Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvamsha · Chapter 9

9.1

pitur anantaram uttarkosal ān samadhigamya samādhijitendriyaḥ
daśarathaḥ praśaśāsa mahāratho yamavatām avatāṃ ca dhuri sthitaḥ //

9.2

adhigataṃ vidhivad yad apālayat prakṛtimaṇḍalam ātmakulocitam
abhavad asya tato guṇa vattaraṃ sanagaraṃ nagarandhrakaraujasaḥ //

9.3

ubhayam eva vadanti manīṣiṇaḥ samayavarṣitayā kṛtakarmaṇām
valaniṣūdanam arthpatiṃ ca taṃ śramanudaṃ manudaṇḍaharānvayam //

9.4

janapade na gadaḥ padam ādadhāv abhibhavaḥ kuta eva sapatnajaḥ
kṣitir abhūt phalavaty ajanandane śamarate 'maratejasi pārthive //

9.5

daśadigantajitā raghuṇā yathā śriyam apuṣyad ajena tataḥ param
tam adhigamya tathaiva punar babhau na na mahī 'nam ahīnaparākramam //

9.6

samatayā vasuvṛṭivisarjanair niyamanād asatāṃ ca narādhipaḥ
anuyayau yamapuṇyajaneśvarau savaruṇāv aruṇāgrasaraṃ rucā //

9.7

na mṛgayābhiratir na durodaraṃ na ca śaśipratimābharaṇaṃ madhu
tam udayāya na vā navayauvan ā priyatam ā yatamānam apāhar ā //

9.8

na kṛpaṇā prabhavaty api vāsave na vitathā parihāsakathāsv api
na ca sapatnajan eṣv api tena vāg aparuṣā paruṣākṣaram īritā //

9.9

udayam astamayaṃ ca raghūdvahād ubhayam ānaśire vasudhādhipāḥ
sa hi nideśam alaṅghayatām abhūt suhṛd ayohṛdayaḥ pratigarjatām //

9.10

ajayad ekarathena sa medinīm udadhinemim adhijyaśarāsanaḥ
jayam aghoṣayad asya tu kevalaṃ gajavatī javatīrahayā camūḥ //

9.10*

jaghananirviṣayīkṛtamekhalān anucitāśruviluptaviśeṣakān
sa ripudāragaṇān akarod balād analakān alakādhipavikramaḥ //

9.11

avanim ekarathena varūthinā jitavataḥ kila tasya dhanurbhṛtaḥ
vijayadundubhitāṃ yayur arṇavā ghanaravā naravāhanasaṃpadaḥ //

9.12

śamitapakṣabalaḥ śita koṭinā śikhariṇāṃ kuliśena puraṃdaraḥ
sa sāravṛṣṭimucā dhanuṣā dviṣāṃ svanavatā navatāmarasānanaḥ //

9.12*

sphuritakoṭisahasramarīcinā samacinot kuliśena harir yaśaḥ
sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā svanavatā navatāmarasānanaḥ //

9.13

caraṇayor nakharāgasamṛddhibhir mukuṭaratnamarīcibhir aspṛśan
sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā śatamakhaṃ tam akhaṇḍitapauruṣam //

9.14

nivavṛte sa mahārṇavarodhasaḥ sacivakāritabālasutāñjalīn
samanukampya sapatnaparigrahān analakān alak ānavamāṃ purīm //

9.15

upagato 'pi ca maṇḍalanābhitām anuditānyasitātapa vāraṇaḥ
ajitam asti nṛpāspadam ity abhūd analaso 'nalasomasamadyutiḥ //

9.16

kratuṣu tena visarjitamaulinā bhujasamāhṛtadigvasunā kṛtāḥ
kanakayūpasamucchrayaśobhino vitamasā tamasārasyūtaṭāḥ //

9.17

ajinadaṇḍabhṛtaṃ kuśamekhalāṃ yata giraṃ mṛgaśṛṅgaparigrahām
adhivasaṃs tanum adhvaradīkṣitām asambhāsam abhāsayad īśvaraḥ //

9.18

avabhṛtaprayato niyat endriyaḥ surasamājasamākramaṇocitaḥ
namayati sma sa kevalam unnataṃ vanamuce namucer araye śiraḥ //

9.19

tam apahāya kakutsthakul odbhavaṃ puruṣam ātma bhuvaṃ ca pativratā
nṛpatim anyam asevata devatā sakamalā kam alāghavam arthiṣu //

9.20

sa kila saṃyugamūrdhni sahāyatāṃ maghavataḥ pratipadya mahā rathaḥ
svabhujavīryam agāpayad ucchritaṃ suravadhūr avadhūtabhayāḥ śaraiḥ //

9.21

asakṛd ekarathena tarasvinā harihayāgrasareṇa dhanurbhṛtā
dinakarābhimukhā raṇareṇavo rurudhire rudhireṇa suradviṣām //

9.22

tam alabhanta patiṃ patidevatāḥ śikhariṇāṃ iva sāgaram āpagāḥ
magadha kosalakekayaśasināṃ duhitaro 'hitaropitamārgaṇam //

9.23

priyatamābhir asau tiṛbhir babhau tisṛbhir eva bhuvaṃ saha śaktibhiḥ
upagato vininīṣur iva prajā harihayo 'rihayogavicakṣaṇaḥ //

9.24

atha samāvavṛte kusumair navais tam iva sevitum ekanarādhipam
yamakuberjaleśvaravajriṇāṃ samadhuraṃ madhur añcitavikramam //

9.25

jigamiṣur dhanadādhyuṣitāṃ diśaṃ rathayujā parivartitavāhanaḥ
dinamukhāni ravir hima nirgrahair vimalayan malayaṃ nagam atyajat //

9.25*

himavivarṇitacandanapallavaṃ virahayan malayādrim udaṅmukhaḥ
vihagayoḥ kṛpayeva śanair yayau ravir aharvirahadhruvabhedayoḥ //

9.26

kusumajanma tato navapallavās tadan u ṣaṭpadakokilakūjitam
iti yathākramam āvirabhūn madhur drumavatīm avatīrya vanasthalīm //

9.26*

surabhisaṃgamajaṃ vanamālayā navapalāśam adhāryata bhaṅguram
ramaṇadattam ivārdranakhakṣataṃ pramadayā madayāpitalajjayā //

9.27

upahitaṃ śiśirāpagamaśriyā mukula jālam aśobhata kiṃśuke
praṇayinīva nakhakṣatamaṇḍanaṃ pramadayā madayāpitalajjayā //

9.27*

parabhṛtā madanakṣatacetasāṃ priyasakhī laghuvāg iva yoṣitām
priyatamān akarot kalahāntare mṛduravā duravāpasamāgamān //

9.28

vraṇagurupramadādharaduḥsahaṃ jaghananirviṣayīkṛtamekhalam
na khalu tāvad aśeṣam apohituṃ ravir alaṃ viralaṃ kṛtavān himam //

9.28*

viśadacandrakaraṃ sukhamārutaṃ kusumitadrumam unmadakokilam
tad upabhogarasaṃ himavarṣiṇaḥ param ṛtor viralaṃ kṛtavān himam //

9.29

abhinayān paricetum ivodyatā malayamārutakampitapallavā
amadayat sahakāralatā manaḥ sakalikā kalikāmajitām api //

9.30

nayaguṇopacitām iva bhūpateḥ sadupakāraphalāṃ śriyam arthinaḥ
abhiyayuḥ saraso madhusaṃbhṛtāṃ kamalinīm alinīrapatriṇaḥ //

9.30*

daśanacandrikayā vyabhāsitaṃ hasitam āsavagandhi madhor iva
bakulapuṣpam asevyata ṣaṭpadaiḥ śucirasaṃ cirasaṃcitam īpsubhiḥ //

9.31

kusumam eva na kevalam ārtavaṃ navam aśokataroḥ smaradīpanam
kisalayaprasavo 'pi vilāsināṃ madayitā dayitāśravaṇārpitaḥ //

9.32

viracitā madhunopavanśriyām abhinavā iva pattraviśeṣakāḥ
madhulihāṃ madhudānaviśāradāḥ kurabakā ravakāraṇatāṃ yayuḥ //

9.33

suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ
madhukarair akaron madhulolupair bakulam ākulam āyatapaṅktibhiḥ //

9.33*

suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ
iti dayāta ivābhavad āyatā na rajanī rajanīśavatī madhau //

9.34

prathamam anyabhṛtābhir udīritāḥ praviralā iva mugdhavadhūkathāḥ
surabhigandhiṣu śuśruvire giraḥ kusumitāsu mitā vanarājiṣu //

9.35

śrutisukhabhramarasvanagītayaḥ kusuma komala dantaruco babhuḥ
upavanāntalatāḥ pavanāhataiḥ kisalayaiḥ salayair iva pāṇibhiḥ //

9.36

lalitavibhramabandha vicakṣaṇaṃ surabhigandhaparājitakesaram
patiṣu nirviviśur madhum aṅganāḥ smarasakhaṃ rasakhaṇḍanavarjitam //

9.36*

tilakamastakaharmyakṛtāspadaiḥ kusumamadhvanuṣaṅgasugandhibhiḥ
kalam agīyata bhṛṅgavilāsināṃ smarayutair ayutair abalāsakhaiḥ //

9.37

śuśubhire smitacāru tarānanāḥ striya iva ślathaśiñjitamekhalāḥ
vikacatāmarasā gṛhadīrghikā madakalodakalolavihaṃgamāḥ //

9.37*

laghayati sma na patyaparādhajaṃ na sahakāratarus taruṇīdhṛtam
kusumito namito 'libhir unmadaiḥ smarasamādhisamādhikaroṣitam //

9.38

upayayau tanutāṃ madhukhaṇḍitā himakarodayapāṇḍumukhacchaviḥ
sadṛśam iṣṭasamāgamanirvṛtiṃ vanitayā 'nitayā rajanīvadhūḥ //

9.39

apatuṣāratayā viśadaprabhaiḥ surata rāga pariśramanodibhiḥ
kusumacāpam atejayad aṃśubhir himakaro makarojitaketanam //

9.40

hutahutāśanadīpti vanśriyaḥ pratinidhiḥ kanakābharaṇasya yat
yuvatayaḥ kusumaṃ dadhur āhitaṃ tad (?) alake dalakesarapeśalam //

9.41

alibhir añjanabindumaoharaiḥ kusumapaṅktinipātibhir aṅkitaḥ
na khalu śobahayit sma vanasthalīṃ na tilakas tilakaḥ pramadām iva //

9.42

amadayan madghugandhasanāthayā kisalayādhara saṃgatayā manaḥ
kusuma saṃbhṭtayā navamallikā smitarucā tarucāruvilāsin ī //

9.42*

analasānyabhṛtā 'nalasān manaḥ kamaladhūlibhṛtā maruteritā
kusumabhāranatādhvagayoṣitām asamaśokam aśokalatā 'karot //

9.43

aruṇarāga niṣedhibhir aṃśukaiḥ śravaṇalabdhapadaiś ca yavāṅkuraiḥ
parabhṛtāvirutaiś ca vilāsinaḥ smarabalair abalaikarasāḥ kṛtāḥ //

9.44

upacitāvayavā śucibhiḥ kaṇair alikadambakayogam upeyuṣī
sadṛśakāntir alakṣyata mañjarī tilakajā 'lakajālakamauktikaiḥ //

9.45

dhvajapaṭaṃ madanasya dhanurbhṛtaś chavikaraṃ mukhacūrṇam ṛtuśriyaḥ
kusumakesarareṇum alivrajāḥ sapavanopavanotthitam anvayuḥ //

9.46

anubhavan navadol am ṛtūtsavaṃ paṭur pai priyakaṇṭhajigṛkṣayā
anayad āsanarajjuparigrahe bhujalatāṃ ja ḍ atām abalājanaḥ //

9.47

tyajata mānam alaṃ bata bigrahair na punar eti gataṃ caturaṃ vayaḥ
parabhṛtābhir itīva nivedite smaramate ramate sma vadhūjanaḥ //

9.48

atha yathāsukham ārtavam utsavaṃ samanubhūya vilāsavatīsakhaḥ
narapatiś cakame mṛgayāratiṃ sa madhumanmadhumanmathasaṃnibhaḥ //

9.49

paricayaṃ calakṣyanipātane bhayaruṣoś ca tad iṅgita bodhanam
śramajayāt praguṇāṃ ca karot y asau tanum ato 'numataḥ sacivair yayau //

9.50

mṛgavanopagamakṣamaveṣabhṛd vipulakaṇṭhaniṣaktaśarāsanaḥ
gaganam aśvakhur oddhuta reṇubhir nṛsavitā savitānam ivākarot //

9.51

grathitamaulir asau vanamālayā taru palāśasavarṇatanucchadaḥ
turagavalganacaṇcalakuṇḍalo viruruce ruruceṣṭitabhūmiṣu //

9.52

tanu latāviniveśitavigrahā bhramarasaṃkramitekṣaṇavṛttayaḥ
dadṛṣur adhvani taṃ vanadevatāḥ sunayanaṃ nayananditakosalam //

9.53

śva gaṇ vāgurikaiḥ pratham āsthitaṃ vyapagatānaladasyu viveśa saḥ
sthiraturaṃgamabhūmi nipānavan mṛgavayogavayopacitaṃ vanam //

9.54

atha nabhasya iva tridaśāyudhaṃ kanakapiṅgataḍidguṇa saṃyutam
dhanur radhijyam anādhir upādade naravaro ravaroṣitakesarī //

9.55

tasya stanapraṇayibhir muhur eṇaśāvair vyāhanyamānahariṇīgamanaṃ purastāt
āvirbabhūva kuśagarbhamukhaṃ mṛgāṇāṃ yūthaṃ tadagrasaragarvitakṛṣnasāram //

9.56

tat prārthitaṃ javanvājigatena rājñā tūṇīmukhoddhṛtaśareṇa viśīrṇapaṅkti
śyāmīcakāra vanam ākuladṛśṭipātair vat eritotpaladalaprakarair iv āmbhaḥ //

9.57

lakṣyī kṛtasya hariṇasya hariprabhāvaḥ prekṣya sthitāṃ sahacarīṃ vyavadhāya deham
ākarṇakṛṣṭam api kāmitayā sa dhanvī bāṇaṃ kṛpāmṛdhumanāḥ pratisaṃjahāra //

9.58

tasyāpareṣv api mṛgeṣu śarān mumukṣoḥ karṇāntam etya bibhide nibiḍo 'pi muṣṭiḥ
trāsātimātracaṭulaiḥ smarayatsu netraiḥ prauḍhapriyānayanavibhramaceṣṭitāni //

9.59

uttasthuṣaḥ śiśira palvalapaṅkamadhyān mustā prarohakavalāvayavānukīrṇam
jagrāha sa drutavarāhakulasya mārgaṃ suvyaktam ārdrapadapaṅktibhir āyatābhiḥ //

9.60

taṃ vāhanād avanatottarakāyam īṣad vidhyantam uddhata saṭāḥ pratihantum īṣuḥ
nātmānam asya vividuḥ sahasā varāhā vṛkeṣu viddham iṣubhir jaghan āśrayeṣu //

9.61

tenābhighātarabhasasya vikṛṣya pattrī vanyasya netravivare mahiṣasya muktaḥ
nirbhidya vigraham aśoṇitalipta puṅkhas taṃ pātayāṃ prathamam āsa papāta paścāt //

9.62

prāyo viṣāṇa parimoṣa laghūttamāṅgān khaḍgāṃś cakāra nṛpatir niśitaiḥ kṣurapraiḥ
śṛṇgaṃ sa dṛptavinayādhikṛtaḥ pareṣām abhy ucchritaṃ na mamṛṣe na tu dīrgham āyuḥ //

9.63

vyāghrān abhīr abhimukhopatitān guhābhyaḥ phullāsanāgraviṭapān iva vāyurugṇān
śikṣāviśeṣalaghuhastatayā nimeṣāt tūṇīcakāra śarapūritavaktrarandhrān //

9.64

nirghātograiḥ kuñjalīnāñ jighāṃsur jyānirghoṣaiḥ kṣobhayām āsa siṃhān
nūnaṃ teṣām abhyasūyāparo 'bhūd vīryodagre rājaśabde mṛg eṣu //

9.65

tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān
ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta //

9.65

tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān
ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta //

9.66

camarān paritaḥ pra vartitāśvaḥ kvacid ākarṇa vi kṛṣṭabhallavarṣī
nṛpatīn iva tān viyojya sadyaḥ sitavālavyajanair jagāma śāntim //

9.67

api turagasamīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucirakalāpaṃ bāṇa lakṣyī cakāra
sapadi gatamanaskaś citramālyānukīrṇe rativigalitabandhe keśapāśe priyāyāḥ //

9.68

tasya karkaśavihārsaṃbhavaṃ svedam ānanavilagnajālakam
ācacāma satuṣāra śīkaro bhinnapallavapuṭo vanānilaḥ //

9.69

iti vismṛtānyakaraṇīyam ātmanaḥ sacivāvalambitadhuraṃ nar ādhipam
parivṛddharāgam anubhandha sevayā mṛgayā jahāra catureva kāminī //

9.70

sa lalita kusumapravālaśayyāṃ jvalitamahauṣadhidīpikāsanāthām
narapatir ativāhayāṃ babhūva kvacid asametaparicchadas triyāmām //

9.71

uṣasi sa gajayūthakarṇatālaiḥ paṭupaṭadhavanibhir vinīta nidraḥ
aramata madhur āṇi tatra śṛṇvan vihagavikūjitabandimaṅgalāni //

9.72

atha jātu ruror gṛhītavartmā vipine pārśvacarair alakṣyamāṇaḥ
śramaphenamucā tapasvigāḍhāṃ tamasāṃ prāpa nadīṃ turaṃgameṇa //

9.73

kumbhapūraṇabhavaḥ paṭur uccair uccacāra nando 'mbhasi tasyāḥ
tatra sa dviradabṛṃhitaśaṅkī śabdapātinam iṣuṃ visasarja //

9.74

nṛpateḥ pratiṣiddham eva tat kṛtavān paṅktiratho vilaṅghya yat
apathe padam arpayanti hi śrutavanto 'pi rajonimīlitāḥ //

9.75

hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasagūḍh aṃ prabhavaṃ saḥ
śalyaprotaṃ prekṣya sakumbhaṃ muniputraṃ tāpād antaḥśalya ivāsīt kśitipo 'pi //

9.76

tenāvatīrya turagāt prathitāngvayena pṛṣṭānvayaḥ sa jalakumbhaniṣaṇṇadehaḥ
tasmai dvijetaratapasvisut aṃ skhaladbhir ātmānam akṣarapadaiḥ kathayāṃ babhūva //

9.77

ta ccoditaḥ ca tam anuddhrṛtaśalyam eva pitroḥ sakāśam avasannadṛśor nināya
tābhyāṃ tathāgatam upetya tam ekaputram ajñānataḥ svacaritaṃ nṛpatiḥ śaśaṃsa //

9.78

tau daṃpatī bahu vilapya śiśoḥ prahartrā śalyaṃ nikhātam udahārayatām urastaḥ
so 'bhūt parāsur atha bhūmipatiṃ śaśāpa hastārpitair nayanvāribhir eva vṛddhaḥ //

9.79

diṣṭ āntam āpsyati bhavān api putraśokād ante vayasy aham iveti tam uktavantam
ākrāntapūrvam iva muktaviṣaṃ bhujaṃgaṃ provāca kosalapatiḥ pratham āparāddhaḥ //

9.80

śāpo 'py adṛṣṭatanayānanapadmaśobhe sānugraho bhagavatā mayi pātito 'yam
kṛṣyāṃ dahann api khalu kṣitim indhaneddho bījaprarohajananīṃ jvalanaḥ karoti //

9.81

itthaṃ gate gataghṛṇaḥ kim ayaṃ vidhattāṃ vadhyas tavety abhitit e vasudhādhipena
edhān hutāśanavataḥ sa munir yayāce putraṃ parāsum anugantumanāḥ sadāraḥ //

9.82

prātānugaḥ sapadi śāsanam asya rājā saṃpādya pātakaviluptadhṛtir nivṛttaḥ
antarniviṣṭapadam ātmavināśahetuṃ śāpaṃ dadhaj jvalanam aurvam ivāmburāśiḥ //

9.82a

tadartham arthajñagate gatatrapaḥ kim eṣa te vadhyajano 'nusiṣṭhatu
sa vahnisaṃskāram ayācatātmanaḥ sadārasūnor vidadhe ca tan nṛpaḥ //

9.82b

sameyivān raghuvṛṣabhaḥ svasainikaiḥ svamandiraṃ śithiladhṛtir nivartitaḥ
manogataṃ guruṃ ṛṣiśāpam udvahan kṣayānalaṃ jaladhir ivāntakāspadam //

Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc