vṛṣyaṃ bṛṃhaṇam agnivardhanam atisvādu tridoṣāpaham // Rajni_15.28
kṣīraṃ na yuñjīta kadāpyataptaṃ taptaṃ na caitallavaṇena sārdham /
piṣṭānnasaṃdhānakamāṣamudgakośātakīkandaphalādikaiś ca // Rajni_15.29
matsyamāṃsaguḍamudgamūlakaiḥ kuṣṭhamāvahati sevitaṃ payaḥ /
śākajāmbavarasaistu sevitaṃ mārayatyabudham āśu sarpavat // Rajni_15.30
snigdhaṃ śītaṃ guru kṣīraṃ sarvakālaṃ na sevayet /
dīptāgniṃ kurute mandaṃ mandāgniṃ naṣṭameva ca // Rajni_15.31
nityaṃ tīvrāgninā sevyaṃ supakvaṃ māhiṣaṃ payaḥ /
puṣṇanti dhātavaḥ sarve balapuṣṭivivardhanam // Rajni_15.32
kṣīraṃ gavājakādermadhuraṃ kṣāraṃ navaprasūtānām /
rūkṣañca pittadāhaṃ karoti raktāmayaṃ kurute // Rajni_15.33
madhuraṃ tridoṣaśamanaṃ kṣīraṃ madhyaprasūtānām /
lavaṇaṃ madhuraṃ kṣīraṃ vidāhajananaṃ ciraprasūtānām // Rajni_15.34
guṇahīnaṃ niḥsāraṃ kṣīraṃ prathamaprasūtānām /
madhyavayasāṃ rasāyanamuktamidaṃ durbalaṃ tu vṛddhānām // Rajni_15.35
tāsāṃ māsatrayādūrddhvaṃ gurviṇīnāñca yatpayaḥ /
taddāhi lavaṇaṃ kṣīraṃ madhuraṃ pittadoṣakṛt // Rajni_15.36
gavādīnāṃ varṇabhedādguṇā dugdhādike pṛthak /
kaiścidukto viśeṣācca viśeṣo deśabhedataḥ // Rajni_15.37
deśeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu tṛṇāmbunī yādṛśadoṣayukte /
tatsevanādeva gavādikānāṃ guṇādi dugdhādiṣu tādṛśaṃ matam // Rajni_15.38
śītaṃ snigdhaṃ gurur gaulyaṃ vṛṣyaṃ pittāpahaṃ param /
jñeyā caivābhidhā tasya kīlāṭaṃ tu payaḥcchadaḥ // Rajni_15.39
dadhi gavyam atipavitraṃ śītaṃ snigdhaṃ ca dīpanaṃ balakṛt /
madhuramarocakahāri grāhi ca vātāmayaghnaṃ ca // Rajni_15.40
māhiṣaṃ madhuraṃ snigdhaṃ śleṣmakṛd raktapittajit /
balāsravardhanaṃ vṛṣyaṃ śramaghnaṃ śodhanaṃ dadhi // Rajni_15.41

dadhyājaṃ kaphavātaghnaṃ laghūṣṇaṃ netradoṣanut /
durnāmaśvāsakāsaghnaṃ rucyaṃ dīpanapācanam // Rajni_15.42
āvikaṃ dadhi susnigdhaṃ kaphapittakaraṃ guru /
vāte ca raktavāte ca pathyaṃ śophavraṇāpaham // Rajni_15.43
hastinīdadhi kaṣāyalaghūṣṇaṃ paktiśūlaśamanaṃ rucipradam /
dīptidaṃ khalu balāsagadaghnaṃ vīryavardhanabalapradam uktam // Rajni_15.44
aśvīdadhi syānmadhuraṃ kaṣāyaṃ kaphārtimūrchāmayahāri rūkṣam /
vātālpadaṃ dīpanakāri netradoṣāpahaṃ tat kathitaṃ pṛthivyām // Rajni_15.45
gardabhīdadhi rūkṣoṣṇaṃ laghu dīpanapācanam /
madhurāmlarasaṃ rucyaṃ vātadoṣavināśanam // Rajni_15.46
auṣṭram arśāṃsi kuṣṭhāni krimiśūlodarāṇi ca /
nihanti kaṭukaṃ svādu kiṃcid amlarasaṃ dadhi // Rajni_15.47
vipāke madhuraṃ balyam amlaṃ saṃtarpaṇaṃ guru /
cakṣuṣyaṃ grahadoṣaghnaṃ dadhi strīstanyasambhavam // Rajni_15.48
dadhyamlaṃ guru vātadoṣaśamanaṃ saṃgrāhi mūtrāvahaṃ balyaṃ śophakaraṃ ca rucyaśamanaṃ vahneśca śāntipradam /
kāsaśvāsasupīnaseṣu viṣame śītajvare syāddhitaṃ raktodrekakaraṃ karoti satataṃ śukrasya vṛddhiṃ parām // Rajni_15.49
dadhi madhuramīṣadamlaṃ madhurāmlaṃ vā hitaṃ na cātyuṣṇam /
yāvadyāvanmadhuraṃ doṣaharaṃ tāvad uktam idam // Rajni_15.50
lavaṇamaricasarpiḥśarkarāmudgadhātrīkusumarasavihīnaṃ naitad aśnanti nityam /
na ca śaradi vasante noṣṇakāle na rātrau na dadhi kaphavikāre pittadoṣe 'pi nādyāt // Rajni_15.51
trikaṭukayutametadrājikācūrṇamiśraṃ kaphaharam anilaghnaṃ vahnisaṃdhukṣaṇaṃ ca /
tuhinaśiśirakāle sevitaṃ cātipathyaṃ racayati tanudārḍhyaṃ kāntimattvaṃ ca nṝṇām // Rajni_15.52
uṣṇāmlaṃ rucipaktidaṃ klamaharaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ saraṃ bhukticchedakaraṃ tṛṣodaragadaplīhārśasāṃ nāśanam /
srotaḥśuddhikaraṃ kaphānilaharaṃ viṣṭambhaśūlāpahaṃ pāṇḍuśvāsavikāragulmaśamanaṃ mastu praśastaṃ laghu // Rajni_15.53
uktaṃ śleṣmasamīrahāri mathitaṃ tat śleṣmapittāpahaṃ rucyaṃ prāhur udaśvidākhyam adhikaṃ takraṃ tridoṣāpaham /
mandāgnāv arucau vidāhaviṣamaśvāsārtikāsādiṣu śreṣṭhaṃ pathyatamaṃ vadanti sudhiyas takratrayaṃ hy uttamam // Rajni_15.54
takraṃ tridoṣaśamanaṃ rucidīpanīyaṃ rucyaṃ vamiśramaharaṃ klamahāri mastu /
balyapradaṃ pavananāśam udaśvidākhyaṃ śastaṃ kaphaśramamarudvamaneṣu gholam // Rajni_15.55
amlena vātaṃ madhureṇa pittaṃ kaphaṃ kaṣāyeṇa nihanti sadyaḥ /
yathā surāṇām amṛtaṃ hitāya tathā narāṇām iha takramāhuḥ // Rajni_15.56
āmātisāre ca viṣūcikāyāṃ vātajvare pāṇḍuṣu kāmaleṣu /
pramehagulmodaravātaśūle nityaṃ pibet takram arocake ca // Rajni_15.57
śītakāle'gnimāndye ca kaphe pāṇḍvāmayeṣu ca /
mārgoparodhe kuṣṭhādivyādhau takraṃ praśasyate // Rajni_15.58
vātodarī pibettakraṃ pippalīlavaṇānvitam /
śarkarāmaricopetaṃ svādu pittodarī pibet // Rajni_15.59
yavānīsaindhavājājīvyoṣayuktaṃ kaphodare /
saṃnipātodare takraṃ trikaṭukṣārasaindhavam // Rajni_15.60
takraṃ dadyānno kṣate noṣṇakāle no daurbalye no tṛṣāmūrchite ca /
naiva bhrāntau naiva pittāsradoṣe naitaddadyāt sūtikāyāṃ viśeṣāt // Rajni_15.61

takraṃ snehānvitaṃ tundanidrājāḍyapradaṃ guru /
ardhāvaśiṣṭaṃ sāmānyaṃ niḥśeṣaṃ laghu pathyadam // Rajni_15.62
śītaṃ varṇabalāvahaṃ sumadhuraṃ vṛṣyaṃ ca saṃgrāhakaṃ vātaghnaṃ kaphahārakaṃ rucikaraṃ sarvāṅgaśūlāpaham /
kāsaghnaṃ śramanāśanaṃ sukhakaraṃ kāntipradaṃ puṣṭidaṃ cakṣuṣyaṃ navanītam uddhṛtanavaṃ goḥ sarvadoṣāpaham // Rajni_15.63
gavyaṃ ca māhiṣaṃ cāpi navanītaṃ navodbhavam /
śasyate bālavṛddhānāṃ balakṛt puṣṭivardhanam // Rajni_15.64
māhiṣaṃ navanītaṃ tu kaṣāyaṃ madhuraṃ rase /
śītaṃ vṛṣyapradaṃ grāhi pittaghnaṃ tu balapradam // Rajni_15.65
laghv ājaṃ tu madhuraṃ kaṣāyaṃ ca tridoṣanut /
cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ balyaṃ navanītaṃ hitaṃ sadā // Rajni_15.66
navanītaṃ navotthaṃ tu chāgajaṃ kṣayakāsajit /
balyaṃ netrāmayaghnaṃ ca kaphaghnaṃ dīpanaṃ param // Rajni_15.67
āvikaṃ navanītaṃ tu vipāke tu himaṃ laghu /
yoniśūle kaphe vāte durnāmni ca hitaṃ sadā // Rajni_15.68
aiḍakaṃ navanītaṃ tu kaṣāyaṃ śītalaṃ laghu /
medhāhṛdguru puṣṭyaṃ ca sthaulyaṃ mandāgnidīpanam // Rajni_15.69
hastinīnavanītaṃ tu kaṣāyaṃ śītalaṃ laghu /
tiktaṃ viṣṭambhi jantughnaṃ hanti pittakaphakrimīn // Rajni_15.70
aśvīyaṃ navanītaṃ syātkaṣāyaṃ kaphavātajit /
cakṣuṣyaṃ kaṭukaṃ coṣṇam īṣad vātāpahārakam // Rajni_15.71
gardabhīnavanītaṃ tu kaṣāyaṃ kaphavātanut /
balyaṃ dīpanadaṃ pāke laghūṣṇaṃ mūtradoṣanut // Rajni_15.72
auṣṭraṃ tu navanītaṃ syādvipāke laghu śītalam /
vraṇakrimikaphāsraghnaṃ vātaghnaṃ viṣanāśanam // Rajni_15.73
navanītaṃ tu nārīṇāṃ rucyaṃ pāke laghu smṛtam /
cakṣuṣyaṃ sarvarogaghnaṃ dīpanaṃ viṣanāśanam // Rajni_15.74
śītaṃ rucyanavoddhṛtaṃ sumadhuraṃ vṛṣyaṃ ca vātāpahaṃ kāsaghnaṃ krimināśanaṃ kaphakaraṃ saṃgrāhi śūlāpaham /
balyaṃ puṣṭikaraṃ tṛṣārtiśamanaṃ saṃtāpavicchedanaṃ cakṣuṣyaṃ śramahāri tarpaṇakaraṃ dadhyudbhavaṃ pittajit // Rajni_15.75
ekāhādyuṣitaṃ proktamuttarottaragandhadam /
ahṛdyaṃ sarvarogāḍhyaṃ dadhijaṃ tadghṛtaṃ smṛtam // Rajni_15.76
dhīkāntismṛtidāyakaṃ balakaraṃ medhāpradaṃ puṣṭikṛt vātaśleṣmaharaṃ śramopaśamanaṃ pittāpahaṃ hṛdyadam /
vahnervṛddhikaraṃ vipākamadhuraṃ vṛṣyaṃ vapuḥsthairyadaṃ gavyaṃ havyatamaṃ ghṛtaṃ bahuguṇaṃ bhogyaṃ bhavedbhāgyataḥ // Rajni_15.77
sarpirmāhiṣamuttamaṃ dhṛtikaraṃ saukhyapradaṃ kāntikṛt vātaśleṣmanibarhaṇaṃ balakaraṃ varṇapradāne kṣamam /
durnāmagrahaṇīvikāraśamanaṃ mandānaloddīpanaṃ cakṣuṣyaṃ navagavyataḥ paramidaṃ hṛdyaṃ manohāri ca // Rajni_15.78
ājamājyaṃ tu cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ balavardhanam /
kāsaśvāsakaphāntakaṃ rājayakṣmasu śasyate // Rajni_15.79
pāke laghvāvikaṃ sarpirnavaṃ pittaprakopaṇam /
yonidoṣe kaphe vāte śophe kampe ca taddhitam // Rajni_15.80
aiḍakaṃ ghṛtam atīva gauravād varjyamiva sukumāradehinām /
buddhipāṭavakaraṃ balāvahaṃ sevitaṃ ca kurute nṛṇāṃ vapuḥ // Rajni_15.81

nihanti hastinīsarpiḥ kaphapittaviṣakrimīn /
kaṣāyaṃ laghu viṣṭambhi tiktaṃ cāgnikaraṃ param // Rajni_15.82
aśvīsarpistu kaṭukaṃ madhuraṃ ca kaṣāyakam /
īṣad dīpanadaṃ mūrchāhāri vātālpadaṃ guru // Rajni_15.83
ghṛtaṃ gārdabhikaṃ balyaṃ dīpanaṃ mūtradoṣanut /
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam // Rajni_15.84
ghṛtam auṣṭraṃ tu madhuraṃ vipāke kaṭuśītalam /
kuṣṭhakrimiharaṃ vātakaphagulmodarāpaham // Rajni_15.85
nārīsarpistu cakṣuṣyaṃ pathyaṃ sarvāmayāpaham /
mandāgnidīpanaṃ rucyaṃ pāke laghu viṣāpaham // Rajni_15.86
madāpasmāramūrchādiśiraḥkarṇākṣijā rujaḥ /
sarpiḥ purāṇaṃ jayati vraṇaśodhanaropaṇam // Rajni_15.87
āyurvṛddhiṃ vapuṣi dṛḍhatāṃ saukumāryaṃ ca kāntiṃ buddhiṃ dhatte smṛtibalakaraṃ śītavidhvaṃsanaṃ ca /
pathyaṃ bālye vayasi taruṇe vārddhake cātibalyaṃ nānyat kiṃcij jagati guṇadaṃ sarpiṣaḥ pathyamasti // Rajni_15.88
kāñjikaṃ kāñjikā vīraṃ kulmāṣābhibhavaṃ tathā /
avantisomaṃ dhānyāmlam āranālo 'mlasārakaḥ // Rajni_15.89
kāñjikaṃ vātaśophaghnaṃ pittaghnaṃ jvaranāśanam /
dāhamūrchāśramaghnaṃ ca śūlādhmānavibandhanut // Rajni_15.90
kāñjikaṃ kāñjitailaṃ ca palitaṃ vātakārakam /
dāhakaṃ gātraśaithilyaṃ mardanānna ca bhakṣaṇāt // Rajni_15.91
cukraṃ sahasravedhaṃ ca rasāmlaṃ cukravedhakam /
śākhāmlabhedanaṃ caivam amlasāraṃ ca cukrikā // Rajni_15.92
cukraṃ tiktāmlakaṃ svādu kaphapittavināśanam /
nāsikāgadadurgandhaśirorogaharaṃ param // Rajni_15.93
sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ godhūmasambhavam /
yavāmlajaṃ yavotthaṃ ca tuṣotthaṃ ca tuṣodakam // Rajni_15.94
sauvīrakaṃ cāmlarasaṃ keśyaṃ mastakadoṣajit /
jarāśaithilyaharaṇaṃ balasaṃtarpaṇaṃ param // Rajni_15.95
taṇḍulotthaṃ taṇḍulāmbu kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /
saṃgrāhi viṣaviccharditṛḍdāhavraṇanāśakṛt /
tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut // Rajni_15.96
annodajaḥ śivarasas tryahāt paryuṣite rase /
dīpano madhurāmlas tu dāhajillaghutarpaṇaḥ // Rajni_15.97
gomūtraṃ kaṭutiktoṣṇaṃ kaphavātaharaṃ laghu /
pittakṛddīpanaṃ medhyaṃ tvagdoṣaghnaṃ matipradam // Rajni_15.98
māhiṣaṃ mūtram ānāhaśophagulmākṣidoṣanut /
kaṭūṣṇaṃ kuṣṭhakaṇḍūtiśūlodararujāpaham // Rajni_15.99
ajāmūtraṃ kaṭūṣṇaṃ ca rūkṣaṃ nāḍīviṣārtijit /
plīhodarakaphaśvāsagulmaśophaharaṃ laghu // Rajni_15.100
āvikaṃ tiktakaṭukaṃ mūtram uṣṇaṃ ca kuṣṭhajit /

durnāmodaraśūlāsraśophamehaviṣāpaham // Rajni_15.101
hastimūtraṃ tu tiktoṣṇaṃ lavaṇaṃ vātabhūtanut /
tiktaṃ kaṣāyaṃ śūlaghnaṃ hikkāśvāsaharaṃ param // Rajni_15.102
aśvamūtraṃ tu tiktoṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca viṣadoṣajit /
vātaprakopaśamanaṃ pittakāri pradīpanam // Rajni_15.103
kharamūtraṃ kaṭūṣṇaṃ ca kṣāraṃ tīkṣṇaṃ kaphāpaham /
mahāvātāpahaṃ bhūtakamponmādaharaṃ param // Rajni_15.104
auṣṭrakaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ lavaṇaṃ pittakopanam /
balyaṃ jaṭhararogaghnaṃ vātadoṣavināśanam // Rajni_15.105
mānuṣaṃ mūtramāmaghnaṃ krimivraṇaviṣārtinut /
tiktoṣṇaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ bhūtatvagdoṣavātajit // Rajni_15.106
śūlagulmodarānāhavātavicchardanādiṣu /
mūtraprayogasādhyeṣu gomūtraṃ kalpayed budhaḥ // Rajni_15.107
tailaṃ yat tilasarṣapoditakusumbhotthātasīdhānyajaṃ yaccairaṇḍakarañjakeṅgudīphalair nimbākṣaśigrvasthibhiḥ /
jyotiṣmatyabhayodbhavaṃ madhurikākośāmraciñcābhavaṃ karpūratrapusādijaṃ ca sakalaṃ siddhyai kramāt kathyate // Rajni_15.108
tilatailam alaṃkaroti keśaṃ madhuraṃ tiktakaṣāyam uṣṇatīkṣṇam /
balakṛt kaphavātajantukharjūvraṇakaṇḍūtiharaṃ ca kāntidāyi // Rajni_15.109
sarṣapatailaṃ tiktaṃ kaṭukoṣṇaṃ vātakaphavikāraghnam /
pittāsradoṣadaṃ krimikuṣṭhaghnaṃ tilajavacca cakṣuṣyam // Rajni_15.110
kusumbhatailaṃ krimihāri tejobalāvahaṃ yakṣmamalāpahaṃ ca /
tridoṣakṛtpuṣṭibalakṣayaṃ ca karoti kaṇḍūṃ ca karoti dṛṣṭeḥ // Rajni_15.111
madhuraṃ tv atasītailaṃ picchilaṃ cānilāpaham /
madagandhi kaṣāyaṃ ca kaphakāsāpahārakam // Rajni_15.112
godhūmayāvanālavrīhiyavādyakhiladhānyajaṃ tailam /
vātakaphapittaśamanaṃ kaṇḍūkuṣṭhādihāri cakṣuṣyam // Rajni_15.113
eraṇḍatailaṃ kṛmidoṣanāśanaṃ vātāmayaghnaṃ sakalāṅgaśūlahṛt /
kuṣṭhāpahaṃ svādu rasāyanottamaṃ pittaprakopaṃ kurute 'tidīpanam // Rajni_15.114
karañjatailaṃ nayanārtināśanaṃ vātāmayadhvaṃsanam uṣṇatīkṣṇakam /
kuṣṭhārtikaṇḍūtivicarcikāpahaṃ lepena nānāvidhacarmadoṣanut // Rajni_15.115
snigdhaṃ syādiṅgudītailaṃ madhuraṃ pittanāśanam /
śītalaṃ kāntidaṃ balyaṃ śleṣmalaṃ keśavardhanam // Rajni_15.116
nimbatailaṃ tu nātyuṣṇaṃ krimikuṣṭhakaphāpaham // Rajni_15.117
ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham // Rajni_15.118
śigrutailaṃ kaṭūṣṇaṃ ca vātajitkaphanāśanam /
tvagdoṣavraṇakaṇḍūtiśophahāri ca picchilam // Rajni_15.119
kaṭu jyotiṣmatītailaṃ tiktoṣṇaṃ vātanāśanam /
pittasaṃtāpanaṃ medhāprajñābuddhivivardhanam // Rajni_15.120
śītaṃ harītakītailaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ kaṭu /
sarvavyādhiharaṃ pathyaṃ nānātvagdoṣanāśanam // Rajni_15.121
tīkṣṇaṃ tu rājikātailaṃ jñeyaṃ vātādidoṣanut /

śiśiraṃ kaṭu puṃstvaghnaṃ keśyaṃ tvagdoṣanāśanam // Rajni_15.122
saraṃ kośāmrajaṃ tailaṃ krimikuṣṭhavraṇāpaham /
tiktāmlamadhuraṃ balyaṃ pathyaṃ rocanapācanam // Rajni_15.123
yacca ciñcībhavaṃ tailaṃ kaṭu pāke vilekhanam /
kaphavātaharaṃ rucyaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam // Rajni_15.124
karpūratailahimatailasitāṃśutailaśītābhratailatuhināṃśusudhāṃśutailam /
karpūratailaṃ kaṭukoṣṇakaphāmahāri vātāmayaghnaradadārḍhyadapittahāri // Rajni_15.125
trapusairvārukacārakakuṣmāṇḍaprabhṛtibījajaṃ ca yattailam /
tanmadhuraṃ guru śiśiraṃ keśyaṃ kaphapittanāśi kāntikaram // Rajni_15.126
tailaṃ na sevayeddhīmān yasya kasya ca yadbhavet /
viṣasāmyaguṇatvācca yoge tanna prayojayet // Rajni_15.127
viṣasya tailasya na kiṃcid antaraṃ mṛtasya suptasya na kiṃcid antaram /
tṛṇasya dāsasya na kiṃcid antaraṃ mūrkhasya kāṣṭhasya na kiṃcid antaram // Rajni_15.128
itthaṃ gavādikapayaḥprabhṛtiprapañcaprastāvavarṇitatilādikatailajātam /
vargaṃ nisargalalitojjvalaśabdasargaṃ buddhvā bhiṣakpatir aśaṅkatayā bhiṣajyet // Rajni_15.129
pātāram ātmanaḥ kila yānti pratyupacikīrṣayā yāni /
teṣām eva nivāsaḥ parikathitaḥ peyavarga iti kṛtibhiḥ // Rajni_15.130
pāyaṃ pāyaṃ madhuravimalāṃ śītalāṃ yasya kīrtisrotodhārāṃ jahati sujanā durjanāsaṃgadausthyam /
vargastasya vrajati nṛharer nāmanirmāṇanāmnaś cūḍāratne khalu tithimitaḥ kṣīrakādiḥ samāptim // Rajni_15.131
Rājanighaṇṭu, Śālyādivarga
dhānyaṃ bhogyaṃ ca bhogārhamannādyaṃ jīvasādhanam /
tacca tāvat tridhā jñeyaṃ śūkaśimbītṛṇāhvayam // Rajni_16.1
vrīhyādikaṃ yadiha śūkasamanvitaṃ syāt tacchūkadhānyam atha mudgamakuṣṭakādi /
śimbīnigūḍham iti tat pravadanti śimbīdhānyaṃ tṛṇodbhavatayā tṛṇadhānyam anyat // Rajni_16.2
vātādidoṣaśamanaṃ laghu śūkadhānyaṃ tejobalātiśayavīryavivṛddhidāyi /
śimbībhavaṃ guru himaṃ ca vibandhadāyi vātūlakaṃ tu śiśiraṃ tṛṇadhānyam āhuḥ // Rajni_16.3
deśe deśe śūkadhānyeṣu saṃkhyā jñātuṃ śakyā naiva taddaivatairvā /
tasmād eṣāṃ yeṣu bhogopayogās tānyasmābhir vyākriyante kiyanti // Rajni_16.4
śālayaḥ kalamā rucyā vrīhiśreṣṭhā nṛpapriyāḥ /
dhānyottamāś ca vijñeyāḥ kaidārāḥ sukumārakāḥ // Rajni_16.5
rājānnaṣaṣṭikasitatararaktamuṇḍasthūlāṇugandhanirapādikaśālisaṃjñāḥ /
vrīhis tatheti daśadhā bhuvi śālayastu teṣāṃ krameṇa guṇanāmagaṇaṃ bravīmi // Rajni_16.6
rājānnaṃ dīrghaśūkaḥ kharipudivasajaṃ ṣaṣṭiko varṇato dvau niḥśūko muṇḍaśāliḥ svaguṇaviśaditaḥ svābhidhānāstrayo'nye /
māsair yo 'nyas tribhiḥ syāt sa bhavati nirapo yo 'pi vṛṣṭyambusambhūr eṣa syādvrīhisaṃjñastaditi daśavidhāḥ śālayastu prasiddhāḥ // Rajni_16.7
śālir nṛpānnaṃ rājānnaṃ rājārhaṃ dīrghaśūkakam /
dhānyaśreṣṭhaṃ rājadhānyaṃ rājeṣṭaṃ dīrghakūrakam // Rajni_16.8
rājānnaṃ tu tridoṣaghnaṃ susnigdhaṃ madhuraṃ laghu /
dīpanaṃ balakṛtpathyaṃ kāntidaṃ vīryavardhanam // Rajni_16.9
rājānnaṃ trividhaṃ svaśūkabhidayā jñeyaṃ sitaṃ lohitaṃ kṛṣṇaṃ ceti rasādhikaṃ ca tadidaṃ syād auttarottaryataḥ /
traividhyādiha taṇḍulāś ca haritāḥ śvetāstathā lohitāḥ sāmānyena bhavanti te 'pyatha guṇaiḥ syuḥ pūrvapūrvottarāḥ // Rajni_16.10

ṣaṣṭikaḥ ṣaṣṭiśāliḥ syāt ṣaṣṭijaḥ snigdhataṇḍulaḥ /
ṣaṣṭivāsarajaḥ so 'yaṃ jñeyo māsadvayodbhavaḥ // Rajni_16.11
gauro nīlaḥ ṣaṣṭiko'yaṃ dvidhā syād ādyo rucyaḥ śītalo doṣahārī /
balyaḥ pathyo dīpano vīryavṛddhiṃ datte cāsmāt kiṃcid ūno dvitīyaḥ // Rajni_16.12
kṛṣṇaśāliḥ kālaśāliḥ śyāmaśāliḥ sitetaraḥ // Rajni_16.13
kṛṣṇaśālis tridoṣaghno madhuraḥ puṣṭivardhanaḥ /
varṇakāntikaro balyo dāhajid vīryavṛddhikṛt // Rajni_16.14
raktaśālis tāmraśāliḥ śoṇaśāliśca lohitaḥ /
raktaśāliḥ sumadhuro laghuḥ snigdho balāvahaḥ // Rajni_16.15
rucikṛddīpanaḥ pathyo mukhajāḍyarujāpahaḥ /
sarvāmayaharo rucyaḥ pittadāhānilāsrajit // Rajni_16.16
muṇḍaśālirmuṇḍanako niḥśūko yavaśūkajaḥ // Rajni_16.17
muṇḍaśālistridoṣaghno madhurāmlo balapradaḥ // Rajni_16.18
sthūlaśālirmahāśāliḥ sthūlāṅgaḥ sthūlataṇḍulaḥ /
evaṃgandhāḍhyaśāleśca nāmānyūhyāni sūribhiḥ // Rajni_16.19
mahāśāliḥ svādurmadhuraśiśiraḥ pittaśamano jvaraṃ jīrṇaṃ dāhaṃ jaṭhararujam ahnāya śamayet /
śiśūnāṃ yūnāṃ vā yadapi jaratāṃ vā hitakaraḥ sadā sevyaḥ sarvair analabalavīryāṇi kurute // Rajni_16.20
sūkṣmaśāliḥ sūciśāliḥ potaśāliśca sūcakaḥ // Rajni_16.21
sūkṣmaśāliḥ sumadhuro laghuḥ pittāsradāhanut /
dīpanaḥ pācanaścaiva kiṃcid vātavikārajit // Rajni_16.22
gandhaśālistu kalmāṣo gandhāluḥ kalamottamaḥ /
sugandhirgandhabahulaḥ surabhir gandhataṇḍulaḥ // Rajni_16.23
sugandhaśālir madhuro 'tivṛṣyadaḥ pittaśramāsrārucidāhaśāntidaḥ /
stanyastu garbhasthiratālpavātadaḥ puṣṭipradaścālpakaphaśca balyadaḥ // Rajni_16.24
nirapo madhuraḥ snigdhaḥ śītalo dāhapittajit /
tridoṣaśamano rucyaḥ pathyaḥ sarvāmayāpanut // Rajni_16.25
vrīhir gauro madhuraśiśiraḥ pittahārī kaṣāyaḥ snigdho vṛṣyaḥ kṛmikaphaharas tāparaktāpahaś ca /
puṣṭiṃ datte śramaśamanakṛd vīryavṛddhiṃ vidhatte rucyo 'tyantaṃ janayati mudaṃ vātakṛnmecako 'nyaḥ // Rajni_16.26
maṇḍakaḥ sthūlaśāliś ca syād bimbaśālikas tathā /
nijātiśāṇahulyāś ca bimbī kausendukas tathā // Rajni_16.27
prasādhikā jīrakākhyā saśyāmā madhurā matā /
rājānāṃ maulikasyāpi śāliḥ syād urvarī tathā // Rajni_16.28
sūkṣmaśāliḥ kuditikā suśālir guruśālayaḥ /
vanaśālir guṇḍurūkī kṣīrikā paṅktayaḥ pṛthak /
etāni śālināmāni prakhyātāni prasiddhataḥ // Rajni_16.29
aśocā pāṭalā vrīhir vrīhiko vrīhidhānyakaḥ /
vrīhisaṃdhānyam uddiṣṭaḥ ardhadhānyas tu vrīhikaḥ // Rajni_16.30
garbhe pākaṇikaḥ ṣaṣṭiḥ ṣaṣṭiko balasambhavaḥ /
sudhānyaṃ pathyakārī ca mupaviḥ prajñavipriyaḥ // Rajni_16.31
śālistu kalamādyastu kalamo nākalāyakaḥ /

kadambapuṣpagandhaśca kalajātaḥ kalodbhavaḥ // Rajni_16.32
pittaśleṣmakaro vṛṣyaḥ kalamo madhurastathā // Rajni_16.33
lohito raktaśāliḥ syāt kāṣṭhalohitaśālayaḥ /
ruṇālī ruṇaśālistu raktaśālyaḥ suśālyakaḥ // Rajni_16.34
tṛṣṇāghno malakṛcchraghno hṛdyastu matidāḥ pare // Rajni_16.35
mahāśāliḥ sugandhā syāt sugandhā gandhasambhavā /
gandhāḍhyā gandhamālyā ca gandhānī gandhamālinī // Rajni_16.36
sugandhā madhurā hṛdyā kaphapittajvarāsrajit // Rajni_16.37
jalodbhavā jalaruhā jalajātā sujātakā /
raktāṅgulaṃ sukāraṃ ca kuṅkumaṃ samavarṇajā // Rajni_16.38
kuṅkumā madhurā śītā raktapittātisārajit // Rajni_16.39
tilajā nīlanāmā syād dīrghakṛṣṇā supūjakā /
madhurā ca sugandhā ca tilavāsī nigadyate // Rajni_16.40
rājādanī rājapriyā rājabhāvā munipriyā /
tilanī tilaparṇī ca āmagandhā pravāsinī // Rajni_16.41
kaphapittaharāḥ snigdhāḥ kāsaśvāsaharāḥ parāḥ /
śīghrapākakarā hṛdyā laghavaḥ śukravardhanāḥ // Rajni_16.42
komalāhārasambhūtās tilavāsīmahāguṇāḥ /
pāṇḍurogeṣu śūleṣu cāmavāte praśasyate // Rajni_16.43
vaktako vaktaśāliḥ syāt dīrghastu āśukopitaḥ /
rājapriyā pathyakarā madhyadeśasamudbhavā // Rajni_16.44
vaktikā laghavaḥ proktā mukhapākakarāstathā // Rajni_16.45
kalāṭakaḥ kavilaḥ syād guruso garuḍaḥ smṛtaḥ /
guruvako guraḍakaḥ sukhabhojī subhojakaḥ // Rajni_16.46
kavilo gandhakārī ca laghupākakaro'pi ca /
kaphapittaharaḥ svāduḥ śūlaśvāsanivāraṇaḥ /
grahaṇīgulmakuṣṭhaghno vikalo bhojane śubhaḥ // Rajni_16.47
kuṣmāṇḍikā kumbhaḍikā raktā sumadhurā guruḥ /
sugandhā durjarā pītā sthūlataṇḍulakomalā // Rajni_16.48
kumbhikā madhurā snigdhā vātapittanibarhiṇī // Rajni_16.49
saurabhaṃ śuṇḍikaḥ śuṇḍī kausumbhī kaṭhino 'phalaḥ // Rajni_16.50
kausumbhī laghupākā ca vātapittanibarhiṇī // Rajni_16.51
umpāsa umpikāśālir madhurā gurutaṇḍulā /
bahuśūkā sugandhāḍhyā tāruṇyajanavallabhā // Rajni_16.52
umpikā madhurā snigdhā sugandhā ca kaṣāyakā /
pittaśleṣmaharā rūkṣā umpikānilanāśinī // Rajni_16.53
pakṣikaḥ pakṣilāvaṇyaḥ pakṣirājo munipriyaḥ /
sthūlataṇḍulasambhūtāgandho bahalagandhakṛt // Rajni_16.54
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ /
kiṃcit satiktā madhurāḥ pācanā balavardhanāḥ // Rajni_16.55

kedārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittavivardhanāḥ /
īṣat kaṣāyālpamalā guravaḥ kaphanāśanāḥ // Rajni_16.56
śālayo ye chinnaruhā rūkṣās te baddhavarcasaḥ // Rajni_16.57
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ /
vidāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ // Rajni_16.58
yāvanālo yavanālaḥ śikharī vṛttataṇḍulaḥ /
dīrghanālo dīrghaśaraḥ kṣetrekṣuś cekṣupattrakaḥ // Rajni_16.59
dhavalo yāvanālastu pāṇḍuras tārataṇḍulaḥ /
nakṣatrākṛtivistāro vṛtto mauktikataṇḍulaḥ // Rajni_16.60
jūrṇāhvayo devadhānyaṃ jūrṇalo bījapuṣpakaḥ /
jūnalaḥ puṣpagandhaśca sugandhaḥ segurundakaḥ // Rajni_16.61
dhavalo yāvanālastu gaulyo balyastridoṣajit /
vṛṣyo ruciprado 'rśoghnaḥ pathyo gulmavraṇāpahaḥ // Rajni_16.62
atha tuvarayāvanālastuvaraśca kaṣāyayāvanālaśca /
sa raktayāvanālo hitalohitas tuvaradhānyaś ca // Rajni_16.63
tuvaro yāvanālastu kaṣāyoṣṇo viśophakṛt /
saṃgrāhī vātaśamano vidāhī śoṣakārakaḥ // Rajni_16.64
śārado yāvanālastu śleṣmadaḥ picchilo guruḥ /
śiśiro madhuro vṛṣyo doṣaghno balapuṣṭidaḥ // Rajni_16.65
godhūmo bahudugdhaḥ syādapūpo mlecchabhojanaḥ /
yavano nistuṣaḥ kṣīrī rasālaḥ sumanaśca saḥ // Rajni_16.66
godhūmaḥ snigdhamadhuro vātaghnaḥ pittadāhakṛt /
guruḥ śleṣmāmado balyo ruciro vīryavardhanaḥ // Rajni_16.67
snigdho'nyo laghugodhūmo gurur vṛṣyaḥ kaphāpahaḥ /
āmadoṣakaro balyo madhuro vīryapuṣṭidaḥ // Rajni_16.68
yavastu medhyaḥ sitaśūkasaṃjño divyo 'kṣataḥ kañcukidhānyarājau /
syāt tīkṣṇaśūkas turagapriyaś ca saktur hayeṣṭaś ca pavitradhānyam // Rajni_16.69
yavaḥ kaṣāyo madhuraḥ suśītalaḥ pramehajit tiktakaphāpahārakaḥ /
aśūkamuṇḍas tu yavo balaprado vṛṣyaśca nṝṇāṃ bahuvīryapuṣṭidaḥ // Rajni_16.70
veṇujo veṇubījaś ca vaṃśajo vaṃśataṇḍulaḥ /
vaṃśadhānyaṃ ca vaṃśāhvo veṇuvaṃśadvidhāyavaḥ // Rajni_16.71
śītaḥ kaṣāyo madhuras tu rūkṣo mehakrimiśleṣmaviṣāpahaś ca /
puṣṭiṃ ca vīryaṃ ca balaṃ ca datte pittāpaho veṇuyavaḥ praśastaḥ // Rajni_16.72
mudgastu sūpaśreṣṭhaḥ syādvarṇārhaś ca rasottamaḥ /
bhuktiprado hayānando bhūbalo vājibhojanaḥ // Rajni_16.73
kṛṣṇamudgas tu vāsanto mādhavaś ca surāṣṭrajaḥ // Rajni_16.74
kṛṣṇamudgas tridoṣaghno madhuro vātanāśanaḥ /
laghuś ca dīpanaḥ pathyo balavīryāṅgapuṣṭidaḥ // Rajni_16.75
śāradas tu harinmudgo dhūsaro 'nyaśca śāradaḥ // Rajni_16.76
harinmudgaḥ kaṣāyaś ca madhuraḥ kaphapittahṛt /

raktamūtrāmayaghnaś ca śītalo laghudīpanaḥ // Rajni_16.77
tadvacca dhūsaro mudgo rasavīryādiṣu smṛtaḥ /
kaṣāyo madhuro rucyaḥ pittavātavibandhakṛt // Rajni_16.78
pittajvarārtiśamanaṃ laghu mudgayūṣaṃ saṃtāpahāri tad arocakanāśanaṃ ca /
raktaprasādanam idaṃ yadi saindhavena yuktaṃ tadā bhavati sarvarujāpahāri // Rajni_16.79
māṣastu kuruvindaḥ syāddhānyavīro vṛṣākaraḥ /
māṃsalaś ca balāḍhyaś ca pitryaś ca pitṛjottamaḥ // Rajni_16.80
māṣaḥ snigdho bahumalakaraḥ śoṣaṇaḥ śleṣmakārī vīryeṇoṣṇo jhaṭiti kurute raktapittaprakopam /
hanyādvātaṃ gurubalakaro rocano bhakṣyamāṇaḥ svādur nityaṃ śramasukhavatāṃ sevanīyo narāṇām // Rajni_16.81
rājamāṣo nīlamāṣo nṛpamāṣo nṛpocitaḥ // Rajni_16.82
kaphapittaharo rucyo vātakṛdbaladāyakaḥ // Rajni_16.83
caṇastu harimanthaḥ syātsugandhaḥ kṛṣṇakañcukaḥ /
bālabhojyo vājibhakṣaś caṇakaḥ kañcukī ca saḥ // Rajni_16.84
caṇako madhuro rūkṣo mehajid vātapittakṛt /
dīptivarṇakaro balyo rucyaś cādhmānakārakaḥ // Rajni_16.85
āmaścaṇaḥ śītalarucyakārī saṃtarpaṇo dāhatṛṣāpahārī /
gaulyo 'śmarīśoṣavināśakārī kaṣāya īṣat kaṭur vīryakārī // Rajni_16.86
kṛṣṇastu caṇakaḥ śīto madhuraḥ kāsapittahṛt /
pittātisārakāsaghno balyaś caiva rasāyanaḥ // Rajni_16.87
caṇo gaurastu madhuro balakṛd rocanaḥ paraḥ /
śveto vātakaro rucyaḥ pittaghnaḥ śiśiro guruḥ // Rajni_16.88
subhṛṣṭacaṇako rucyo vātaghno raktadoṣakṛt /
vīryeṇoṣṇo laghuś caiva kaphaśaityāpahārakaḥ // Rajni_16.89
caṇasya yūṣaṃ madhuraṃ kaṣāyaṃ kaphāpahaṃ vātavikārahetuḥ /
śvāsordhvakāsaklamapīnasānāṃ karoti nāśaṃ baladīpanatvam // Rajni_16.90
caṇodakaṃ candramarīciśītaṃ pītaṃ prage pittarujāpahāri /
puṣṭipradaṃ naijaguṇaṃ ca pāke saṃtarpaṇaṃ mañjulamādhurīkam // Rajni_16.91
makuṣṭako mayaṣṭaś ca vanamudgaḥ kṛmīlakaḥ /
amṛto 'raṇyamudgaś ca vallīmudgaś ca kīrtitaḥ // Rajni_16.92
makuṣṭakaḥ kaṣāyaḥ syānmadhuro raktapittajit /
jvaradāhaharaḥ pathyo rucikṛtsarvadoṣahṛt // Rajni_16.93
masūro rāgadālistu maṅgalyaḥ pṛthubījakaḥ /
śūraḥ kalyāṇabījaś ca gurubījo masūrakaḥ // Rajni_16.94
masūro madhuraḥ śītaḥ saṃgrahī kaphapittajit /
vātāmayakaraś caiva mūtrakṛcchraharo laghuḥ // Rajni_16.95
kalāyo muṇḍacaṇako hareṇuś ca satīnakaḥ /
trāsano nālakaḥ kaṇṭhī satīnaś ca hareṇukaḥ // Rajni_16.96
kalāyaḥ kurute vātaṃ pittadāhakaphāpahaḥ /
rucipuṣṭipradaḥ śītaḥ kaṣāyaścāmadoṣakṛt // Rajni_16.97
laṅkā karālā tripuṭā kāṇḍikā rūkṣaṇātmikā // Rajni_16.98

laṅkā rucyā himā gaulyā pittajid vātakṛdguruḥ // Rajni_16.99
āḍhakī tuvarī varyā karavīrabhujā tathā /
vṛttabījā pītapuṣpā śvetā raktāsitā tridhā // Rajni_16.100
āḍhakī tu kaṣāyā ca madhurā kaphapittajit /
īṣad vātakarā rucyā vidalā gurugrāhikā // Rajni_16.101
sā ca śvetā doṣadātrī tu raktā rucyā balyā pittatāpādihantrī /
sā śyāmā ced dīpanī pittadāhadhvaṃsā balyaṃ cāḍhakīyūṣam uktam // Rajni_16.102
kulitthas tāmrabījaś ca śvetabījaḥ sitetaraḥ // Rajni_16.103
kulitthastu kaṣāyoṣṇo rūkṣo vātakaphāpahaḥ // Rajni_16.104
kṣavaḥ kṣudhābhijananaś capalo dīrghaśimbikaḥ /
sukumāro vṛttabījo madhuraḥ kṣavakaśca saḥ // Rajni_16.105
kṣavaḥ kaṣāyamadhuraḥ śītalaḥ kaphapittahṛt /
vṛṣyaḥ śramaharo rucyaḥ pavanādhmānakārakaḥ // Rajni_16.106
madhuraḥ śvetaniṣpāvo mādhvīkā madhuśarkarā /
palaṃkaṣā sthūlaśimbī vṛttā madhusitā sitā // Rajni_16.107
madhuśarkarā surucyā madhurālpakaṣāyakā /
śiśirā vātulā balyāpyādhmānagurupuṣṭidā // Rajni_16.108
so 'nyaśca kaṭuniṣpāvaḥ kharvuro nadījastathā // Rajni_16.109
nadīniṣpāvakastiktaḥ kaṭuko'sraprado guruḥ /
vātalaḥ kaphado rūkṣaḥ kaṣāyo viṣadoṣanut // Rajni_16.110
tilastu homadhānyaṃ syāt pavitraḥ pitṛtarpaṇaḥ /
pāpaghnaḥ pūtadhānyaṃ ca jaṭilastu vanodbhavaḥ // Rajni_16.111
snigdho varṇabalāgnivṛddhijananastanyānilaghno guruḥ soṣṇaḥ pittakaro'lpamūtrakaraṇaḥ keśyo 'tipathyo vraṇe /
saṃgrāhī madhuraḥ kaṣāyasahitastikto vipāke kaṭuḥ kṛṣṇaḥ pathyatamaḥ sito'lpaguṇadaḥ kṣīṇās tathānye tilāḥ // Rajni_16.112
palalaṃ tilakalkaṃ syāttilacūrṇaṃ ca piṣṭakam // Rajni_16.113
palalaṃ madhuraṃ rucyaṃ pittāsrabalapuṣṭidam // Rajni_16.114
tilakiṭṭaṃ tu piṇyākaḥ khalaḥ syāt tilakalkajaḥ // Rajni_16.115
piṇyākaḥ kaṭuko gaulyaḥ kaphavātapramehanut // Rajni_16.116
atasī picchalā devī madagandhā madotkaṭā /
umā kṣumā haimavatī sunīlā nīlapuṣpikā // Rajni_16.117
atasī madagandhā syānmadhurā balakārikā /
kaphavātakarī ceṣat pittahṛt kuṣṭhavātanut // Rajni_16.118
āsurī rājikā rājī raktikā raktasarṣapaḥ /
tīkṣṇagandhā madhurikā kṣavakaḥ kṣuvakaḥ kṣavaḥ // Rajni_16.119
āsurī kaṭutiktoṣṇā vātaplīhārtiśūlanut /
dāhapittapradā hanti kaphagulmakṛmivraṇān // Rajni_16.120
rājakṣavakaḥ kṛṣṇastīkṣṇaphalā rājarājikā rājñī /
sā kṛṣṇasarṣapākhyā vijñeyā rājasarṣapākhyā ca // Rajni_16.121
rājasarṣapakas tiktaḥ kaṭūṣṇo vātaśūlanut /
pittadāhaprado gulmakaṇḍūkuṣṭhavraṇāpahaḥ // Rajni_16.122

tīkṣṇakaśca durādharṣo rakṣoghnaḥ kuṣṭhanāśanaḥ /
siddhaprayojanaḥ siddhasādhanaḥ sitasarṣapaḥ // Rajni_16.123
siddhārthaḥ kaṭutiktoṣṇo vātaraktagrahāpahaḥ /
tvagdoṣaśamano rucyo viṣabhūtavraṇāpahaḥ // Rajni_16.124
dhānyānāṃ kañcuke śimbī bījaguptiś ca śāmbhavī /
tadguptāni ca dhānyāni śimbīdhānyāni cakṣate // Rajni_16.125
śyāmākaḥ śyāmakaḥ śyāmas tribījaḥ syādavipriyaḥ /
sukumārī rājadhānyaṃ tṛṇabījottamaś ca saḥ // Rajni_16.126
śyāmāko madhuraḥ snigdhaḥ kaṣāyo laghuśītalaḥ /
vātakṛt kaphapittaghnaḥ saṃgrāhī viṣadoṣanut // Rajni_16.127
kodravaḥ koradūṣaś ca kuddālo madanāgrajaḥ /
sa ca deśaviśeṣeṇa nānābhedaḥ prakīrtitaḥ // Rajni_16.128
kodravo madhuras tikto vraṇināṃ pathyakārakaḥ /
kaphapittaharo rūkṣo mohakṛdvātalo guruḥ // Rajni_16.129
varakaḥ sthūlakaṅguś ca rūkṣaḥ sthūlapriyaṅgukaḥ // Rajni_16.130
varako madhuro rūkṣaḥ kaṣāyo vātapittakṛt // Rajni_16.131
kaṅguṇī kaṅgunī proktā cīnakaḥ pītataṇḍulaḥ /
vātalaḥ sukumāraśca sa ca nānāvidhābhidhaḥ // Rajni_16.132
priyaṅgurmadhuro rucyaḥ kaṣāyaḥ svāduśītalaḥ /
vātakṛt pittadāhaghno rūkṣo bhagnāsthibandhakṛt // Rajni_16.133
nīvāro'raṇyadhānyaṃ syānmunidhānyaṃ tṛṇodbhavam // Rajni_16.134
nīvāro madhuraḥ snigdhaḥ pavitraḥ pathyado laghuḥ // Rajni_16.135
rāgī tu lāñchanaḥ syād bahudalakaṇiśaś ca gucchakaṇiśaś ca // Rajni_16.136
tikto madhurakaṣāyaḥ śītaḥ pittāsranāśano baladaḥ // Rajni_16.137
kurī tu tṛṇadhānyaṃ syānmadhuraṃ tadbalapradam /
haritaṃ vārddhakaṃ pakvaṃ vājināṃ puṣṭidāyakam // Rajni_16.138
ye ke ca vrīhayo bhṛṣṭāste lājā iti kīrtitāḥ // Rajni_16.139
yavādayaśca ye bhṛṣṭā dhānāste parikīrtitāḥ // Rajni_16.140
lājā ca yavadhānā ca tarpaṇī pittanāśinī /
godhūmayāvanālotthāḥ kiṃcid uṣṇāśca dīpanāḥ // Rajni_16.141
taptair apakvagodhūmair ākulāḥ parikīrtitāḥ /
ākulā guravo vṛṣyā madhurāḥ balakāriṇaḥ // Rajni_16.142
vrīhayo 'pyardhapakvāś ca taptās te pṛthukāḥ smṛtāḥ /
pṛthukāḥ svādavaḥ snigdhā hṛdyā madanavardhanāḥ // Rajni_16.143
pūpalā madhurāḥ proktā vṛṣyāste baladāḥ smṛtāḥ /
pittahṛttarpaṇā hṛdyāḥ snigdhāste balavardhanāḥ // Rajni_16.144
ye cānye yāvanālādyāś cipiṭās taptataṇḍulāḥ // Rajni_16.145
śāleyayāvanālīyacipiṭāḥ puṣṭivardhanāḥ // Rajni_16.146
ataptataṇḍulāste tu dugdhabījāḥ prakīrtitāḥ // Rajni_16.147
dugdhabījā sumadhurā durjarā vīryapuṣṭidā // Rajni_16.148

taptāstu mudgacaṇakāḥ sumanādilaṅkā sadyas tṛṣārtirucipittakṛtaś ca jagdhāḥ /
vātālpadāḥ sukhakarā hy abalāśca rūkṣā hṛdyā bhavanti yuvajarjarabālakānām // Rajni_16.149
mudgagodhūmacaṇakā yāvanālādayaḥ smṛtāḥ /
yad ardhapakvaṃ taddhānyaṃ viṣṭambhādhmānadoṣakṛt // Rajni_16.150
śuṣkagodhūmacūrṇaṃ tu karṇikā samudāhṛtā // Rajni_16.151
sphoṭas tu caṇakādīnāṃ dāl iti parikīrtitāḥ // Rajni_16.152
pakvaṃ haritalūnaṃ ca dhānyaṃ sarvaguṇāvaham // Rajni_16.153
śuṣkalūnaṃ tu niḥsāraṃ rūkṣaṃ tatsattvanāśanam // Rajni_16.154
koṣadhānyaṃ navaṃ balyaṃ madhuraṃ vatsaroṣitam // Rajni_16.155
navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam /
dvyabdoṣitaṃ laghu pathyaṃ trivarṣādabalaṃ bhavet // Rajni_16.156
caṇās tu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ /
purāṇā virasā rūkṣāstvahitā durjarābalāḥ // Rajni_16.157
dhānyaṃ vāpitamuttamaṃ tadakhilaṃ chinnodbhavaṃ madhyamaṃ jñeyaṃ yadyadavāpitaṃ tadadhamaṃ niḥsāradoṣapradam /
dagdhāyāṃ bhuvi yatnato'pi vipine ye vāpitāḥ śālayo ye ca chinnabhavā bhavanti khalu te viṇmūtrabandhapradāḥ // Rajni_16.158
kṣārodakasamutpannaṃ dhānyaṃ śleṣmarujāpaham // Rajni_16.159
susnigdhamṛttikodbhūtaṃ dhānyam ojobalāvaham // Rajni_16.160
balapuṣṭiprabhāvaghnaṃ vālukāmṛttikodbhavam // Rajni_16.161
dhānyaṃ śreṣṭhaṃ ṣaṣṭikaṃ rājabhogyaṃ māṃsaṃ tv ājaṃ taittiraṃ lāvakīyam /
pānīyaṃ syāt kṛṣṇamṛtsnāsamutthaṃ kṣīrājyādau gavyamājaṃ praśastam // Rajni_16.162
itthaṃ prasiddhataradhānyaguṇābhidhānavīryābhivarṇanaviśṛṅkhalavāgvilāsam /
āmnāya vargam imam āśu labheta vaidyo vidyāṃ viṣaṇṇajanajīvanadānadhanyām // Rajni_16.163
yāni sadā bhujyante bhuñjānajanāśca yāni bhuñjante /
teṣāṃ khalu dhānyānāṃ vargo 'yaṃ bhojyavarga iti kathitaḥ // Rajni_16.164
yenācāracaṇena mugdhamadhuraśrīśālinā sanmahāmānārhā bahudhānyasampaducitā saṃnīyate saṃtatam /
tena śrīnṛharīśvareṇa racite nāmokticūḍāmaṇau vargo 'yaṃ sthitam eti nūtanaracano dhānyāhvayaḥ ṣoḍaśaḥ // Rajni_16.165
Rājanighaṇṭu, Māṃsādivarga
māṃsaṃ tu piśitaṃ kravyaṃ palaṃ tu rasyamasrajam /
palalaṃ jāṅgalaṃ kīram āmiṣaṃ ca tad ucyate // Rajni_17.1
sadyohatasya māṃsaṃ śreṣṭhaṃ hariṇādikasya yūnas tu /
jñeyaṃ sugandhi pathyaṃ jāṅgaladeśasthitasya pathyatamam // Rajni_17.2
bālasya vṛddhasya kṛśasya rogiṇo viṣāgnidagdhasya mṛtasya cāmbuṣu /
tyājyaṃ mṛgādeḥ piśitaṃ tu tasya vigandhi śuṣkaṃ ca cirasthitaṃ ca // Rajni_17.3
sarvaṃ māṃsaṃ vātavidhvaṃsi vṛṣyaṃ balyaṃ rucyaṃ bṛṃhaṇaṃ tacca māṃsam /
deśasthānāccātmasaṃsthaṃ svabhāvairbhūyo nānārūpatāṃ yāti nūnam // Rajni_17.4
tatrānūpīyamāṃsaṃ gavayarurumṛgakroḍagaṇḍādikānāṃ snigdhaṃ pathyaṃ ca balyaṃ laghu śaśaśikharādyudbhavaṃ jāṅgalīyam /
puṣṭiṃ dīptiṃ ca datte rucikṛdatha laghu svādu sādhāraṇīyaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ ca rucyaṃ ruruhariṇamṛgakroḍasāraṅgakāṇām // Rajni_17.5
māṃsaṃ sārasahaṃsarātrivirahikrauñcādijaṃ śītalaṃ snigdhaṃ vātakaphāpahaṃ guru tataḥ svādu tridoṣāpaham /
pathyaṃ lāvakatittirādijanitaṃ vṛṣyaṃ laghu syāt paraṃ cakrakrauñcamayūratittirabhavaṃ deśatrayādīdṛśam // Rajni_17.6
druto vilambitaś caiva plavaś ceti gatais trayaḥ /

sthānato 'pi trayas te tu bilasthalajalāśrayāḥ // Rajni_17.7
punaste tu prasahanāḥ pratudā viṣkirā iti /
svabhāvatastrayaḥ proktāḥ kramaśo mṛgapakṣiṇaḥ // Rajni_17.8
athaiṣāṃ kramaśo lakṣmaguṇān vakṣyāmi vargaśaḥ /
evaṃ navavidhāḥ proktās ta eva mṛgapakṣiṇaḥ // Rajni_17.9
ajaśaśahariṇādayaḥ svayaṃ ye drutagamanā drutasaṃjñakāḥ smṛtāste /
taduditapalalaṃ ca pathyabalyaṃ racayati vīryamadapradaṃ laghu syāt // Rajni_17.10
gajakhaḍgamukhā mahāmṛgā nijagatyaiva vilambitāḥ smṛtāste /
balakṛtpiśitaṃ ca picchalaṃ kaphakāsānilamāndyadaṃ guru syāt // Rajni_17.11
sārasahaṃsabalākāś cakrakrauñcādayo jale plavanāt /
plavasaṃjñāḥ kathitāste tanmāṃsaṃ gurūṣṇaṃ ca baladāyi // Rajni_17.12
ahinakulaśalyagodhāmūṣakamukhyā bileśayāḥ kathitāḥ /
śvāsānilakāsaharaṃ tanmāṃsaṃ pittadāhakaram // Rajni_17.13
kroḍarurukuraṅgādyā vividhā ye mṛgādayaḥ /
sthaleśayāstu te sarve māṃsaṃ sarvaguṇāvaham // Rajni_17.14
jhaṣamakaranakrakarkaṭakūrmapramukhā jaleśayāḥ kathitāḥ /
māṃsaṃ teṣāṃ tu saraṃ vṛṣyaṃ guru śiśirabalasamīrakaram // Rajni_17.15
śārdūlasiṃhaśarabharkṣatarakṣumukhyā ye 'nye prasahya vinihantyabhivartayanti /
te kīrtitāḥ prasahanāḥ palalaṃ tadīyam arśaḥpramehajaṭharāmayajāḍyahāri // Rajni_17.16
bhoktā niṣkṛṣyāmiṣaṃ sa pratudaḥ prokto gṛdhraśyenakākādiko yaḥ /
māṃsaṃ tasya svādu saṃtarpaṇaṃ ca snigdhaṃ balyaṃ pittadāhāsradāyi // Rajni_17.17
bhakṣyāśca kukkuṭakapotakatittirādyāḥ kṣauṇīṃ vilikhya nakharaiḥ khalu vartayanti /
te viṣkirāḥ prakathitāḥ piśitaṃ tadīyaṃ vṛṣyaṃ kaṣāyamadhuraṃ śiśiraṃ ca rucyam // Rajni_17.18
ayameva guṇo jñeyaḥ pakṣiṇāṃ ca yathākramam /
sarvasthānaviśeṣeṇa saṃkhyā ca gatir ucyate // Rajni_17.19
yatra sthitā ye gatito 'pi deśādanyatra yātā mṛgapakṣimukhyāḥ /
svasvocitasthānanivartanena māṃse 'pi teṣāṃ guṇaparyayāḥ syuḥ // Rajni_17.20
māṃsaṃ khaḍgamṛgotthaṃ tu balakṛd bṛṃhaṇaṃ guru // Rajni_17.21
gavayasyāmiṣaṃ balyaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ ca bṛṃhaṇam // Rajni_17.22
rurukravyaṃ guru snigdhaṃ mandavahnibalapradam // Rajni_17.23
apūtaṃ gobhavaṃ kravyaṃ guru vātakaphapradam // Rajni_17.24
vanamahiṣāmiṣaṃ syād īṣallaghu dīpanaṃ ca baladāyi // Rajni_17.25
grāmīṇamahiṣamāṃsaṃ snigdhaṃ nidrākaraṃ ca pittaharam // Rajni_17.26
hastikravyaṃ guru snigdhaṃ vātalaṃ śleṣmakārakam /
bahupuṣṭipradaṃ caiva durjaraṃ mandavahnidam // Rajni_17.27
aśvamāṃsaṃ bhaved uṣṇaṃ vātaghnaṃ baladaṃ laghu /
pittadāhapradaṃ nṛṇāṃ tad etaccātisevanāt // Rajni_17.28
uṣṭramāṃsaṃ tu śiśiraṃ tridoṣaśamanaṃ laghu /
balapuṣṭipradaṃ rucyaṃ madhuraṃ vīryavardhanam // Rajni_17.29
gardabhaprabhavaṃ māṃsaṃ kiṃcid guru balapradam /

Original text: Rājanighaṇṭu [also called Nighaṇṭurāja, or Abhidhānacūḍāmaṇi] · Edition: Calcutta 1933 : Siddheshvarayantra · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc