રાજનિઘણ્ટુ · ભાગ 121140

હેમન્તે પાદહીનં તુ પાદાર્ધોનં તુ શારદે ।
પ્રાવૃડ્વસન્તે શિશિરે ગ્રીષ્મે ચાર્ધાવશેષિતમ્ ॥ રજ્નિ_14.60
કૌપં પ્રાસ્રવણં વાપિ શિશિરર્તુવસન્તયોઃ ।
ગ્રીષ્મે ચૌડં તુ સેવેત દોષદં સ્યાદતો ઽન્યથા ॥ રજ્નિ_14.61
તપ્તં દિવા જાડ્યમ્ ઉપૈતિ નક્તં નક્તં ચ તપ્તં તુ દિવા ગુરુ સ્યાત્ ।
દિવા ચ નક્તં ચ નૃભિસ્ તદાત્વતપ્તં જલં યુક્તમતો ગ્રહીતુમ્ ॥ રજ્નિ_14.62
ઉષ્ણં ક્વાપિ ક્વાપિ શીતં કવોષ્ણં ક્વાપિ ક્વાપિ ક્વાથશીતં ચ પાથઃ ।
ઇત્થં નૄણાં પથ્યમેતત્ પ્રયુક્તં કાલાવસ્થાદેહસંસ્થાનુરોધાત્ ॥ રજ્નિ_14.63
અપનયતિ પવનદોષં દલયતિ કફમાશુ નાશયત્યરુચિમ્ ।
પાચયતિ ચાન્નમનલં પુષ્ણાતિ નિશીથપીતમ્ ઉષ્ણામ્ભઃ ॥ રજ્નિ_14.64
રાત્રૌ પીતમજીર્ણદોષશમનં શંસન્તિ સામાન્યતઃ પીતં વારિ નિશાવસાનસમયે સર્વામયધ્વંસનમ્ ।
ભુક્ત્વા તૂર્ધ્વમિદં ચ પુષ્ટિજનનં પ્રાક્ ચેદ્ અપુષ્ટિપ્રદં રુચ્યં જાઠરવહ્નિપાટવકરં પથ્યં ચ ભુક્ત્યન્તરે ॥ રજ્નિ_14.65
અત્યમ્બુપાનાન્ન વિપચ્યતે ઽન્નમ્ અનમ્બુપાનાચ્ચ સ એવ દોષઃ ।
તસ્માન્નરો વહ્નિવિવર્ધનાર્થં મુહુર્ મુહુર્ વારિ પિબેદ્ અભૂરિ ॥ રજ્નિ_14.66
જલં ચતુર્વિધં પ્રાહુર્ અન્તરિક્ષોદ્ભવં બુધાઃ ।
ધારં ચ કારકં ચૈવ તૌષારં હૈમમિત્યપિ ॥ રજ્નિ_14.67
અમ્બુ વર્ષોદ્ભવં ધારં કારં વર્ષોપલોદ્ભવમ્ ।
નીહારતોયં તૌષારં હૈમં પ્રાતર્હિમોદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_14.68
ધારં ચ દ્વિવિધં પ્રોક્તં ગાઙ્ગસામુદ્રભેદતઃ ।
તત્ર ગાઙ્ગં ગુણાઢ્યં સ્યાત્ અદોષં પાચનં પરમ્ ॥ રજ્નિ_14.69
યદા સ્યાદાશ્વિને માસિ સૂર્યઃ સ્વાતિવિશાખયોઃ ।
તદામ્બુ જલદૈર્મુક્તં ગાઙ્ગમુક્તં મનીષિભિઃ ॥ રજ્નિ_14.70
અન્યદા મૃગશીર્ષાદિનક્ષત્રેષુ યદ્ અમ્બુદૈઃ ।
અભિવૃષ્ટમિદં તોયં સામુદ્રમિતિ શબ્દિતમ્ ॥ રજ્નિ_14.71
ધારાધરે વર્ષતિ રૌપ્યપાત્રે વિન્યસ્ય શાલ્યોદનસિદ્ધપિણ્ડે ।
દધ્નોપદિગ્ધે નિહિતં મુહૂર્તાદ્ અવિક્રિયં ગાઙ્ગમ્ અથાન્યથા સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_14.72
ગાઙ્ગં જલં સ્વાદુ સુશીતલં ચ રુચિપ્રદં પિત્તકફાપહં ચ ।
નિર્દોષમ્ અચ્છં લઘુ તચ્ચ નિત્યં ગુણાધિકં વ્યોમ્નિ ગૃહીતમ્ આહુઃ ॥ રજ્નિ_14.73
ચન્દ્રકાન્તોદ્ભવં વારિ પિત્તઘ્નં વિમલં લઘુ ।
મૂર્છાપિત્તાસ્રદાહેષુ હિતં કાસમદાત્યયે ॥ રજ્નિ_14.74
સામુદ્રસલિલં શીતં કફવાતપ્રદં ગુરુ ।
ચિત્રાયામાશ્વિને તચ્ચ ગુણાઢ્યં ગાઙ્ગવદ્ભવેત્ ॥ રજ્નિ_14.75
પતિતં ભુવિ યત્તોયં ગાઙ્ગં સામુદ્રમેવ વા ।
સ્વસ્વાશ્રયવશાદ્ ગચ્છેદ્ અન્યદ્ અન્યદ્ રસાદિકમ્ ॥ રજ્નિ_14.76
અસ્રં ચ લવણં ચ સ્યાત્પતિતં પાર્થિવસ્થલે ।
આપ્યે તુ મધુરં પ્રોક્તં કટુ તિક્તં ચ તૈજસે ॥ રજ્નિ_14.77
કષાયં વાયવીયે સ્યાદવ્યક્તં નાભસે સ્મૃતમ્ ।
તત્ર નાભસમેવોક્તમ્ ઉત્તમં દોષવર્જિતમ્ ॥ રજ્નિ_14.78
યત્ર ચેદાશ્વિને માસિ નૈવ વર્ષતિ વારિદઃ ।
ગાઙ્ગતોયવિહીને સ્યુઃ કાલે તત્રાધિકા રુજઃ ॥ રજ્નિ_14.79

ક્વચિદ્ ઉષ્ણં ક્વચિચ્છીતં ક્વચિત્ ક્વથિતશીતલમ્ ।
ક્વચિદ્ભેષજસંયુક્તં ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે ॥ રજ્નિ_14.80
ઇક્ષવઃ પઞ્ચધા પ્રોક્તા નાનાવર્ણગુણાન્વિતાઃ ।
સિતઃ પુણ્ડ્રઃ કરઙ્કેક્ષુઃ કૃષ્ણો રક્તશ્ચ તે ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_14.81
ઇક્ષુઃ કર્કટકો વંશઃ કાન્તારઃ સુકુમારકઃ ।
અસિપત્ત્રો મધુતૃણો વૃષ્યો ગુડતૃણો નવ ॥ રજ્નિ_14.82
શ્વેતેક્ષુસ્ તુ સિતેક્ષુઃ સ્યાત્ કાષ્ઠેક્ષુર્ વંશપત્ત્રકઃ ।
સુવંશઃ પાણ્ડુરેક્ષુશ્ચ કાણ્ડેક્ષુર્ ધવલેક્ષુકઃ ॥ રજ્નિ_14.83
સિતેક્ષુઃ કઠિનો રુચ્યો ગુરુશ્ચ કફમૂત્રકૃત્ ।
દીપનઃ પિત્તદાહઘ્નો વિપાકે કોષ્ણદઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_14.84
પુણ્ડ્રકસ્તુ રસાલઃ સ્યાત્ રસેક્ષુઃ સુકુમારકઃ ।
કર્બુરો મિશ્રવર્ણશ્ ચ નેપાલેક્ષુશ્ ચ સપ્તધા ॥ રજ્નિ_14.85
પુણ્ડ્રો ઽતિમધુરઃ શીતઃ કફકૃત્ પિત્તનાશનઃ ।
દાહશ્રમહરો રુચ્યો રસે સંતર્પણઃ પરઃ ॥ રજ્નિ_14.86
અન્યઃ કરઙ્કશાલિઃ સ્યાદિક્ષુવાટીક્ષુવાટિકા ।
યાવની ચેક્ષુયોનિશ્ચ રસાલી રસદાલિકા ॥ રજ્નિ_14.87
કરઙ્કશાલિર્મધુરઃ શીતલો રુચિકૃન્મૃદુઃ ।
પિત્તદાહહરો વૃષ્યસ્તેજોબલવિવર્ધનઃ ॥ રજ્નિ_14.88
કૃષ્ણેક્ષુરિક્ષુરઃ પ્રોક્તઃ શ્યામેક્ષુઃ કોકિલાક્ષકઃ ।
શ્યામવંશઃ શ્યામલેક્ષુઃ કોકિલેક્ષુશ્ચ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_14.89
કૃષ્ણેક્ષુર્ ઉક્તો મધુરશ્ ચ પાકે સ્વાદુઃ સુહૃદ્યઃ કટુકો રસાઢ્યઃ ।
ત્રિદોષહારી શમવીર્યદશ્ચ સુબલ્યદાયી બહુવીર્યદાયી ॥ રજ્નિ_14.90
રક્તેક્ષુઃ સૂક્ષ્મપત્ત્રશ્ચ શોણો લોહિત ઉત્કટઃ ।
મધુરો હ્રસ્વમૂલશ્ચ લોહિતેક્ષુશ્ચ કીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_14.91
લોહિતેક્ષુશ્ચ મધુરઃ પાકે સ્યાચ્છીતલો મૃદુઃ ।
પિત્તદાહહરો વૃષ્યસ્તેજોબલવિવર્ધનઃ ॥ રજ્નિ_14.92
ઇક્ષુમૂલં ત્વિક્ષુનેત્રં તચ્ચ મોરટકં તથા ।
વંશનેત્રં વંશમૂલં મોરટં વંશપૂરકમ્ ॥ રજ્નિ_14.93
મૂલાદૂર્દ્ધ્વન્તુ મધુરા મધ્યે ઽતિમધુરાસ્ તથા ।
ઇક્ષવસ્તેઽગ્રભાગેષુ ક્રમાલ્લવણનીરસાઃ ॥ રજ્નિ_14.94
અભુક્તે પિત્તહાશ્ ચૈતે ભુક્તે વાતપ્રકોપણાઃ ।
ભુક્તમધ્યે ગુરુતરા ઇતીક્ષૂણાં ગુણાસ્ ત્રયઃ ॥ રજ્નિ_14.95
વૃષ્યો રક્તાસ્રપિત્તશ્રમશમનપટુઃ શીતલઃ શ્લેસ્મદો ઽલ્પઃ સ્નિગ્ધો હૃદ્યશ્ ચ રુચ્યો રચયતિ ચ મુદં સૂત્રશુદ્ધિં વિધત્તે ।
કાન્તિં દેહસ્ય દત્તે બલમતિ કુરુતે બૃંહણં તૃપ્તિદાયી દન્તૈર્ નિષ્પીદ્ય કાણ્ડં મૃદુયતિરસિતો મોહનશ્ ચેક્ષુદણ્ડઃ ॥ રજ્નિ_14.96
પીયૂષોપમિતં ત્રિદોષશમનં સ્યાદ્ દન્તનિષ્પીડિતં તદ્વચ્ચેદ્ ગૃહયન્ત્રજં તદપરં શ્લેસ્માનિલઘ્નં કિયત્ ।
એતદ્ વાતહરં તુ વાતજનનં જાડ્યપ્રતિશ્વાયદં પ્રોક્તં પર્યુષિતં કફાનિલકરં પાનીયમ્ ઇક્ષદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_14.97
મધુરં લવણક્ષારં સ્નિગ્ધં સોષ્ણં રુચિપ્રદમ્ ।
વૃષ્યં વાતકફઘ્નં ચ યાવનાલશરાત્ રસમ્ ॥ રજ્નિ_14.98
પક્વેક્ષુરસઃ સ્નિગ્ધઃ સ્યાત્ કફવાતનાશનોઽતિગુરુઃ ।
અતિપાકેન વિદાહં તનુતે પિત્તાસ્રદોષશોષાંશ્ચ ॥ રજ્નિ_14.99

ગુડઃ સ્યાદિક્ષુસારસ્તુ મધુરો રસપાકજઃ ।
શિશુપ્રિયઃ સિતાદિઃ સ્યાદરુણો રસજઃ સ્મૃતઃ ॥ રજ્નિ_14.100
પિત્તઘ્નઃ પવનાર્તિજિદ્ રુચિકરો હૃદ્યસ્ત્રિદોષાપહઃ સંયોગેન વિશેષતો જ્વરહરઃ સંતાપશાન્તિપ્રદઃ ।
વિણ્મૂત્રામયશોધનોઽગ્નિજનનઃ પાણ્ડુપ્રમેહાન્તકઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વાદુતરો લઘુઃ શ્રમહરઃ પથ્યઃ પુરાણો ગુડઃ ॥ રજ્નિ_14.101
સ્યાદ્યાવનાલરસપાકભવો ગુડોઽયં ક્ષારઃ કટુઃ સુમધુરઃ કફવાતહારી ।
પિત્તપ્રદઃ સતતમેષ નિષેવ્યમાણઃ કણ્ડૂતિકુષ્ઠજનનો ઽસ્રવિદાહહારી ॥ રજ્નિ_14.102
શર્કરોક્તા તુ મીનાણ્ડી શ્વેતા મત્સ્યણ્ડિકા ચ સા ।
અહિચ્છત્રા તુ સિકતા સિતા ચૈવ ગુડોદ્ભવા ॥ રજ્નિ_14.103
શર્કરા મધુરા શીતા પિત્તદાહશ્રમાપહા ।
રક્તદોષહરા ભ્રાન્તિક્રિમિકોપપ્રણાશિની ॥ રજ્નિ_14.104
સ્નિગ્ધા પુણ્ડ્રકશર્કરા હિતકરી ક્ષીણે ક્ષયેઽરોચકે ચક્ષુષ્યા બલવર્ધિની સુમધુરા રૂક્ષા ચ વંશેક્ષુજા ।
વૃષ્યા તૃપ્તિબલપ્રદા શ્રમહરા શ્યામેક્ષુજા શીતલા સ્નિગ્ધા કાન્તિકરી રસાલજનિતા રક્તેક્ષુજા પિત્તજિત્ ॥ રજ્નિ_14.105
યાવનાલી હિમોત્પન્ના હિમાની હિમશર્કરા ।
ક્ષુદ્રશર્કરિકા ક્ષુદ્રા ગુદ્ગુડા જાલબિન્દુજા ॥ રજ્નિ_14.106
હિમજા શર્કરા ગૌલ્યા સોષ્ણા તિક્તાતિપિચ્છિલા ।
વાતઘ્ની સારિકા રુચ્યા દાહપિત્તાસ્રદાયિની ॥ રજ્નિ_14.107
સિતજાન્યા શર્કરજા માધવી મધુશર્કરા ।
માક્ષીકશર્કરા પ્રોક્તા સિતાખણ્ડશ્ચ ખણ્ડકઃ ॥ રજ્નિ_14.108
સિતાખણ્ડોઽતિમધુરશ્ચક્ષુષ્યઃ છર્દિનાશનઃ ।
કુષ્ઠવ્રણકફશ્વાસહિક્કાપિત્તાસ્રદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_14.109
યવાસશર્કરા ત્વ્ અન્યા સુધા મોદકમોદકઃ ।
તવરાજઃ ખણ્ડસારઃ ખણ્ડજા ખણ્ડમોદકઃ ॥ રજ્નિ_14.110
તવરાજો ઽતિમધુરઃ પિત્તશ્રમતૃષાપહઃ ।
વૃષ્યો વિદાહમૂર્છાર્તિભ્રાન્તિશાન્તિકરઃ સરઃ ॥ રજ્નિ_14.111
તવરાજોદ્ભવઃ ખણ્ડઃ સુધા મોદકજસ્ તથા ।
ખણ્ડજો દ્રવજઃ સિદ્ધમોદકામૃતસારજઃ ॥ રજ્નિ_14.112
દાહં નિવારયતિ તાપમપાકરોતિ તૃપ્તિં નિયચ્છતિ નિહન્તિ ચ મોહમૂર્છામ્ ।
શ્વાસં નિવારયતિ તર્પયતીન્દ્રિયાણિ શીતઃ સદા સુમધુરઃ ખલુ સિદ્ધિખણ્ડઃ ॥ રજ્નિ_14.113
મધુ ક્ષૌદ્રં ચ માક્ષીકં માક્ષિકં કુસુમાસવમ્ ।
પુષ્પાસવં પવિત્રં ચ પિત્ર્યં પુષ્પરસાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_14.114
માક્ષિકં ભ્રામરં ક્ષૌદ્રં પૌત્તિકં છાત્ત્રકં તથા ।
આર્ઘ્યમૌદ્દાલકં દાલમ્ ઇત્યષ્ટૌ મધુજાતયઃ ॥ રજ્નિ_14.115
નાનાપુષ્પરસાહારાઃ કપિલા વનમક્ષિકાઃ ।
યાઃ સ્થૂલાસ્તાભિરુત્પન્નં મધુ માક્ષિકમુચ્યતે ॥ રજ્નિ_14.116
યે સ્નિગ્ધાઞ્જનગોલાભાઃ પુષ્પાસવપરાયણાઃ ।
ભ્રમરૈર્જનિતં તૈસ્તુ ભ્રામરં મધુ ભણ્યતે ॥ રજ્નિ_14.117
પિઙ્ગલા મક્ષિકાઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષુદ્રા ઇતિ હિ વિશ્રુતાઃ ।
તાભિરુત્પાદિતં યત્તુ તત્ ક્ષૌદ્રં મધુ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_14.118
અન્નજા મક્ષિકાઃ પિઙ્ગાઃ પુત્તિકા ઇતિ કીર્તિતાઃ ।
તજ્જાતં મધુ ધીમદ્ભિઃ પૌત્તિકં સમુદાહૃતમ્ ॥ રજ્નિ_14.119

છત્ત્રાકારં તુ પટલં સરઘાઃ પીતપિઙ્ગલાઃ ।
યત્કુર્વન્તિ તદુત્પન્નં મધુ છાત્ત્રકમ્ ઈરિતમ્ ॥ રજ્નિ_14.120
મક્ષિકાસ્તીક્ષ્ણતુણ્ડા યાસ્તથા ષટ્પદસંનિભાઃ ।
તદુદ્ભૂતં યદર્ઘાર્હં તદાર્ઘ્યં મધુ વર્ણ્યતે ॥ રજ્નિ_14.121
ઔદ્દાલાઃ કપિલાઃ કીટા ભૂમેર્ ઉદ્દલનાઃ સ્મૃતાઃ ।
વલ્મીકાન્તસ્ તદુત્પન્નમૌદ્દાલકમ્ ઉદીર્યતે ॥ રજ્નિ_14.122
ઇન્દ્રનીલદલાકારાઃ સૂક્ષ્માશ્ ચિન્વન્તિ મક્ષિકાઃ ।
યદ્વૃક્ષકોટરાન્તસ્થં મધુ દાલમિદં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_14.123
ઇત્યેતસ્યાષ્ટધા ભેદૈરુત્પત્તિઃ કથિતા ક્રમાત્ ।
અથ વક્ષ્યામ્યહં તેષાં વર્ણવીર્યાદિકં ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_14.124
માક્ષિકં તૈલવર્ણં સ્યાત્ શ્વેતં ભ્રામરમુચ્યતે ।
ક્ષૌદ્રં તુ કપિલાભાસં પૌત્તિકં ઘૃતસંનિભમ્ ॥ રજ્નિ_14.125
આપીતવર્ણં છાત્ત્રં સ્યાત્પિઙ્ગં ચાર્ઘ્યનામકમ્ ।
ઔદ્દાલં સ્વર્ણસદૃશમ્ આપીતં દાલમુચ્યતે ॥ રજ્નિ_14.126
માક્ષિકં મધુરં રૂક્ષં લઘુ શ્વાસાદિદોષનુત્ ।
ભ્રામરં પિચ્છિલં રૂક્ષં મધુરં મુખજાડ્યજિત્ ॥ રજ્નિ_14.127
ક્ષૌદ્રં તુ શીતં ચક્ષુષ્યં પિચ્છિલં પિત્તવાતહૃત્ ।
પૌત્તિકં મધુ રૂક્ષોષ્ણમ્ અસ્રપિત્તાદિદાહકૃત્ ॥ રજ્નિ_14.128
શ્વિત્રમેહક્રિમિઘ્નં ચ વિદ્યાચ્છાત્ત્રં ગુણોત્તરમ્ ।
આર્ઘ્યમધ્વ્ અતિચક્ષુષ્યં કફપિત્તાદિદોષહૃત્ ॥ રજ્નિ_14.129
ઔદ્દાલકં તુ કુષ્ઠાદિદોષઘ્નં સર્વસિદ્ધિદમ્ ।
દાલં કટુ કષાયામ્લં મધુરં પિત્તદાયિ ચ ॥ રજ્નિ_14.130
નવં મધુ ભવેત્ સ્થૌલ્યં નાતિશ્લેષ્મકરં પરમ્ ।
દેહસ્થૌલ્યાપહં ગ્રાહિ પુરાણં મધુ લેખનમ્ ॥ રજ્નિ_14.131
પક્વં દોષત્રયઘ્નં મધુ વિવિધરુજાજાડ્યજિહ્વામયાદિધ્વંસં ધત્તે ચ રુચ્યં બલમતિધૃતિદં વીર્યવૃદ્ધિં વિધત્તે ।
આમં ચેદ્ આમગુલ્મામયપવનરુજાપિત્તદાહાસ્રદોષં હન્યાદ્ વાતં ચ શોષં જનયતિ નિયતં ધ્વંસયત્ય્ અન્તવૃદ્ધિમ્ ॥ રજ્નિ_14.132
વ્રણશોધનસંધાને વ્રણસંરોપણાદિષુ ।
સાધારણ્યા મધુ હિતં તત્તુલ્યા મધુશર્કરા ॥ રજ્નિ_14.133
ઉષ્ણૈઃ સહોષ્ણકાલે વા સ્વયમુષ્ણમથાપિ વા ।
આમં મધુ મનુષ્યાણાં વિષવત્ તાપદાયકમ્ ॥ રજ્નિ_14.134
કીટકાદિયુતમમ્લદૂષિતં યચ્ચ પર્યુષિતકં મધુ સ્વતઃ ।
કણ્ટકોટરગતં ચ મેચકં તચ્ચ ગેહજનિતં ચ દોષકૃત્ ॥ રજ્નિ_14.135
દણ્ડૈર્ નિહત્ય યદુપાત્તમપાસ્તદંશં તાદૃગ્વિધં મધુ રસાયનયોગયોગ્યમ્ ।
હિક્કાગુદાઙ્કુરવિશોફકફવ્રણાદિદોષાપહં ભવતિ દોષદમ્ અન્યથા ચેત્ ॥ રજ્નિ_14.136
માધ્વી સિતા મધૂત્પન્ના મધુજા મધુશર્કરા ।
માક્ષીકશર્કરા ચૈષા ક્ષૌદ્રજા ક્ષૌદ્રશર્કરા ॥ રજ્નિ_14.137
યદ્ગુણં યન્મધુ પ્રોક્તં તદ્ગુણા તસ્ય શર્કરા ।
વિશેષાદ્ બલવૃષ્યં ચ તર્પણં ક્ષીણદેહિનામ્ ॥ રજ્નિ_14.138
મદ્યં સુરા પ્રસન્ના સ્યાન્મદિરા વારુણી વરા ।
મત્તા કાદમ્બરી શીતા ચપલા કામિની પ્રિયા ॥ રજ્નિ_14.139

મદગન્ધા ચ માધ્વીકં મધુ સંધાનમ્ આસવઃ ।
પરિસૃતામૃતા વીરા મેધાવી મદની ચ સા ॥ રજ્નિ_14.140
સુપ્રતિભા મનોજ્ઞા ચ વિપાના મોદિની તથા ।
હાલાહલગુણારિષ્ટં સરકોઽથ મધૂલિકા ।
મદોત્કટા મહાનન્દા દ્વાત્રિંશદભિધાઃ ક્રમાત્ ॥ રજ્નિ_14.141
મદ્યં સુમધુરામ્લં ચ કફમારુતનાશનમ્ ।
બલદીપ્તિકરં હૃદ્યં સરમ્ એતન્મદાવહમ્ ॥ રજ્નિ_14.142
સ્યાદ્ધાતકીરસગુડાદિકૃતા તુ ગૌડી પુષ્પદ્રવાદિમધુસારમયી તુ માધ્વી ।
પૈષ્ટી પુનર્વિવિધધાન્યવિકારજાતા ખ્યાતા મદાધિકતયાત્ર ચ પૂર્વપૂર્વા ॥ રજ્નિ_14.143
તાલાદિરસનિર્યાસૈઃ સૈન્ધીં હાલાં સુરાં જગુઃ ।
નાનાદ્રવ્યકદમ્બેન મદ્યં કાદમ્બરં સ્મૃતમ્ ।
સૈન્ધી કાદમ્બરી ચૈવ દ્વિવિધં મદ્યલક્ષણમ્ ॥ રજ્નિ_14.144
ગૌડી તીક્ષ્ણોષ્ણમધુરા વાતહૃત્ પિત્તકારિણી ।
બલકૃદ્દીપની પથ્યા કાન્તિકૃત્ તર્પણી પરા ॥ રજ્નિ_14.145
માધ્વી તુ મધુરા હૃદ્યા નાત્યુષ્ણા પિત્તવાતહૃત્ ।
પાણ્ડુકામલગુલ્માર્શઃપ્રમેહશમની પરા ॥ રજ્નિ_14.146
પૈષ્ટી કટૂષ્ણા તીક્ષ્ણા સ્યાન્મધુરા દીપની પરા ॥ રજ્નિ_14.147
સૈન્ધી શીતા કષાયામ્લા પિત્તહૃદ્વાતદા ચ સા ॥ રજ્નિ_14.148
ગૌડી તુ શિશિરે પેયા પૈષ્ટી હેમન્તવર્ષયોઃ ।
શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ માધ્વી ગ્રાહ્યા ન ચાન્યથા ॥ રજ્નિ_14.149
કાદમ્બરીશર્કરજાદિ મદ્યં સુશીતલં વૃષ્યકરં મદાઢ્યમ્ ।
માધ્વીસમં સ્યાત્તૃણવૃક્ષજાતં મદ્યં સુશીતં ગુરુ તર્પણં ચ ॥ રજ્નિ_14.150
સર્વેષાં તૃણવૃક્ષાણાં નિર્યાસં શીતલં ગુરુ ।
મોહનં બલકૃદ્ધૃદ્યં તૃષ્ણાસંતાપનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_14.151
ઐક્ષવં તુ ભવેન્મદ્યં શિશિરં ચ મદોત્કટમ્ ।
યવધાન્યકૃતં મદ્યં ગુરુ વિષ્ટમ્ભદાયકમ્ ॥ રજ્નિ_14.152
શર્કરાધાતકીતોયે કૃતં શીતં મનોહરમ્ ।
શાર્કરં કથ્યતે મદ્યં વૃષ્યં દીપનમોહનમ્ ॥ રજ્નિ_14.153
અન્યે દ્વાદશધા મદ્યભેદાન્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
ઉક્તેષ્વન્તર્ભવન્તીતિ નાન્યૈસ્તુ પૃથગીરિતાઃ ॥ રજ્નિ_14.154
મદ્યં નવં સર્વવિકારહેતુઃ સર્વં તુ વાતાદિકદોષદાયિ ।
જીર્ણં તુ સર્વં સકલામયઘ્નં બલપ્રદં વૃષ્યકરં ચ દીપનમ્ ॥ રજ્નિ_14.155
મદ્યપ્રયોગં કુર્વન્તિ શૂદ્રાદિષુ મહાર્તિષુ ।
દ્વિજૈસ્ ત્રિભિસ્ તુ ન ગ્રાહ્યં યદ્યપ્ય્ ઉજ્જીવયેન્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_14.156
ઇત્થં વાર્ધિનદીનદહ્રદસરઃકુલ્યાદિતીરાન્તરપ્રક્રાન્તેક્ષુગુડાદિમાક્ષિકભિદામદ્યપ્રભેદાન્ અપિ ।
પ્રાગસ્માત્પ્રતિબુધ્ય નામગુણતો નિર્ણીતયોગૌચિતી યાથાતથ્યવશાદ્ વિનિશ્ચિતમનાઃ કુર્વીત વૈદ્યઃ ક્રિયામ્ ॥ રજ્નિ_14.157
યૈ રસ્યમાના હિ નૃણાં યથાસ્વં દોષાન્નિરસ્યન્ત્યપિ દુર્નિરાસાન્ ।
તેષાં રસાનાં વસતિઃ કિલાયં વર્ગઃ પ્રસિદ્ધો રસવર્ગનામ્ના ॥ રજ્નિ_14.158
નિસ્યન્દં દુગ્ધસિન્ધાવ્ અમૃતમથ સમસ્તૌષધીનાં ન દોહં તાપાહં નો ચિકિત્સામભિલષતિ રસં નાપિ દોષાકરસ્ય ।
લબ્ધ્વા યત્ સૌહૃદય્યં જગતિ બુધજનસ્તેન વર્ગઃ કૃતોઽસ્મિન્ પાનીયાદિઃ પ્રસિદ્ધિં વ્રજતિ મનુમિતો નામગીર્મૌલિરત્ને ॥ રજ્નિ_14.159

રાજનિઘણ્ટુ, ક્ષીરાદિવર્ગ
ક્ષીરં પીયૂષમ્ ઊધસ્યં દુગ્ધં સ્તન્યં પયોઽમૃતમ્ ॥ રજ્નિ_15.1
ક્ષીરજં દધિ તદ્રૂપ્યં વિરલં મસ્તુ તજ્જલમ્ ॥ રજ્નિ_15.2
દધિજં નવનીતં સ્યાત્સારો હૈયંગવીનકમ્ ॥ રજ્નિ_15.3
ઘૃતમાજ્યં હવિઃ સર્પિઃ પવિત્રં નવનીતજમ્ ।
અમૃતં ચાભિઘારશ્ચ હોમ્યમ્ આયુશ્ચ તૈજસમ્ ॥ રજ્નિ_15.4
મ્રક્ષણં સ્નેહનં સ્નેહઃ સ્નિગ્ધતા મ્રક્ષ એવ ચ ।
અભ્યઙ્ગો ઽભ્યઞ્જનં ચૈવ ચોપડશ્ચ ઘૃતાદિકઃ ॥ રજ્નિ_15.5
તક્રં ગોરસજં ઘોલં કાલશેયવિલોડિતમ્ ।
દણ્ડાહતમરિષ્ટો ઽમ્લમ્ ઉદશ્વિન્મથિતં દ્રવઃ ॥ રજ્નિ_15.6
તક્રં ત્રિભાગદધિસંયુતમમ્બુ ધીરૈરુક્તં દધિદ્વિગુણવારિયુતં તુ મસ્તુ ।
દધ્યમ્ભસી યદિ સમે તદુદશ્વિદાહુસ્ તત્ કેવલં તુ મથિતં મુનયો વદન્તિ ॥ રજ્નિ_15.7
ગોમૂત્રં ગોજલં ગોમ્ભો ગોનિષ્યન્દશ્ચ ગોદ્રવઃ ।
ગોમયં ગોપુરીષં સ્યાદ્ ગોવિષ્ઠા ગોમલં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_15.8
ગોમહિષીછાગલાવિકગજતુરગખરોષ્ટ્રમાનુષસ્ત્રીણામ્ ।
ક્ષીરાદિકગુણદોષૌ વક્ષ્યે ક્રમતો યથાયોગમ્ ॥ રજ્નિ_15.9
ગવ્યં ક્ષીરં પથ્યમ્ અત્યન્તરુચ્યં સ્વાદુ સ્નિગ્ધં પિત્તવાતામયઘ્નમ્ ।
કાન્તિપ્રજ્ઞાબુદ્ધિમેધાઙ્ગપુષ્ટિં ધત્તે સ્પષ્ટં વીર્યવૃદ્ધિં વિધત્તે ॥ રજ્નિ_15.10
ગૌલ્યં તુ મહિષીક્ષીરં વિપાકે શીતલં ગુરુ ।
બલપુષ્ટિપ્રદં વૃષ્યં પિત્તદાહાસ્રનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.11
અજાનાં લઘુકાયત્વાન્નાનાદ્રવ્યનિષેવણાત્ ।
નાત્યમ્બુપાનાદ્ વ્યાયામાત્ સર્વવ્યાધિહરં પયઃ ॥ રજ્નિ_15.12
સૂક્ષ્માજદુગ્ધેતિ ચ સંવદાર્હં ગોદુગ્ધવીર્યાત્ ત્વ્ અધિકં ગુણે ચ ।
સુક્ષીણદેહેષુ ચ પથ્યમ્ ઉક્તં સ્થૂલાજદુગ્ધં કિલ કિંચિદૂનમ્ ॥ રજ્નિ_15.13
આવિકં તુ પયઃ સ્નિગ્ધં કફપિત્તહરં પરમ્ ।
સ્થૌલ્યમેહહરં પથ્યં લોમશં ગુરુ વૃદ્ધિદમ્ ॥ રજ્નિ_15.14
મધુરં હસ્તિનીક્ષીરં વૃષ્યં ગુરુ કષાયકમ્ ।
સ્નિગ્ધં સ્થૈર્યકરં શીતં ચક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_15.15
અશ્વીક્ષીરં તુ રૂક્ષામ્લં લવણં દીપનં લઘુ ।
દેહસ્થૈર્યકરં બલ્યં ગૌરવકાન્તિકૃત્પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.16
બલકૃદ્ ગર્દભીક્ષીરં વાતશ્વાસહરં પરમ્ ।
મધુરામ્લરસં રૂક્ષં દીપનં પથ્યદં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_15.17
ઉષ્ટ્રીક્ષીરં કુષ્ઠશોફાપહં તત્પિત્તાર્શોઘ્નં તત્કફાટોપહારિ ।
આનાહાર્તિજન્તુગુલ્મોદરાખ્યં શ્વાસોલ્લાસં નાશયત્યાશુ પીતમ્ ॥ રજ્નિ_15.18
મધુરં માનુષીક્ષીરં કષાયં ચ હિમં લઘુ ।
ચક્ષુષ્યં દીપનં પથ્યં પાચનં રોચનં ચ તત્ ॥ રજ્નિ_15.19
ક્ષીરં કાસશ્વાસકોપાય સર્વં ગુર્વામં સ્યાત્ પ્રાયશો દોષદાયિ ।
તચ્ચેત્તપ્તં વર્તિતં પથ્યમુક્તં નારીક્ષીરં ત્વ્ આમમ્ એવામયઘ્નમ્ ॥ રજ્નિ_15.20
ઉક્તં ગવ્યાદિકં દુગ્ધં ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્ ।
સર્વામયહરં પથ્યં ચિરસંસ્થં તુ દોષદમ્ ॥ રજ્નિ_15.21

કે ઽપ્ય્ આવિકં પથ્યતમં શૃતોષ્ણં ક્ષીરં ત્વ્ અજાનાં શૃતશીતમાહુઃ ।
દોહાન્તશીતં મહિષીપયશ્ચ ગવ્યં તુ ધારોષ્ણમિદં પ્રશસ્તમ્ ॥ રજ્નિ_15.22
વૃષ્યં બૃંહણમ્ અગ્નિવર્ધનકરં પૂર્વાહ્ણપીતં પયો મધ્યાહ્ને બલદાયકં કફહરં કૃચ્છ્રસ્ય વિચ્છેદકમ્ ।
બાલ્યે વહ્નિકરં તતો બલકરં વીર્યપ્રદં વાર્દ્ધકે રાત્રૌ ક્ષીરમનેકદોષશમનં સેવ્યં તતઃ સર્વદા ॥ રજ્નિ_15.23
ક્ષીરં મુહૂર્તત્રિતયોષિતં યદ્ અતપ્તમ્ એતદ્ વિકૃતિં પ્રયાતિ ।
ઉષ્ણં તુ દોષં કુરુતે તદૂર્ધ્વં વિષોપમં સ્યાદ્ ઉષિતં દશાનામ્ ॥ રજ્નિ_15.24
જીર્ણજ્વરે કફે ક્ષીણે ક્ષીરં સ્યાદ્ અમૃતોપમમ્ ।
તદેવ તરુણે પીતં વિષવદ્ધન્તિ માનુષમ્ ॥ રજ્નિ_15.25
ચતુર્થભાગં સલિલં નિધાય યત્નાદ્ યદ્ આવર્તિતમ્ ઉત્તમં તત્ ।
સર્વામયઘ્નં બલપુષ્ટિકારિ વીર્યપ્રદં ક્ષીરમ્ અતિપ્રશસ્તમ્ ॥ રજ્નિ_15.26
ગવ્યં પૂર્વાહ્ણકાલે સ્યાદપરાહ્ણે તુ માહિષમ્ ।
ક્ષીરં સશર્કરં પથ્યં યદ્ વા સાત્મ્યે ચ સર્વદા ॥ રજ્નિ_15.27
પિત્તઘ્નં શૃતશીતલં કફહરં પક્વં તદુષ્ણં ભવેચ્છીતં યત્તુ ન પાચિતં તદખિલં વિષ્ટમ્ભદોષપ્રદમ્ ।
ધારોષ્ણં ત્વ્ અમૃતં પયઃ શ્રમહરં નિદ્રાકરં કાન્તિદં વૃષ્યં બૃંહણમ્ અગ્નિવર્ધનમ્ અતિસ્વાદુ ત્રિદોષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.28
ક્ષીરં ન યુઞ્જીત કદાપ્યતપ્તં તપ્તં ન ચૈતલ્લવણેન સાર્ધમ્ ।
પિષ્ટાન્નસંધાનકમાષમુદ્ગકોશાતકીકન્દફલાદિકૈશ્ ચ ॥ રજ્નિ_15.29
મત્સ્યમાંસગુડમુદ્ગમૂલકૈઃ કુષ્ઠમાવહતિ સેવિતં પયઃ ।
શાકજામ્બવરસૈસ્તુ સેવિતં મારયત્યબુધમ્ આશુ સર્પવત્ ॥ રજ્નિ_15.30
સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ ક્ષીરં સર્વકાલં ન સેવયેત્ ।
દીપ્તાગ્નિં કુરુતે મન્દં મન્દાગ્નિં નષ્ટમેવ ચ ॥ રજ્નિ_15.31
નિત્યં તીવ્રાગ્નિના સેવ્યં સુપક્વં માહિષં પયઃ ।
પુષ્ણન્તિ ધાતવઃ સર્વે બલપુષ્ટિવિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_15.32
ક્ષીરં ગવાજકાદેર્મધુરં ક્ષારં નવપ્રસૂતાનામ્ ।
રૂક્ષઞ્ચ પિત્તદાહં કરોતિ રક્તામયં કુરુતે ॥ રજ્નિ_15.33
મધુરં ત્રિદોષશમનં ક્ષીરં મધ્યપ્રસૂતાનામ્ ।
લવણં મધુરં ક્ષીરં વિદાહજનનં ચિરપ્રસૂતાનામ્ ॥ રજ્નિ_15.34
ગુણહીનં નિઃસારં ક્ષીરં પ્રથમપ્રસૂતાનામ્ ।
મધ્યવયસાં રસાયનમુક્તમિદં દુર્બલં તુ વૃદ્ધાનામ્ ॥ રજ્નિ_15.35
તાસાં માસત્રયાદૂર્દ્ધ્વં ગુર્વિણીનાઞ્ચ યત્પયઃ ।
તદ્દાહિ લવણં ક્ષીરં મધુરં પિત્તદોષકૃત્ ॥ રજ્નિ_15.36
ગવાદીનાં વર્ણભેદાદ્ગુણા દુગ્ધાદિકે પૃથક્ ।
કૈશ્ચિદુક્તો વિશેષાચ્ચ વિશેષો દેશભેદતઃ ॥ રજ્નિ_15.37
દેશેષુ દેશેષુ ચ તેષુ તેષુ તૃણામ્બુની યાદૃશદોષયુક્તે ।
તત્સેવનાદેવ ગવાદિકાનાં ગુણાદિ દુગ્ધાદિષુ તાદૃશં મતમ્ ॥ રજ્નિ_15.38
શીતં સ્નિગ્ધં ગુરુર્ ગૌલ્યં વૃષ્યં પિત્તાપહં પરમ્ ।
જ્ઞેયા ચૈવાભિધા તસ્ય કીલાટં તુ પયઃચ્છદઃ ॥ રજ્નિ_15.39
દધિ ગવ્યમ્ અતિપવિત્રં શીતં સ્નિગ્ધં ચ દીપનં બલકૃત્ ।
મધુરમરોચકહારિ ગ્રાહિ ચ વાતામયઘ્નં ચ ॥ રજ્નિ_15.40
માહિષં મધુરં સ્નિગ્ધં શ્લેષ્મકૃદ્ રક્તપિત્તજિત્ ।
બલાસ્રવર્ધનં વૃષ્યં શ્રમઘ્નં શોધનં દધિ ॥ રજ્નિ_15.41

દધ્યાજં કફવાતઘ્નં લઘૂષ્ણં નેત્રદોષનુત્ ।
દુર્નામશ્વાસકાસઘ્નં રુચ્યં દીપનપાચનમ્ ॥ રજ્નિ_15.42
આવિકં દધિ સુસ્નિગ્ધં કફપિત્તકરં ગુરુ ।
વાતે ચ રક્તવાતે ચ પથ્યં શોફવ્રણાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.43
હસ્તિનીદધિ કષાયલઘૂષ્ણં પક્તિશૂલશમનં રુચિપ્રદમ્ ।
દીપ્તિદં ખલુ બલાસગદઘ્નં વીર્યવર્ધનબલપ્રદમ્ ઉક્તમ્ ॥ રજ્નિ_15.44
અશ્વીદધિ સ્યાન્મધુરં કષાયં કફાર્તિમૂર્છામયહારિ રૂક્ષમ્ ।
વાતાલ્પદં દીપનકારિ નેત્રદોષાપહં તત્ કથિતં પૃથિવ્યામ્ ॥ રજ્નિ_15.45
ગર્દભીદધિ રૂક્ષોષ્ણં લઘુ દીપનપાચનમ્ ।
મધુરામ્લરસં રુચ્યં વાતદોષવિનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.46
ઔષ્ટ્રમ્ અર્શાંસિ કુષ્ઠાનિ ક્રિમિશૂલોદરાણિ ચ ।
નિહન્તિ કટુકં સ્વાદુ કિંચિદ્ અમ્લરસં દધિ ॥ રજ્નિ_15.47
વિપાકે મધુરં બલ્યમ્ અમ્લં સંતર્પણં ગુરુ ।
ચક્ષુષ્યં ગ્રહદોષઘ્નં દધિ સ્ત્રીસ્તન્યસમ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_15.48
દધ્યમ્લં ગુરુ વાતદોષશમનં સંગ્રાહિ મૂત્રાવહં બલ્યં શોફકરં ચ રુચ્યશમનં વહ્નેશ્ચ શાન્તિપ્રદમ્ ।
કાસશ્વાસસુપીનસેષુ વિષમે શીતજ્વરે સ્યાદ્ધિતં રક્તોદ્રેકકરં કરોતિ સતતં શુક્રસ્ય વૃદ્ધિં પરામ્ ॥ રજ્નિ_15.49
દધિ મધુરમીષદમ્લં મધુરામ્લં વા હિતં ન ચાત્યુષ્ણમ્ ।
યાવદ્યાવન્મધુરં દોષહરં તાવદ્ ઉક્તમ્ ઇદમ્ ॥ રજ્નિ_15.50
લવણમરિચસર્પિઃશર્કરામુદ્ગધાત્રીકુસુમરસવિહીનં નૈતદ્ અશ્નન્તિ નિત્યમ્ ।
ન ચ શરદિ વસન્તે નોષ્ણકાલે ન રાત્રૌ ન દધિ કફવિકારે પિત્તદોષે ઽપિ નાદ્યાત્ ॥ રજ્નિ_15.51
ત્રિકટુકયુતમેતદ્રાજિકાચૂર્ણમિશ્રં કફહરમ્ અનિલઘ્નં વહ્નિસંધુક્ષણં ચ ।
તુહિનશિશિરકાલે સેવિતં ચાતિપથ્યં રચયતિ તનુદાર્ઢ્યં કાન્તિમત્ત્વં ચ નૄણામ્ ॥ રજ્નિ_15.52
ઉષ્ણામ્લં રુચિપક્તિદં ક્લમહરં બલ્યં કષાયં સરં ભુક્તિચ્છેદકરં તૃષોદરગદપ્લીહાર્શસાં નાશનમ્ ।
સ્રોતઃશુદ્ધિકરં કફાનિલહરં વિષ્ટમ્ભશૂલાપહં પાણ્ડુશ્વાસવિકારગુલ્મશમનં મસ્તુ પ્રશસ્તં લઘુ ॥ રજ્નિ_15.53
ઉક્તં શ્લેષ્મસમીરહારિ મથિતં તત્ શ્લેષ્મપિત્તાપહં રુચ્યં પ્રાહુર્ ઉદશ્વિદાખ્યમ્ અધિકં તક્રં ત્રિદોષાપહમ્ ।
મન્દાગ્નાવ્ અરુચૌ વિદાહવિષમશ્વાસાર્તિકાસાદિષુ શ્રેષ્ઠં પથ્યતમં વદન્તિ સુધિયસ્ તક્રત્રયં હ્ય્ ઉત્તમમ્ ॥ રજ્નિ_15.54
તક્રં ત્રિદોષશમનં રુચિદીપનીયં રુચ્યં વમિશ્રમહરં ક્લમહારિ મસ્તુ ।
બલ્યપ્રદં પવનનાશમ્ ઉદશ્વિદાખ્યં શસ્તં કફશ્રમમરુદ્વમનેષુ ઘોલમ્ ॥ રજ્નિ_15.55
અમ્લેન વાતં મધુરેણ પિત્તં કફં કષાયેણ નિહન્તિ સદ્યઃ ।
યથા સુરાણામ્ અમૃતં હિતાય તથા નરાણામ્ ઇહ તક્રમાહુઃ ॥ રજ્નિ_15.56
આમાતિસારે ચ વિષૂચિકાયાં વાતજ્વરે પાણ્ડુષુ કામલેષુ ।
પ્રમેહગુલ્મોદરવાતશૂલે નિત્યં પિબેત્ તક્રમ્ અરોચકે ચ ॥ રજ્નિ_15.57
શીતકાલેઽગ્નિમાન્દ્યે ચ કફે પાણ્ડ્વામયેષુ ચ ।
માર્ગોપરોધે કુષ્ઠાદિવ્યાધૌ તક્રં પ્રશસ્યતે ॥ રજ્નિ_15.58
વાતોદરી પિબેત્તક્રં પિપ્પલીલવણાન્વિતમ્ ।
શર્કરામરિચોપેતં સ્વાદુ પિત્તોદરી પિબેત્ ॥ રજ્નિ_15.59
યવાનીસૈન્ધવાજાજીવ્યોષયુક્તં કફોદરે ।
સંનિપાતોદરે તક્રં ત્રિકટુક્ષારસૈન્ધવમ્ ॥ રજ્નિ_15.60
તક્રં દદ્યાન્નો ક્ષતે નોષ્ણકાલે નો દૌર્બલ્યે નો તૃષામૂર્છિતે ચ ।
નૈવ ભ્રાન્તૌ નૈવ પિત્તાસ્રદોષે નૈતદ્દદ્યાત્ સૂતિકાયાં વિશેષાત્ ॥ રજ્નિ_15.61

તક્રં સ્નેહાન્વિતં તુન્દનિદ્રાજાડ્યપ્રદં ગુરુ ।
અર્ધાવશિષ્ટં સામાન્યં નિઃશેષં લઘુ પથ્યદમ્ ॥ રજ્નિ_15.62
શીતં વર્ણબલાવહં સુમધુરં વૃષ્યં ચ સંગ્રાહકં વાતઘ્નં કફહારકં રુચિકરં સર્વાઙ્ગશૂલાપહમ્ ।
કાસઘ્નં શ્રમનાશનં સુખકરં કાન્તિપ્રદં પુષ્ટિદં ચક્ષુષ્યં નવનીતમ્ ઉદ્ધૃતનવં ગોઃ સર્વદોષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.63
ગવ્યં ચ માહિષં ચાપિ નવનીતં નવોદ્ભવમ્ ।
શસ્યતે બાલવૃદ્ધાનાં બલકૃત્ પુષ્ટિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_15.64
માહિષં નવનીતં તુ કષાયં મધુરં રસે ।
શીતં વૃષ્યપ્રદં ગ્રાહિ પિત્તઘ્નં તુ બલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_15.65
લઘ્વ્ આજં તુ મધુરં કષાયં ચ ત્રિદોષનુત્ ।
ચક્ષુષ્યં દીપનં બલ્યં નવનીતં હિતં સદા ॥ રજ્નિ_15.66
નવનીતં નવોત્થં તુ છાગજં ક્ષયકાસજિત્ ।
બલ્યં નેત્રામયઘ્નં ચ કફઘ્નં દીપનં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.67
આવિકં નવનીતં તુ વિપાકે તુ હિમં લઘુ ।
યોનિશૂલે કફે વાતે દુર્નામ્નિ ચ હિતં સદા ॥ રજ્નિ_15.68
ઐડકં નવનીતં તુ કષાયં શીતલં લઘુ ।
મેધાહૃદ્ગુરુ પુષ્ટ્યં ચ સ્થૌલ્યં મન્દાગ્નિદીપનમ્ ॥ રજ્નિ_15.69
હસ્તિનીનવનીતં તુ કષાયં શીતલં લઘુ ।
તિક્તં વિષ્ટમ્ભિ જન્તુઘ્નં હન્તિ પિત્તકફક્રિમીન્ ॥ રજ્નિ_15.70
અશ્વીયં નવનીતં સ્યાત્કષાયં કફવાતજિત્ ।
ચક્ષુષ્યં કટુકં ચોષ્ણમ્ ઈષદ્ વાતાપહારકમ્ ॥ રજ્નિ_15.71
ગર્દભીનવનીતં તુ કષાયં કફવાતનુત્ ।
બલ્યં દીપનદં પાકે લઘૂષ્ણં મૂત્રદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_15.72
ઔષ્ટ્રં તુ નવનીતં સ્યાદ્વિપાકે લઘુ શીતલમ્ ।
વ્રણક્રિમિકફાસ્રઘ્નં વાતઘ્નં વિષનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.73
નવનીતં તુ નારીણાં રુચ્યં પાકે લઘુ સ્મૃતમ્ ।
ચક્ષુષ્યં સર્વરોગઘ્નં દીપનં વિષનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.74
શીતં રુચ્યનવોદ્ધૃતં સુમધુરં વૃષ્યં ચ વાતાપહં કાસઘ્નં ક્રિમિનાશનં કફકરં સંગ્રાહિ શૂલાપહમ્ ।
બલ્યં પુષ્ટિકરં તૃષાર્તિશમનં સંતાપવિચ્છેદનં ચક્ષુષ્યં શ્રમહારિ તર્પણકરં દધ્યુદ્ભવં પિત્તજિત્ ॥ રજ્નિ_15.75
એકાહાદ્યુષિતં પ્રોક્તમુત્તરોત્તરગન્ધદમ્ ।
અહૃદ્યં સર્વરોગાઢ્યં દધિજં તદ્ઘૃતં સ્મૃતમ્ ॥ રજ્નિ_15.76
ધીકાન્તિસ્મૃતિદાયકં બલકરં મેધાપ્રદં પુષ્ટિકૃત્ વાતશ્લેષ્મહરં શ્રમોપશમનં પિત્તાપહં હૃદ્યદમ્ ।
વહ્નેર્વૃદ્ધિકરં વિપાકમધુરં વૃષ્યં વપુઃસ્થૈર્યદં ગવ્યં હવ્યતમં ઘૃતં બહુગુણં ભોગ્યં ભવેદ્ભાગ્યતઃ ॥ રજ્નિ_15.77
સર્પિર્માહિષમુત્તમં ધૃતિકરં સૌખ્યપ્રદં કાન્તિકૃત્ વાતશ્લેષ્મનિબર્હણં બલકરં વર્ણપ્રદાને ક્ષમમ્ ।
દુર્નામગ્રહણીવિકારશમનં મન્દાનલોદ્દીપનં ચક્ષુષ્યં નવગવ્યતઃ પરમિદં હૃદ્યં મનોહારિ ચ ॥ રજ્નિ_15.78
આજમાજ્યં તુ ચક્ષુષ્યં દીપનં બલવર્ધનમ્ ।
કાસશ્વાસકફાન્તકં રાજયક્ષ્મસુ શસ્યતે ॥ રજ્નિ_15.79
પાકે લઘ્વાવિકં સર્પિર્નવં પિત્તપ્રકોપણમ્ ।
યોનિદોષે કફે વાતે શોફે કમ્પે ચ તદ્ધિતમ્ ॥ રજ્નિ_15.80
ઐડકં ઘૃતમ્ અતીવ ગૌરવાદ્ વર્જ્યમિવ સુકુમારદેહિનામ્ ।
બુદ્ધિપાટવકરં બલાવહં સેવિતં ચ કુરુતે નૃણાં વપુઃ ॥ રજ્નિ_15.81

નિહન્તિ હસ્તિનીસર્પિઃ કફપિત્તવિષક્રિમીન્ ।
કષાયં લઘુ વિષ્ટમ્ભિ તિક્તં ચાગ્નિકરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.82
અશ્વીસર્પિસ્તુ કટુકં મધુરં ચ કષાયકમ્ ।
ઈષદ્ દીપનદં મૂર્છાહારિ વાતાલ્પદં ગુરુ ॥ રજ્નિ_15.83
ઘૃતં ગાર્દભિકં બલ્યં દીપનં મૂત્રદોષનુત્ ।
પાકે લઘૂષ્ણવીર્યં ચ કષાયં કફનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.84
ઘૃતમ્ ઔષ્ટ્રં તુ મધુરં વિપાકે કટુશીતલમ્ ।
કુષ્ઠક્રિમિહરં વાતકફગુલ્મોદરાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.85
નારીસર્પિસ્તુ ચક્ષુષ્યં પથ્યં સર્વામયાપહમ્ ।
મન્દાગ્નિદીપનં રુચ્યં પાકે લઘુ વિષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.86
મદાપસ્મારમૂર્છાદિશિરઃકર્ણાક્ષિજા રુજઃ ।
સર્પિઃ પુરાણં જયતિ વ્રણશોધનરોપણમ્ ॥ રજ્નિ_15.87
આયુર્વૃદ્ધિં વપુષિ દૃઢતાં સૌકુમાર્યં ચ કાન્તિં બુદ્ધિં ધત્તે સ્મૃતિબલકરં શીતવિધ્વંસનં ચ ।
પથ્યં બાલ્યે વયસિ તરુણે વાર્દ્ધકે ચાતિબલ્યં નાન્યત્ કિંચિજ્ જગતિ ગુણદં સર્પિષઃ પથ્યમસ્તિ ॥ રજ્નિ_15.88
કાઞ્જિકં કાઞ્જિકા વીરં કુલ્માષાભિભવં તથા ।
અવન્તિસોમં ધાન્યામ્લમ્ આરનાલો ઽમ્લસારકઃ ॥ રજ્નિ_15.89
કાઞ્જિકં વાતશોફઘ્નં પિત્તઘ્નં જ્વરનાશનમ્ ।
દાહમૂર્છાશ્રમઘ્નં ચ શૂલાધ્માનવિબન્ધનુત્ ॥ રજ્નિ_15.90
કાઞ્જિકં કાઞ્જિતૈલં ચ પલિતં વાતકારકમ્ ।
દાહકં ગાત્રશૈથિલ્યં મર્દનાન્ન ચ ભક્ષણાત્ ॥ રજ્નિ_15.91
ચુક્રં સહસ્રવેધં ચ રસામ્લં ચુક્રવેધકમ્ ।
શાખામ્લભેદનં ચૈવમ્ અમ્લસારં ચ ચુક્રિકા ॥ રજ્નિ_15.92
ચુક્રં તિક્તામ્લકં સ્વાદુ કફપિત્તવિનાશનમ્ ।
નાસિકાગદદુર્ગન્ધશિરોરોગહરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.93
સૌવીરકં સુવીરામ્લં જ્ઞેયં ગોધૂમસમ્ભવમ્ ।
યવામ્લજં યવોત્થં ચ તુષોત્થં ચ તુષોદકમ્ ॥ રજ્નિ_15.94
સૌવીરકં ચામ્લરસં કેશ્યં મસ્તકદોષજિત્ ।
જરાશૈથિલ્યહરણં બલસંતર્પણં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.95
તણ્ડુલોત્થં તણ્ડુલામ્બુ કષાયં મધુરં લઘુ ।
સંગ્રાહિ વિષવિચ્છર્દિતૃડ્દાહવ્રણનાશકૃત્ ।
તુષામ્બુ દીપનં હૃદ્યં હૃત્પાણ્ડુકૃમિરોગનુત્ ॥ રજ્નિ_15.96
અન્નોદજઃ શિવરસસ્ ત્ર્યહાત્ પર્યુષિતે રસે ।
દીપનો મધુરામ્લસ્ તુ દાહજિલ્લઘુતર્પણઃ ॥ રજ્નિ_15.97
ગોમૂત્રં કટુતિક્તોષ્ણં કફવાતહરં લઘુ ।
પિત્તકૃદ્દીપનં મેધ્યં ત્વગ્દોષઘ્નં મતિપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_15.98
માહિષં મૂત્રમ્ આનાહશોફગુલ્માક્ષિદોષનુત્ ।
કટૂષ્ણં કુષ્ઠકણ્ડૂતિશૂલોદરરુજાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.99
અજામૂત્રં કટૂષ્ણં ચ રૂક્ષં નાડીવિષાર્તિજિત્ ।
પ્લીહોદરકફશ્વાસગુલ્મશોફહરં લઘુ ॥ રજ્નિ_15.100
આવિકં તિક્તકટુકં મૂત્રમ્ ઉષ્ણં ચ કુષ્ઠજિત્ ।

દુર્નામોદરશૂલાસ્રશોફમેહવિષાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.101
હસ્તિમૂત્રં તુ તિક્તોષ્ણં લવણં વાતભૂતનુત્ ।
તિક્તં કષાયં શૂલઘ્નં હિક્કાશ્વાસહરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.102
અશ્વમૂત્રં તુ તિક્તોષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ વિષદોષજિત્ ।
વાતપ્રકોપશમનં પિત્તકારિ પ્રદીપનમ્ ॥ રજ્નિ_15.103
ખરમૂત્રં કટૂષ્ણં ચ ક્ષારં તીક્ષ્ણં કફાપહમ્ ।
મહાવાતાપહં ભૂતકમ્પોન્માદહરં પરમ્ ॥ રજ્નિ_15.104
ઔષ્ટ્રકં કટુ તિક્તોષ્ણં લવણં પિત્તકોપનમ્ ।
બલ્યં જઠરરોગઘ્નં વાતદોષવિનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.105
માનુષં મૂત્રમામઘ્નં ક્રિમિવ્રણવિષાર્તિનુત્ ।
તિક્તોષ્ણં લવણં રૂક્ષં ભૂતત્વગ્દોષવાતજિત્ ॥ રજ્નિ_15.106
શૂલગુલ્મોદરાનાહવાતવિચ્છર્દનાદિષુ ।
મૂત્રપ્રયોગસાધ્યેષુ ગોમૂત્રં કલ્પયેદ્ બુધઃ ॥ રજ્નિ_15.107
તૈલં યત્ તિલસર્ષપોદિતકુસુમ્ભોત્થાતસીધાન્યજં યચ્ચૈરણ્ડકરઞ્જકેઙ્ગુદીફલૈર્ નિમ્બાક્ષશિગ્ર્વસ્થિભિઃ ।
જ્યોતિષ્મત્યભયોદ્ભવં મધુરિકાકોશામ્રચિઞ્ચાભવં કર્પૂરત્રપુસાદિજં ચ સકલં સિદ્ધ્યૈ ક્રમાત્ કથ્યતે ॥ રજ્નિ_15.108
તિલતૈલમ્ અલંકરોતિ કેશં મધુરં તિક્તકષાયમ્ ઉષ્ણતીક્ષ્ણમ્ ।
બલકૃત્ કફવાતજન્તુખર્જૂવ્રણકણ્ડૂતિહરં ચ કાન્તિદાયિ ॥ રજ્નિ_15.109
સર્ષપતૈલં તિક્તં કટુકોષ્ણં વાતકફવિકારઘ્નમ્ ।
પિત્તાસ્રદોષદં ક્રિમિકુષ્ઠઘ્નં તિલજવચ્ચ ચક્ષુષ્યમ્ ॥ રજ્નિ_15.110
કુસુમ્ભતૈલં ક્રિમિહારિ તેજોબલાવહં યક્ષ્મમલાપહં ચ ।
ત્રિદોષકૃત્પુષ્ટિબલક્ષયં ચ કરોતિ કણ્ડૂં ચ કરોતિ દૃષ્ટેઃ ॥ રજ્નિ_15.111
મધુરં ત્વ્ અતસીતૈલં પિચ્છિલં ચાનિલાપહમ્ ।
મદગન્ધિ કષાયં ચ કફકાસાપહારકમ્ ॥ રજ્નિ_15.112
ગોધૂમયાવનાલવ્રીહિયવાદ્યખિલધાન્યજં તૈલમ્ ।
વાતકફપિત્તશમનં કણ્ડૂકુષ્ઠાદિહારિ ચક્ષુષ્યમ્ ॥ રજ્નિ_15.113
એરણ્ડતૈલં કૃમિદોષનાશનં વાતામયઘ્નં સકલાઙ્ગશૂલહૃત્ ।
કુષ્ઠાપહં સ્વાદુ રસાયનોત્તમં પિત્તપ્રકોપં કુરુતે ઽતિદીપનમ્ ॥ રજ્નિ_15.114
કરઞ્જતૈલં નયનાર્તિનાશનં વાતામયધ્વંસનમ્ ઉષ્ણતીક્ષ્ણકમ્ ।
કુષ્ઠાર્તિકણ્ડૂતિવિચર્ચિકાપહં લેપેન નાનાવિધચર્મદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_15.115
સ્નિગ્ધં સ્યાદિઙ્ગુદીતૈલં મધુરં પિત્તનાશનમ્ ।
શીતલં કાન્તિદં બલ્યં શ્લેષ્મલં કેશવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_15.116
નિમ્બતૈલં તુ નાત્યુષ્ણં ક્રિમિકુષ્ઠકફાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.117
આક્ષં સ્વાદુ હિમં કેશ્યં ગુરુ પિત્તાનિલાપહમ્ ॥ રજ્નિ_15.118
શિગ્રુતૈલં કટૂષ્ણં ચ વાતજિત્કફનાશનમ્ ।
ત્વગ્દોષવ્રણકણ્ડૂતિશોફહારિ ચ પિચ્છિલમ્ ॥ રજ્નિ_15.119
કટુ જ્યોતિષ્મતીતૈલં તિક્તોષ્ણં વાતનાશનમ્ ।
પિત્તસંતાપનં મેધાપ્રજ્ઞાબુદ્ધિવિવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_15.120
શીતં હરીતકીતૈલં કષાયં મધુરં કટુ ।
સર્વવ્યાધિહરં પથ્યં નાનાત્વગ્દોષનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.121
તીક્ષ્ણં તુ રાજિકાતૈલં જ્ઞેયં વાતાદિદોષનુત્ ।

શિશિરં કટુ પુંસ્ત્વઘ્નં કેશ્યં ત્વગ્દોષનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_15.122
સરં કોશામ્રજં તૈલં ક્રિમિકુષ્ઠવ્રણાપહમ્ ।
તિક્તામ્લમધુરં બલ્યં પથ્યં રોચનપાચનમ્ ॥ રજ્નિ_15.123
યચ્ચ ચિઞ્ચીભવં તૈલં કટુ પાકે વિલેખનમ્ ।
કફવાતહરં રુચ્યં કષાયં નાતિશીતલમ્ ॥ રજ્નિ_15.124
કર્પૂરતૈલહિમતૈલસિતાંશુતૈલશીતાભ્રતૈલતુહિનાંશુસુધાંશુતૈલમ્ ।
કર્પૂરતૈલં કટુકોષ્ણકફામહારિ વાતામયઘ્નરદદાર્ઢ્યદપિત્તહારિ ॥ રજ્નિ_15.125
ત્રપુસૈર્વારુકચારકકુષ્માણ્ડપ્રભૃતિબીજજં ચ યત્તૈલમ્ ।
તન્મધુરં ગુરુ શિશિરં કેશ્યં કફપિત્તનાશિ કાન્તિકરમ્ ॥ રજ્નિ_15.126
તૈલં ન સેવયેદ્ધીમાન્ યસ્ય કસ્ય ચ યદ્ભવેત્ ।
વિષસામ્યગુણત્વાચ્ચ યોગે તન્ન પ્રયોજયેત્ ॥ રજ્નિ_15.127
વિષસ્ય તૈલસ્ય ન કિંચિદ્ અન્તરં મૃતસ્ય સુપ્તસ્ય ન કિંચિદ્ અન્તરમ્ ।
તૃણસ્ય દાસસ્ય ન કિંચિદ્ અન્તરં મૂર્ખસ્ય કાષ્ઠસ્ય ન કિંચિદ્ અન્તરમ્ ॥ રજ્નિ_15.128
ઇત્થં ગવાદિકપયઃપ્રભૃતિપ્રપઞ્ચપ્રસ્તાવવર્ણિતતિલાદિકતૈલજાતમ્ ।
વર્ગં નિસર્ગલલિતોજ્જ્વલશબ્દસર્ગં બુદ્ધ્વા ભિષક્પતિર્ અશઙ્કતયા ભિષજ્યેત્ ॥ રજ્નિ_15.129
પાતારમ્ આત્મનઃ કિલ યાન્તિ પ્રત્યુપચિકીર્ષયા યાનિ ।
તેષામ્ એવ નિવાસઃ પરિકથિતઃ પેયવર્ગ ઇતિ કૃતિભિઃ ॥ રજ્નિ_15.130
પાયં પાયં મધુરવિમલાં શીતલાં યસ્ય કીર્તિસ્રોતોધારાં જહતિ સુજના દુર્જનાસંગદૌસ્થ્યમ્ ।
વર્ગસ્તસ્ય વ્રજતિ નૃહરેર્ નામનિર્માણનામ્નશ્ ચૂડારત્ને ખલુ તિથિમિતઃ ક્ષીરકાદિઃ સમાપ્તિમ્ ॥ રજ્નિ_15.131
રાજનિઘણ્ટુ, શાલ્યાદિવર્ગ
ધાન્યં ભોગ્યં ચ ભોગાર્હમન્નાદ્યં જીવસાધનમ્ ।
તચ્ચ તાવત્ ત્રિધા જ્ઞેયં શૂકશિમ્બીતૃણાહ્વયમ્ ॥ રજ્નિ_16.1
વ્રીહ્યાદિકં યદિહ શૂકસમન્વિતં સ્યાત્ તચ્છૂકધાન્યમ્ અથ મુદ્ગમકુષ્ટકાદિ ।
શિમ્બીનિગૂઢમ્ ઇતિ તત્ પ્રવદન્તિ શિમ્બીધાન્યં તૃણોદ્ભવતયા તૃણધાન્યમ્ અન્યત્ ॥ રજ્નિ_16.2
વાતાદિદોષશમનં લઘુ શૂકધાન્યં તેજોબલાતિશયવીર્યવિવૃદ્ધિદાયિ ।
શિમ્બીભવં ગુરુ હિમં ચ વિબન્ધદાયિ વાતૂલકં તુ શિશિરં તૃણધાન્યમ્ આહુઃ ॥ રજ્નિ_16.3
દેશે દેશે શૂકધાન્યેષુ સંખ્યા જ્ઞાતું શક્યા નૈવ તદ્દૈવતૈર્વા ।
તસ્માદ્ એષાં યેષુ ભોગોપયોગાસ્ તાન્યસ્માભિર્ વ્યાક્રિયન્તે કિયન્તિ ॥ રજ્નિ_16.4
શાલયઃ કલમા રુચ્યા વ્રીહિશ્રેષ્ઠા નૃપપ્રિયાઃ ।
ધાન્યોત્તમાશ્ ચ વિજ્ઞેયાઃ કૈદારાઃ સુકુમારકાઃ ॥ રજ્નિ_16.5
રાજાન્નષષ્ટિકસિતતરરક્તમુણ્ડસ્થૂલાણુગન્ધનિરપાદિકશાલિસંજ્ઞાઃ ।
વ્રીહિસ્ તથેતિ દશધા ભુવિ શાલયસ્તુ તેષાં ક્રમેણ ગુણનામગણં બ્રવીમિ ॥ રજ્નિ_16.6
રાજાન્નં દીર્ઘશૂકઃ ખરિપુદિવસજં ષષ્ટિકો વર્ણતો દ્વૌ નિઃશૂકો મુણ્ડશાલિઃ સ્વગુણવિશદિતઃ સ્વાભિધાનાસ્ત્રયોઽન્યે ।
માસૈર્ યો ઽન્યસ્ ત્રિભિઃ સ્યાત્ સ ભવતિ નિરપો યો ઽપિ વૃષ્ટ્યમ્બુસમ્ભૂર્ એષ સ્યાદ્વ્રીહિસંજ્ઞસ્તદિતિ દશવિધાઃ શાલયસ્તુ પ્રસિદ્ધાઃ ॥ રજ્નિ_16.7
શાલિર્ નૃપાન્નં રાજાન્નં રાજાર્હં દીર્ઘશૂકકમ્ ।
ધાન્યશ્રેષ્ઠં રાજધાન્યં રાજેષ્ટં દીર્ઘકૂરકમ્ ॥ રજ્નિ_16.8
રાજાન્નં તુ ત્રિદોષઘ્નં સુસ્નિગ્ધં મધુરં લઘુ ।
દીપનં બલકૃત્પથ્યં કાન્તિદં વીર્યવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_16.9
રાજાન્નં ત્રિવિધં સ્વશૂકભિદયા જ્ઞેયં સિતં લોહિતં કૃષ્ણં ચેતિ રસાધિકં ચ તદિદં સ્યાદ્ ઔત્તરોત્તર્યતઃ ।
ત્રૈવિધ્યાદિહ તણ્ડુલાશ્ ચ હરિતાઃ શ્વેતાસ્તથા લોહિતાઃ સામાન્યેન ભવન્તિ તે ઽપ્યથ ગુણૈઃ સ્યુઃ પૂર્વપૂર્વોત્તરાઃ ॥ રજ્નિ_16.10

ષષ્ટિકઃ ષષ્ટિશાલિઃ સ્યાત્ ષષ્ટિજઃ સ્નિગ્ધતણ્ડુલઃ ।
ષષ્ટિવાસરજઃ સો ઽયં જ્ઞેયો માસદ્વયોદ્ભવઃ ॥ રજ્નિ_16.11
ગૌરો નીલઃ ષષ્ટિકોઽયં દ્વિધા સ્યાદ્ આદ્યો રુચ્યઃ શીતલો દોષહારી ।
બલ્યઃ પથ્યો દીપનો વીર્યવૃદ્ધિં દત્તે ચાસ્માત્ કિંચિદ્ ઊનો દ્વિતીયઃ ॥ રજ્નિ_16.12
કૃષ્ણશાલિઃ કાલશાલિઃ શ્યામશાલિઃ સિતેતરઃ ॥ રજ્નિ_16.13
કૃષ્ણશાલિસ્ ત્રિદોષઘ્નો મધુરઃ પુષ્ટિવર્ધનઃ ।
વર્ણકાન્તિકરો બલ્યો દાહજિદ્ વીર્યવૃદ્ધિકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.14
રક્તશાલિસ્ તામ્રશાલિઃ શોણશાલિશ્ચ લોહિતઃ ।
રક્તશાલિઃ સુમધુરો લઘુઃ સ્નિગ્ધો બલાવહઃ ॥ રજ્નિ_16.15
રુચિકૃદ્દીપનઃ પથ્યો મુખજાડ્યરુજાપહઃ ।
સર્વામયહરો રુચ્યઃ પિત્તદાહાનિલાસ્રજિત્ ॥ રજ્નિ_16.16
મુણ્ડશાલિર્મુણ્ડનકો નિઃશૂકો યવશૂકજઃ ॥ રજ્નિ_16.17
મુણ્ડશાલિસ્ત્રિદોષઘ્નો મધુરામ્લો બલપ્રદઃ ॥ રજ્નિ_16.18
સ્થૂલશાલિર્મહાશાલિઃ સ્થૂલાઙ્ગઃ સ્થૂલતણ્ડુલઃ ।
એવંગન્ધાઢ્યશાલેશ્ચ નામાન્યૂહ્યાનિ સૂરિભિઃ ॥ રજ્નિ_16.19
મહાશાલિઃ સ્વાદુર્મધુરશિશિરઃ પિત્તશમનો જ્વરં જીર્ણં દાહં જઠરરુજમ્ અહ્નાય શમયેત્ ।
શિશૂનાં યૂનાં વા યદપિ જરતાં વા હિતકરઃ સદા સેવ્યઃ સર્વૈર્ અનલબલવીર્યાણિ કુરુતે ॥ રજ્નિ_16.20
સૂક્ષ્મશાલિઃ સૂચિશાલિઃ પોતશાલિશ્ચ સૂચકઃ ॥ રજ્નિ_16.21
સૂક્ષ્મશાલિઃ સુમધુરો લઘુઃ પિત્તાસ્રદાહનુત્ ।
દીપનઃ પાચનશ્ચૈવ કિંચિદ્ વાતવિકારજિત્ ॥ રજ્નિ_16.22
ગન્ધશાલિસ્તુ કલ્માષો ગન્ધાલુઃ કલમોત્તમઃ ।
સુગન્ધિર્ગન્ધબહુલઃ સુરભિર્ ગન્ધતણ્ડુલઃ ॥ રજ્નિ_16.23
સુગન્ધશાલિર્ મધુરો ઽતિવૃષ્યદઃ પિત્તશ્રમાસ્રારુચિદાહશાન્તિદઃ ।
સ્તન્યસ્તુ ગર્ભસ્થિરતાલ્પવાતદઃ પુષ્ટિપ્રદશ્ચાલ્પકફશ્ચ બલ્યદઃ ॥ રજ્નિ_16.24
નિરપો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ શીતલો દાહપિત્તજિત્ ।
ત્રિદોષશમનો રુચ્યઃ પથ્યઃ સર્વામયાપનુત્ ॥ રજ્નિ_16.25
વ્રીહિર્ ગૌરો મધુરશિશિરઃ પિત્તહારી કષાયઃ સ્નિગ્ધો વૃષ્યઃ કૃમિકફહરસ્ તાપરક્તાપહશ્ ચ ।
પુષ્ટિં દત્તે શ્રમશમનકૃદ્ વીર્યવૃદ્ધિં વિધત્તે રુચ્યો ઽત્યન્તં જનયતિ મુદં વાતકૃન્મેચકો ઽન્યઃ ॥ રજ્નિ_16.26
મણ્ડકઃ સ્થૂલશાલિશ્ ચ સ્યાદ્ બિમ્બશાલિકસ્ તથા ।
નિજાતિશાણહુલ્યાશ્ ચ બિમ્બી કૌસેન્દુકસ્ તથા ॥ રજ્નિ_16.27
પ્રસાધિકા જીરકાખ્યા સશ્યામા મધુરા મતા ।
રાજાનાં મૌલિકસ્યાપિ શાલિઃ સ્યાદ્ ઉર્વરી તથા ॥ રજ્નિ_16.28
સૂક્ષ્મશાલિઃ કુદિતિકા સુશાલિર્ ગુરુશાલયઃ ।
વનશાલિર્ ગુણ્ડુરૂકી ક્ષીરિકા પઙ્ક્તયઃ પૃથક્ ।
એતાનિ શાલિનામાનિ પ્રખ્યાતાનિ પ્રસિદ્ધતઃ ॥ રજ્નિ_16.29
અશોચા પાટલા વ્રીહિર્ વ્રીહિકો વ્રીહિધાન્યકઃ ।
વ્રીહિસંધાન્યમ્ ઉદ્દિષ્ટઃ અર્ધધાન્યસ્ તુ વ્રીહિકઃ ॥ રજ્નિ_16.30
ગર્ભે પાકણિકઃ ષષ્ટિઃ ષષ્ટિકો બલસમ્ભવઃ ।
સુધાન્યં પથ્યકારી ચ મુપવિઃ પ્રજ્ઞવિપ્રિયઃ ॥ રજ્નિ_16.31
શાલિસ્તુ કલમાદ્યસ્તુ કલમો નાકલાયકઃ ।

કદમ્બપુષ્પગન્ધશ્ચ કલજાતઃ કલોદ્ભવઃ ॥ રજ્નિ_16.32
પિત્તશ્લેષ્મકરો વૃષ્યઃ કલમો મધુરસ્તથા ॥ રજ્નિ_16.33
લોહિતો રક્તશાલિઃ સ્યાત્ કાષ્ઠલોહિતશાલયઃ ।
રુણાલી રુણશાલિસ્તુ રક્તશાલ્યઃ સુશાલ્યકઃ ॥ રજ્નિ_16.34
તૃષ્ણાઘ્નો મલકૃચ્છ્રઘ્નો હૃદ્યસ્તુ મતિદાઃ પરે ॥ રજ્નિ_16.35
મહાશાલિઃ સુગન્ધા સ્યાત્ સુગન્ધા ગન્ધસમ્ભવા ।
ગન્ધાઢ્યા ગન્ધમાલ્યા ચ ગન્ધાની ગન્ધમાલિની ॥ રજ્નિ_16.36
સુગન્ધા મધુરા હૃદ્યા કફપિત્તજ્વરાસ્રજિત્ ॥ રજ્નિ_16.37
જલોદ્ભવા જલરુહા જલજાતા સુજાતકા ।
રક્તાઙ્ગુલં સુકારં ચ કુઙ્કુમં સમવર્ણજા ॥ રજ્નિ_16.38
કુઙ્કુમા મધુરા શીતા રક્તપિત્તાતિસારજિત્ ॥ રજ્નિ_16.39
તિલજા નીલનામા સ્યાદ્ દીર્ઘકૃષ્ણા સુપૂજકા ।
મધુરા ચ સુગન્ધા ચ તિલવાસી નિગદ્યતે ॥ રજ્નિ_16.40
રાજાદની રાજપ્રિયા રાજભાવા મુનિપ્રિયા ।
તિલની તિલપર્ણી ચ આમગન્ધા પ્રવાસિની ॥ રજ્નિ_16.41
કફપિત્તહરાઃ સ્નિગ્ધાઃ કાસશ્વાસહરાઃ પરાઃ ।
શીઘ્રપાકકરા હૃદ્યા લઘવઃ શુક્રવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.42
કોમલાહારસમ્ભૂતાસ્ તિલવાસીમહાગુણાઃ ।
પાણ્ડુરોગેષુ શૂલેષુ ચામવાતે પ્રશસ્યતે ॥ રજ્નિ_16.43
વક્તકો વક્તશાલિઃ સ્યાત્ દીર્ઘસ્તુ આશુકોપિતઃ ।
રાજપ્રિયા પથ્યકરા મધ્યદેશસમુદ્ભવા ॥ રજ્નિ_16.44
વક્તિકા લઘવઃ પ્રોક્તા મુખપાકકરાસ્તથા ॥ રજ્નિ_16.45
કલાટકઃ કવિલઃ સ્યાદ્ ગુરુસો ગરુડઃ સ્મૃતઃ ।
ગુરુવકો ગુરડકઃ સુખભોજી સુભોજકઃ ॥ રજ્નિ_16.46
કવિલો ગન્ધકારી ચ લઘુપાકકરોઽપિ ચ ।
કફપિત્તહરઃ સ્વાદુઃ શૂલશ્વાસનિવારણઃ ।
ગ્રહણીગુલ્મકુષ્ઠઘ્નો વિકલો ભોજને શુભઃ ॥ રજ્નિ_16.47
કુષ્માણ્ડિકા કુમ્ભડિકા રક્તા સુમધુરા ગુરુઃ ।
સુગન્ધા દુર્જરા પીતા સ્થૂલતણ્ડુલકોમલા ॥ રજ્નિ_16.48
કુમ્ભિકા મધુરા સ્નિગ્ધા વાતપિત્તનિબર્હિણી ॥ રજ્નિ_16.49
સૌરભં શુણ્ડિકઃ શુણ્ડી કૌસુમ્ભી કઠિનો ઽફલઃ ॥ રજ્નિ_16.50
કૌસુમ્ભી લઘુપાકા ચ વાતપિત્તનિબર્હિણી ॥ રજ્નિ_16.51
ઉમ્પાસ ઉમ્પિકાશાલિર્ મધુરા ગુરુતણ્ડુલા ।
બહુશૂકા સુગન્ધાઢ્યા તારુણ્યજનવલ્લભા ॥ રજ્નિ_16.52
ઉમ્પિકા મધુરા સ્નિગ્ધા સુગન્ધા ચ કષાયકા ।
પિત્તશ્લેષ્મહરા રૂક્ષા ઉમ્પિકાનિલનાશિની ॥ રજ્નિ_16.53
પક્ષિકઃ પક્ષિલાવણ્યઃ પક્ષિરાજો મુનિપ્રિયઃ ।
સ્થૂલતણ્ડુલસમ્ભૂતાગન્ધો બહલગન્ધકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.54
દગ્ધાયામવનૌ જાતાઃ શાલયો લઘુપાકિનઃ ।
કિંચિત્ સતિક્તા મધુરાઃ પાચના બલવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.55

કેદારા મધુરા વૃષ્યા બલ્યાઃ પિત્તવિવર્ધનાઃ ।
ઈષત્ કષાયાલ્પમલા ગુરવઃ કફનાશનાઃ ॥ રજ્નિ_16.56
શાલયો યે છિન્નરુહા રૂક્ષાસ્ તે બદ્ધવર્ચસઃ ॥ રજ્નિ_16.57
રોપ્યાતિરોપ્યા લઘવઃ શીઘ્રપાકા ગુણોત્તરાઃ ।
વિદાહિનો દોષહરા બલ્યા મૂત્રવિવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.58
યાવનાલો યવનાલઃ શિખરી વૃત્તતણ્ડુલઃ ।
દીર્ઘનાલો દીર્ઘશરઃ ક્ષેત્રેક્ષુશ્ ચેક્ષુપત્ત્રકઃ ॥ રજ્નિ_16.59
ધવલો યાવનાલસ્તુ પાણ્ડુરસ્ તારતણ્ડુલઃ ।
નક્ષત્રાકૃતિવિસ્તારો વૃત્તો મૌક્તિકતણ્ડુલઃ ॥ રજ્નિ_16.60
જૂર્ણાહ્વયો દેવધાન્યં જૂર્ણલો બીજપુષ્પકઃ ।
જૂનલઃ પુષ્પગન્ધશ્ચ સુગન્ધઃ સેગુરુન્દકઃ ॥ રજ્નિ_16.61
ધવલો યાવનાલસ્તુ ગૌલ્યો બલ્યસ્ત્રિદોષજિત્ ।
વૃષ્યો રુચિપ્રદો ઽર્શોઘ્નઃ પથ્યો ગુલ્મવ્રણાપહઃ ॥ રજ્નિ_16.62
અથ તુવરયાવનાલસ્તુવરશ્ચ કષાયયાવનાલશ્ચ ।
સ રક્તયાવનાલો હિતલોહિતસ્ તુવરધાન્યશ્ ચ ॥ રજ્નિ_16.63
તુવરો યાવનાલસ્તુ કષાયોષ્ણો વિશોફકૃત્ ।
સંગ્રાહી વાતશમનો વિદાહી શોષકારકઃ ॥ રજ્નિ_16.64
શારદો યાવનાલસ્તુ શ્લેષ્મદઃ પિચ્છિલો ગુરુઃ ।
શિશિરો મધુરો વૃષ્યો દોષઘ્નો બલપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_16.65
ગોધૂમો બહુદુગ્ધઃ સ્યાદપૂપો મ્લેચ્છભોજનઃ ।
યવનો નિસ્તુષઃ ક્ષીરી રસાલઃ સુમનશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_16.66
ગોધૂમઃ સ્નિગ્ધમધુરો વાતઘ્નઃ પિત્તદાહકૃત્ ।
ગુરુઃ શ્લેષ્મામદો બલ્યો રુચિરો વીર્યવર્ધનઃ ॥ રજ્નિ_16.67
સ્નિગ્ધોઽન્યો લઘુગોધૂમો ગુરુર્ વૃષ્યઃ કફાપહઃ ।
આમદોષકરો બલ્યો મધુરો વીર્યપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_16.68
યવસ્તુ મેધ્યઃ સિતશૂકસંજ્ઞો દિવ્યો ઽક્ષતઃ કઞ્ચુકિધાન્યરાજૌ ।
સ્યાત્ તીક્ષ્ણશૂકસ્ તુરગપ્રિયશ્ ચ સક્તુર્ હયેષ્ટશ્ ચ પવિત્રધાન્યમ્ ॥ રજ્નિ_16.69
યવઃ કષાયો મધુરઃ સુશીતલઃ પ્રમેહજિત્ તિક્તકફાપહારકઃ ।
અશૂકમુણ્ડસ્ તુ યવો બલપ્રદો વૃષ્યશ્ચ નૄણાં બહુવીર્યપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_16.70
વેણુજો વેણુબીજશ્ ચ વંશજો વંશતણ્ડુલઃ ।
વંશધાન્યં ચ વંશાહ્વો વેણુવંશદ્વિધાયવઃ ॥ રજ્નિ_16.71
શીતઃ કષાયો મધુરસ્ તુ રૂક્ષો મેહક્રિમિશ્લેષ્મવિષાપહશ્ ચ ।
પુષ્ટિં ચ વીર્યં ચ બલં ચ દત્તે પિત્તાપહો વેણુયવઃ પ્રશસ્તઃ ॥ રજ્નિ_16.72
મુદ્ગસ્તુ સૂપશ્રેષ્ઠઃ સ્યાદ્વર્ણાર્હશ્ ચ રસોત્તમઃ ।
ભુક્તિપ્રદો હયાનન્દો ભૂબલો વાજિભોજનઃ ॥ રજ્નિ_16.73
કૃષ્ણમુદ્ગસ્ તુ વાસન્તો માધવશ્ ચ સુરાષ્ટ્રજઃ ॥ રજ્નિ_16.74
કૃષ્ણમુદ્ગસ્ ત્રિદોષઘ્નો મધુરો વાતનાશનઃ ।
લઘુશ્ ચ દીપનઃ પથ્યો બલવીર્યાઙ્ગપુષ્ટિદઃ ॥ રજ્નિ_16.75
શારદસ્ તુ હરિન્મુદ્ગો ધૂસરો ઽન્યશ્ચ શારદઃ ॥ રજ્નિ_16.76
હરિન્મુદ્ગઃ કષાયશ્ ચ મધુરઃ કફપિત્તહૃત્ ।

રક્તમૂત્રામયઘ્નશ્ ચ શીતલો લઘુદીપનઃ ॥ રજ્નિ_16.77
તદ્વચ્ચ ધૂસરો મુદ્ગો રસવીર્યાદિષુ સ્મૃતઃ ।
કષાયો મધુરો રુચ્યઃ પિત્તવાતવિબન્ધકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.78
પિત્તજ્વરાર્તિશમનં લઘુ મુદ્ગયૂષં સંતાપહારિ તદ્ અરોચકનાશનં ચ ।
રક્તપ્રસાદનમ્ ઇદં યદિ સૈન્ધવેન યુક્તં તદા ભવતિ સર્વરુજાપહારિ ॥ રજ્નિ_16.79
માષસ્તુ કુરુવિન્દઃ સ્યાદ્ધાન્યવીરો વૃષાકરઃ ।
માંસલશ્ ચ બલાઢ્યશ્ ચ પિત્ર્યશ્ ચ પિતૃજોત્તમઃ ॥ રજ્નિ_16.80
માષઃ સ્નિગ્ધો બહુમલકરઃ શોષણઃ શ્લેષ્મકારી વીર્યેણોષ્ણો ઝટિતિ કુરુતે રક્તપિત્તપ્રકોપમ્ ।
હન્યાદ્વાતં ગુરુબલકરો રોચનો ભક્ષ્યમાણઃ સ્વાદુર્ નિત્યં શ્રમસુખવતાં સેવનીયો નરાણામ્ ॥ રજ્નિ_16.81
રાજમાષો નીલમાષો નૃપમાષો નૃપોચિતઃ ॥ રજ્નિ_16.82
કફપિત્તહરો રુચ્યો વાતકૃદ્બલદાયકઃ ॥ રજ્નિ_16.83
ચણસ્તુ હરિમન્થઃ સ્યાત્સુગન્ધઃ કૃષ્ણકઞ્ચુકઃ ।
બાલભોજ્યો વાજિભક્ષશ્ ચણકઃ કઞ્ચુકી ચ સઃ ॥ રજ્નિ_16.84
ચણકો મધુરો રૂક્ષો મેહજિદ્ વાતપિત્તકૃત્ ।
દીપ્તિવર્ણકરો બલ્યો રુચ્યશ્ ચાધ્માનકારકઃ ॥ રજ્નિ_16.85
આમશ્ચણઃ શીતલરુચ્યકારી સંતર્પણો દાહતૃષાપહારી ।
ગૌલ્યો ઽશ્મરીશોષવિનાશકારી કષાય ઈષત્ કટુર્ વીર્યકારી ॥ રજ્નિ_16.86
કૃષ્ણસ્તુ ચણકઃ શીતો મધુરઃ કાસપિત્તહૃત્ ।
પિત્તાતિસારકાસઘ્નો બલ્યશ્ ચૈવ રસાયનઃ ॥ રજ્નિ_16.87
ચણો ગૌરસ્તુ મધુરો બલકૃદ્ રોચનઃ પરઃ ।
શ્વેતો વાતકરો રુચ્યઃ પિત્તઘ્નઃ શિશિરો ગુરુઃ ॥ રજ્નિ_16.88
સુભૃષ્ટચણકો રુચ્યો વાતઘ્નો રક્તદોષકૃત્ ।
વીર્યેણોષ્ણો લઘુશ્ ચૈવ કફશૈત્યાપહારકઃ ॥ રજ્નિ_16.89
ચણસ્ય યૂષં મધુરં કષાયં કફાપહં વાતવિકારહેતુઃ ।
શ્વાસોર્ધ્વકાસક્લમપીનસાનાં કરોતિ નાશં બલદીપનત્વમ્ ॥ રજ્નિ_16.90
ચણોદકં ચન્દ્રમરીચિશીતં પીતં પ્રગે પિત્તરુજાપહારિ ।
પુષ્ટિપ્રદં નૈજગુણં ચ પાકે સંતર્પણં મઞ્જુલમાધુરીકમ્ ॥ રજ્નિ_16.91
મકુષ્ટકો મયષ્ટશ્ ચ વનમુદ્ગઃ કૃમીલકઃ ।
અમૃતો ઽરણ્યમુદ્ગશ્ ચ વલ્લીમુદ્ગશ્ ચ કીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_16.92
મકુષ્ટકઃ કષાયઃ સ્યાન્મધુરો રક્તપિત્તજિત્ ।
જ્વરદાહહરઃ પથ્યો રુચિકૃત્સર્વદોષહૃત્ ॥ રજ્નિ_16.93
મસૂરો રાગદાલિસ્તુ મઙ્ગલ્યઃ પૃથુબીજકઃ ।
શૂરઃ કલ્યાણબીજશ્ ચ ગુરુબીજો મસૂરકઃ ॥ રજ્નિ_16.94
મસૂરો મધુરઃ શીતઃ સંગ્રહી કફપિત્તજિત્ ।
વાતામયકરશ્ ચૈવ મૂત્રકૃચ્છ્રહરો લઘુઃ ॥ રજ્નિ_16.95
કલાયો મુણ્ડચણકો હરેણુશ્ ચ સતીનકઃ ।
ત્રાસનો નાલકઃ કણ્ઠી સતીનશ્ ચ હરેણુકઃ ॥ રજ્નિ_16.96
કલાયઃ કુરુતે વાતં પિત્તદાહકફાપહઃ ।
રુચિપુષ્ટિપ્રદઃ શીતઃ કષાયશ્ચામદોષકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.97
લઙ્કા કરાલા ત્રિપુટા કાણ્ડિકા રૂક્ષણાત્મિકા ॥ રજ્નિ_16.98

લઙ્કા રુચ્યા હિમા ગૌલ્યા પિત્તજિદ્ વાતકૃદ્ગુરુઃ ॥ રજ્નિ_16.99
આઢકી તુવરી વર્યા કરવીરભુજા તથા ।
વૃત્તબીજા પીતપુષ્પા શ્વેતા રક્તાસિતા ત્રિધા ॥ રજ્નિ_16.100
આઢકી તુ કષાયા ચ મધુરા કફપિત્તજિત્ ।
ઈષદ્ વાતકરા રુચ્યા વિદલા ગુરુગ્રાહિકા ॥ રજ્નિ_16.101
સા ચ શ્વેતા દોષદાત્રી તુ રક્તા રુચ્યા બલ્યા પિત્તતાપાદિહન્ત્રી ।
સા શ્યામા ચેદ્ દીપની પિત્તદાહધ્વંસા બલ્યં ચાઢકીયૂષમ્ ઉક્તમ્ ॥ રજ્નિ_16.102
કુલિત્થસ્ તામ્રબીજશ્ ચ શ્વેતબીજઃ સિતેતરઃ ॥ રજ્નિ_16.103
કુલિત્થસ્તુ કષાયોષ્ણો રૂક્ષો વાતકફાપહઃ ॥ રજ્નિ_16.104
ક્ષવઃ ક્ષુધાભિજનનશ્ ચપલો દીર્ઘશિમ્બિકઃ ।
સુકુમારો વૃત્તબીજો મધુરઃ ક્ષવકશ્ચ સઃ ॥ રજ્નિ_16.105
ક્ષવઃ કષાયમધુરઃ શીતલઃ કફપિત્તહૃત્ ।
વૃષ્યઃ શ્રમહરો રુચ્યઃ પવનાધ્માનકારકઃ ॥ રજ્નિ_16.106
મધુરઃ શ્વેતનિષ્પાવો માધ્વીકા મધુશર્કરા ।
પલંકષા સ્થૂલશિમ્બી વૃત્તા મધુસિતા સિતા ॥ રજ્નિ_16.107
મધુશર્કરા સુરુચ્યા મધુરાલ્પકષાયકા ।
શિશિરા વાતુલા બલ્યાપ્યાધ્માનગુરુપુષ્ટિદા ॥ રજ્નિ_16.108
સો ઽન્યશ્ચ કટુનિષ્પાવઃ ખર્વુરો નદીજસ્તથા ॥ રજ્નિ_16.109
નદીનિષ્પાવકસ્તિક્તઃ કટુકોઽસ્રપ્રદો ગુરુઃ ।
વાતલઃ કફદો રૂક્ષઃ કષાયો વિષદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_16.110
તિલસ્તુ હોમધાન્યં સ્યાત્ પવિત્રઃ પિતૃતર્પણઃ ।
પાપઘ્નઃ પૂતધાન્યં ચ જટિલસ્તુ વનોદ્ભવઃ ॥ રજ્નિ_16.111
સ્નિગ્ધો વર્ણબલાગ્નિવૃદ્ધિજનનસ્તન્યાનિલઘ્નો ગુરુઃ સોષ્ણઃ પિત્તકરોઽલ્પમૂત્રકરણઃ કેશ્યો ઽતિપથ્યો વ્રણે ।
સંગ્રાહી મધુરઃ કષાયસહિતસ્તિક્તો વિપાકે કટુઃ કૃષ્ણઃ પથ્યતમઃ સિતોઽલ્પગુણદઃ ક્ષીણાસ્ તથાન્યે તિલાઃ ॥ રજ્નિ_16.112
પલલં તિલકલ્કં સ્યાત્તિલચૂર્ણં ચ પિષ્ટકમ્ ॥ રજ્નિ_16.113
પલલં મધુરં રુચ્યં પિત્તાસ્રબલપુષ્ટિદમ્ ॥ રજ્નિ_16.114
તિલકિટ્ટં તુ પિણ્યાકઃ ખલઃ સ્યાત્ તિલકલ્કજઃ ॥ રજ્નિ_16.115
પિણ્યાકઃ કટુકો ગૌલ્યઃ કફવાતપ્રમેહનુત્ ॥ રજ્નિ_16.116
અતસી પિચ્છલા દેવી મદગન્ધા મદોત્કટા ।
ઉમા ક્ષુમા હૈમવતી સુનીલા નીલપુષ્પિકા ॥ રજ્નિ_16.117
અતસી મદગન્ધા સ્યાન્મધુરા બલકારિકા ।
કફવાતકરી ચેષત્ પિત્તહૃત્ કુષ્ઠવાતનુત્ ॥ રજ્નિ_16.118
આસુરી રાજિકા રાજી રક્તિકા રક્તસર્ષપઃ ।
તીક્ષ્ણગન્ધા મધુરિકા ક્ષવકઃ ક્ષુવકઃ ક્ષવઃ ॥ રજ્નિ_16.119
આસુરી કટુતિક્તોષ્ણા વાતપ્લીહાર્તિશૂલનુત્ ।
દાહપિત્તપ્રદા હન્તિ કફગુલ્મકૃમિવ્રણાન્ ॥ રજ્નિ_16.120
રાજક્ષવકઃ કૃષ્ણસ્તીક્ષ્ણફલા રાજરાજિકા રાજ્ઞી ।
સા કૃષ્ણસર્ષપાખ્યા વિજ્ઞેયા રાજસર્ષપાખ્યા ચ ॥ રજ્નિ_16.121
રાજસર્ષપકસ્ તિક્તઃ કટૂષ્ણો વાતશૂલનુત્ ।
પિત્તદાહપ્રદો ગુલ્મકણ્ડૂકુષ્ઠવ્રણાપહઃ ॥ રજ્નિ_16.122

તીક્ષ્ણકશ્ચ દુરાધર્ષો રક્ષોઘ્નઃ કુષ્ઠનાશનઃ ।
સિદ્ધપ્રયોજનઃ સિદ્ધસાધનઃ સિતસર્ષપઃ ॥ રજ્નિ_16.123
સિદ્ધાર્થઃ કટુતિક્તોષ્ણો વાતરક્તગ્રહાપહઃ ।
ત્વગ્દોષશમનો રુચ્યો વિષભૂતવ્રણાપહઃ ॥ રજ્નિ_16.124
ધાન્યાનાં કઞ્ચુકે શિમ્બી બીજગુપ્તિશ્ ચ શામ્ભવી ।
તદ્ગુપ્તાનિ ચ ધાન્યાનિ શિમ્બીધાન્યાનિ ચક્ષતે ॥ રજ્નિ_16.125
શ્યામાકઃ શ્યામકઃ શ્યામસ્ ત્રિબીજઃ સ્યાદવિપ્રિયઃ ।
સુકુમારી રાજધાન્યં તૃણબીજોત્તમશ્ ચ સઃ ॥ રજ્નિ_16.126
શ્યામાકો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયો લઘુશીતલઃ ।
વાતકૃત્ કફપિત્તઘ્નઃ સંગ્રાહી વિષદોષનુત્ ॥ રજ્નિ_16.127
કોદ્રવઃ કોરદૂષશ્ ચ કુદ્દાલો મદનાગ્રજઃ ।
સ ચ દેશવિશેષેણ નાનાભેદઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ રજ્નિ_16.128
કોદ્રવો મધુરસ્ તિક્તો વ્રણિનાં પથ્યકારકઃ ।
કફપિત્તહરો રૂક્ષો મોહકૃદ્વાતલો ગુરુઃ ॥ રજ્નિ_16.129
વરકઃ સ્થૂલકઙ્ગુશ્ ચ રૂક્ષઃ સ્થૂલપ્રિયઙ્ગુકઃ ॥ રજ્નિ_16.130
વરકો મધુરો રૂક્ષઃ કષાયો વાતપિત્તકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.131
કઙ્ગુણી કઙ્ગુની પ્રોક્તા ચીનકઃ પીતતણ્ડુલઃ ।
વાતલઃ સુકુમારશ્ચ સ ચ નાનાવિધાભિધઃ ॥ રજ્નિ_16.132
પ્રિયઙ્ગુર્મધુરો રુચ્યઃ કષાયઃ સ્વાદુશીતલઃ ।
વાતકૃત્ પિત્તદાહઘ્નો રૂક્ષો ભગ્નાસ્થિબન્ધકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.133
નીવારોઽરણ્યધાન્યં સ્યાન્મુનિધાન્યં તૃણોદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_16.134
નીવારો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ પવિત્રઃ પથ્યદો લઘુઃ ॥ રજ્નિ_16.135
રાગી તુ લાઞ્છનઃ સ્યાદ્ બહુદલકણિશશ્ ચ ગુચ્છકણિશશ્ ચ ॥ રજ્નિ_16.136
તિક્તો મધુરકષાયઃ શીતઃ પિત્તાસ્રનાશનો બલદઃ ॥ રજ્નિ_16.137
કુરી તુ તૃણધાન્યં સ્યાન્મધુરં તદ્બલપ્રદમ્ ।
હરિતં વાર્દ્ધકં પક્વં વાજિનાં પુષ્ટિદાયકમ્ ॥ રજ્નિ_16.138
યે કે ચ વ્રીહયો ભૃષ્ટાસ્તે લાજા ઇતિ કીર્તિતાઃ ॥ રજ્નિ_16.139
યવાદયશ્ચ યે ભૃષ્ટા ધાનાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ ॥ રજ્નિ_16.140
લાજા ચ યવધાના ચ તર્પણી પિત્તનાશિની ।
ગોધૂમયાવનાલોત્થાઃ કિંચિદ્ ઉષ્ણાશ્ચ દીપનાઃ ॥ રજ્નિ_16.141
તપ્તૈર્ અપક્વગોધૂમૈર્ આકુલાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
આકુલા ગુરવો વૃષ્યા મધુરાઃ બલકારિણઃ ॥ રજ્નિ_16.142
વ્રીહયો ઽપ્યર્ધપક્વાશ્ ચ તપ્તાસ્ તે પૃથુકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પૃથુકાઃ સ્વાદવઃ સ્નિગ્ધા હૃદ્યા મદનવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.143
પૂપલા મધુરાઃ પ્રોક્તા વૃષ્યાસ્તે બલદાઃ સ્મૃતાઃ ।
પિત્તહૃત્તર્પણા હૃદ્યાઃ સ્નિગ્ધાસ્તે બલવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.144
યે ચાન્યે યાવનાલાદ્યાશ્ ચિપિટાસ્ તપ્તતણ્ડુલાઃ ॥ રજ્નિ_16.145
શાલેયયાવનાલીયચિપિટાઃ પુષ્ટિવર્ધનાઃ ॥ રજ્નિ_16.146
અતપ્તતણ્ડુલાસ્તે તુ દુગ્ધબીજાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ રજ્નિ_16.147
દુગ્ધબીજા સુમધુરા દુર્જરા વીર્યપુષ્ટિદા ॥ રજ્નિ_16.148

તપ્તાસ્તુ મુદ્ગચણકાઃ સુમનાદિલઙ્કા સદ્યસ્ તૃષાર્તિરુચિપિત્તકૃતશ્ ચ જગ્ધાઃ ।
વાતાલ્પદાઃ સુખકરા હ્ય્ અબલાશ્ચ રૂક્ષા હૃદ્યા ભવન્તિ યુવજર્જરબાલકાનામ્ ॥ રજ્નિ_16.149
મુદ્ગગોધૂમચણકા યાવનાલાદયઃ સ્મૃતાઃ ।
યદ્ અર્ધપક્વં તદ્ધાન્યં વિષ્ટમ્ભાધ્માનદોષકૃત્ ॥ રજ્નિ_16.150
શુષ્કગોધૂમચૂર્ણં તુ કર્ણિકા સમુદાહૃતા ॥ રજ્નિ_16.151
સ્ફોટસ્ તુ ચણકાદીનાં દાલ્ ઇતિ પરિકીર્તિતાઃ ॥ રજ્નિ_16.152
પક્વં હરિતલૂનં ચ ધાન્યં સર્વગુણાવહમ્ ॥ રજ્નિ_16.153
શુષ્કલૂનં તુ નિઃસારં રૂક્ષં તત્સત્ત્વનાશનમ્ ॥ રજ્નિ_16.154
કોષધાન્યં નવં બલ્યં મધુરં વત્સરોષિતમ્ ॥ રજ્નિ_16.155
નવં ધાન્યમ્ અભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્ ।
દ્વ્યબ્દોષિતં લઘુ પથ્યં ત્રિવર્ષાદબલં ભવેત્ ॥ રજ્નિ_16.156
ચણાસ્ તુ યવગોધૂમતિલમાષા નવા હિતાઃ ।
પુરાણા વિરસા રૂક્ષાસ્ત્વહિતા દુર્જરાબલાઃ ॥ રજ્નિ_16.157
ધાન્યં વાપિતમુત્તમં તદખિલં છિન્નોદ્ભવં મધ્યમં જ્ઞેયં યદ્યદવાપિતં તદધમં નિઃસારદોષપ્રદમ્ ।
દગ્ધાયાં ભુવિ યત્નતોઽપિ વિપિને યે વાપિતાઃ શાલયો યે ચ છિન્નભવા ભવન્તિ ખલુ તે વિણ્મૂત્રબન્ધપ્રદાઃ ॥ રજ્નિ_16.158
ક્ષારોદકસમુત્પન્નં ધાન્યં શ્લેષ્મરુજાપહમ્ ॥ રજ્નિ_16.159
સુસ્નિગ્ધમૃત્તિકોદ્ભૂતં ધાન્યમ્ ઓજોબલાવહમ્ ॥ રજ્નિ_16.160
બલપુષ્ટિપ્રભાવઘ્નં વાલુકામૃત્તિકોદ્ભવમ્ ॥ રજ્નિ_16.161
ધાન્યં શ્રેષ્ઠં ષષ્ટિકં રાજભોગ્યં માંસં ત્વ્ આજં તૈત્તિરં લાવકીયમ્ ।
પાનીયં સ્યાત્ કૃષ્ણમૃત્સ્નાસમુત્થં ક્ષીરાજ્યાદૌ ગવ્યમાજં પ્રશસ્તમ્ ॥ રજ્નિ_16.162
ઇત્થં પ્રસિદ્ધતરધાન્યગુણાભિધાનવીર્યાભિવર્ણનવિશૃઙ્ખલવાગ્વિલાસમ્ ।
આમ્નાય વર્ગમ્ ઇમમ્ આશુ લભેત વૈદ્યો વિદ્યાં વિષણ્ણજનજીવનદાનધન્યામ્ ॥ રજ્નિ_16.163
યાનિ સદા ભુજ્યન્તે ભુઞ્જાનજનાશ્ચ યાનિ ભુઞ્જન્તે ।
તેષાં ખલુ ધાન્યાનાં વર્ગો ઽયં ભોજ્યવર્ગ ઇતિ કથિતઃ ॥ રજ્નિ_16.164
યેનાચારચણેન મુગ્ધમધુરશ્રીશાલિના સન્મહામાનાર્હા બહુધાન્યસમ્પદુચિતા સંનીયતે સંતતમ્ ।
તેન શ્રીનૃહરીશ્વરેણ રચિતે નામોક્તિચૂડામણૌ વર્ગો ઽયં સ્થિતમ્ એતિ નૂતનરચનો ધાન્યાહ્વયઃ ષોડશઃ ॥ રજ્નિ_16.165
રાજનિઘણ્ટુ, માંસાદિવર્ગ
માંસં તુ પિશિતં ક્રવ્યં પલં તુ રસ્યમસ્રજમ્ ।
પલલં જાઙ્ગલં કીરમ્ આમિષં ચ તદ્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_17.1
સદ્યોહતસ્ય માંસં શ્રેષ્ઠં હરિણાદિકસ્ય યૂનસ્ તુ ।
જ્ઞેયં સુગન્ધિ પથ્યં જાઙ્ગલદેશસ્થિતસ્ય પથ્યતમમ્ ॥ રજ્નિ_17.2
બાલસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય રોગિણો વિષાગ્નિદગ્ધસ્ય મૃતસ્ય ચામ્બુષુ ।
ત્યાજ્યં મૃગાદેઃ પિશિતં તુ તસ્ય વિગન્ધિ શુષ્કં ચ ચિરસ્થિતં ચ ॥ રજ્નિ_17.3
સર્વં માંસં વાતવિધ્વંસિ વૃષ્યં બલ્યં રુચ્યં બૃંહણં તચ્ચ માંસમ્ ।
દેશસ્થાનાચ્ચાત્મસંસ્થં સ્વભાવૈર્ભૂયો નાનારૂપતાં યાતિ નૂનમ્ ॥ રજ્નિ_17.4
તત્રાનૂપીયમાંસં ગવયરુરુમૃગક્રોડગણ્ડાદિકાનાં સ્નિગ્ધં પથ્યં ચ બલ્યં લઘુ શશશિખરાદ્યુદ્ભવં જાઙ્ગલીયમ્ ।
પુષ્ટિં દીપ્તિં ચ દત્તે રુચિકૃદથ લઘુ સ્વાદુ સાધારણીયં વૃષ્યં બલ્યં ચ રુચ્યં રુરુહરિણમૃગક્રોડસારઙ્ગકાણામ્ ॥ રજ્નિ_17.5
માંસં સારસહંસરાત્રિવિરહિક્રૌઞ્ચાદિજં શીતલં સ્નિગ્ધં વાતકફાપહં ગુરુ તતઃ સ્વાદુ ત્રિદોષાપહમ્ ।
પથ્યં લાવકતિત્તિરાદિજનિતં વૃષ્યં લઘુ સ્યાત્ પરં ચક્રક્રૌઞ્ચમયૂરતિત્તિરભવં દેશત્રયાદીદૃશમ્ ॥ રજ્નિ_17.6
દ્રુતો વિલમ્બિતશ્ ચૈવ પ્લવશ્ ચેતિ ગતૈસ્ ત્રયઃ ।

સ્થાનતો ઽપિ ત્રયસ્ તે તુ બિલસ્થલજલાશ્રયાઃ ॥ રજ્નિ_17.7
પુનસ્તે તુ પ્રસહનાઃ પ્રતુદા વિષ્કિરા ઇતિ ।
સ્વભાવતસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાઃ ક્રમશો મૃગપક્ષિણઃ ॥ રજ્નિ_17.8
અથૈષાં ક્રમશો લક્ષ્મગુણાન્ વક્ષ્યામિ વર્ગશઃ ।
એવં નવવિધાઃ પ્રોક્તાસ્ ત એવ મૃગપક્ષિણઃ ॥ રજ્નિ_17.9
અજશશહરિણાદયઃ સ્વયં યે દ્રુતગમના દ્રુતસંજ્ઞકાઃ સ્મૃતાસ્તે ।
તદુદિતપલલં ચ પથ્યબલ્યં રચયતિ વીર્યમદપ્રદં લઘુ સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_17.10
ગજખડ્ગમુખા મહામૃગા નિજગત્યૈવ વિલમ્બિતાઃ સ્મૃતાસ્તે ।
બલકૃત્પિશિતં ચ પિચ્છલં કફકાસાનિલમાન્દ્યદં ગુરુ સ્યાત્ ॥ રજ્નિ_17.11
સારસહંસબલાકાશ્ ચક્રક્રૌઞ્ચાદયો જલે પ્લવનાત્ ।
પ્લવસંજ્ઞાઃ કથિતાસ્તે તન્માંસં ગુરૂષ્ણં ચ બલદાયિ ॥ રજ્નિ_17.12
અહિનકુલશલ્યગોધામૂષકમુખ્યા બિલેશયાઃ કથિતાઃ ।
શ્વાસાનિલકાસહરં તન્માંસં પિત્તદાહકરમ્ ॥ રજ્નિ_17.13
ક્રોડરુરુકુરઙ્ગાદ્યા વિવિધા યે મૃગાદયઃ ।
સ્થલેશયાસ્તુ તે સર્વે માંસં સર્વગુણાવહમ્ ॥ રજ્નિ_17.14
ઝષમકરનક્રકર્કટકૂર્મપ્રમુખા જલેશયાઃ કથિતાઃ ।
માંસં તેષાં તુ સરં વૃષ્યં ગુરુ શિશિરબલસમીરકરમ્ ॥ રજ્નિ_17.15
શાર્દૂલસિંહશરભર્ક્ષતરક્ષુમુખ્યા યે ઽન્યે પ્રસહ્ય વિનિહન્ત્યભિવર્તયન્તિ ।
તે કીર્તિતાઃ પ્રસહનાઃ પલલં તદીયમ્ અર્શઃપ્રમેહજઠરામયજાડ્યહારિ ॥ રજ્નિ_17.16
ભોક્તા નિષ્કૃષ્યામિષં સ પ્રતુદઃ પ્રોક્તો ગૃધ્રશ્યેનકાકાદિકો યઃ ।
માંસં તસ્ય સ્વાદુ સંતર્પણં ચ સ્નિગ્ધં બલ્યં પિત્તદાહાસ્રદાયિ ॥ રજ્નિ_17.17
ભક્ષ્યાશ્ચ કુક્કુટકપોતકતિત્તિરાદ્યાઃ ક્ષૌણીં વિલિખ્ય નખરૈઃ ખલુ વર્તયન્તિ ।
તે વિષ્કિરાઃ પ્રકથિતાઃ પિશિતં તદીયં વૃષ્યં કષાયમધુરં શિશિરં ચ રુચ્યમ્ ॥ રજ્નિ_17.18
અયમેવ ગુણો જ્ઞેયઃ પક્ષિણાં ચ યથાક્રમમ્ ।
સર્વસ્થાનવિશેષેણ સંખ્યા ચ ગતિર્ ઉચ્યતે ॥ રજ્નિ_17.19
યત્ર સ્થિતા યે ગતિતો ઽપિ દેશાદન્યત્ર યાતા મૃગપક્ષિમુખ્યાઃ ।
સ્વસ્વોચિતસ્થાનનિવર્તનેન માંસે ઽપિ તેષાં ગુણપર્યયાઃ સ્યુઃ ॥ રજ્નિ_17.20
માંસં ખડ્ગમૃગોત્થં તુ બલકૃદ્ બૃંહણં ગુરુ ॥ રજ્નિ_17.21
ગવયસ્યામિષં બલ્યં રુચ્યં વૃષ્યં ચ બૃંહણમ્ ॥ રજ્નિ_17.22
રુરુક્રવ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં મન્દવહ્નિબલપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.23
અપૂતં ગોભવં ક્રવ્યં ગુરુ વાતકફપ્રદમ્ ॥ રજ્નિ_17.24
વનમહિષામિષં સ્યાદ્ ઈષલ્લઘુ દીપનં ચ બલદાયિ ॥ રજ્નિ_17.25
ગ્રામીણમહિષમાંસં સ્નિગ્ધં નિદ્રાકરં ચ પિત્તહરમ્ ॥ રજ્નિ_17.26
હસ્તિક્રવ્યં ગુરુ સ્નિગ્ધં વાતલં શ્લેષ્મકારકમ્ ।
બહુપુષ્ટિપ્રદં ચૈવ દુર્જરં મન્દવહ્નિદમ્ ॥ રજ્નિ_17.27
અશ્વમાંસં ભવેદ્ ઉષ્ણં વાતઘ્નં બલદં લઘુ ।
પિત્તદાહપ્રદં નૃણાં તદ્ એતચ્ચાતિસેવનાત્ ॥ રજ્નિ_17.28
ઉષ્ટ્રમાંસં તુ શિશિરં ત્રિદોષશમનં લઘુ ।
બલપુષ્ટિપ્રદં રુચ્યં મધુરં વીર્યવર્ધનમ્ ॥ રજ્નિ_17.29
ગર્દભપ્રભવં માંસં કિંચિદ્ ગુરુ બલપ્રદમ્ ।