Raghuvamsha · Chapter 9
pitur anantaram uttarkosal ān samadhigamya samādhijitendriyaḥ
daśarathaḥ praśaśāsa mahāratho yamavatām avatāṃ ca dhuri sthitaḥ //
adhigataṃ vidhivad yad apālayat prakṛtimaṇḍalam ātmakulocitam
abhavad asya tato guṇa vattaraṃ sanagaraṃ nagarandhrakaraujasaḥ //
ubhayam eva vadanti manīṣiṇaḥ samayavarṣitayā kṛtakarmaṇām
valaniṣūdanam arthpatiṃ ca taṃ śramanudaṃ manudaṇḍaharānvayam //
janapade na gadaḥ padam ādadhāv abhibhavaḥ kuta eva sapatnajaḥ
kṣitir abhūt phalavaty ajanandane śamarate 'maratejasi pārthive //
daśadigantajitā raghuṇā yathā śriyam apuṣyad ajena tataḥ param
tam adhigamya tathaiva punar babhau na na mahī 'nam ahīnaparākramam //
samatayā vasuvṛṭivisarjanair niyamanād asatāṃ ca narādhipaḥ
anuyayau yamapuṇyajaneśvarau savaruṇāv aruṇāgrasaraṃ rucā //
na mṛgayābhiratir na durodaraṃ na ca śaśipratimābharaṇaṃ madhu
tam udayāya na vā navayauvan ā priyatam ā yatamānam apāhar ā //
na kṛpaṇā prabhavaty api vāsave na vitathā parihāsakathāsv api
na ca sapatnajan eṣv api tena vāg aparuṣā paruṣākṣaram īritā //
udayam astamayaṃ ca raghūdvahād ubhayam ānaśire vasudhādhipāḥ
sa hi nideśam alaṅghayatām abhūt suhṛd ayohṛdayaḥ pratigarjatām //
ajayad ekarathena sa medinīm udadhinemim adhijyaśarāsanaḥ
jayam aghoṣayad asya tu kevalaṃ gajavatī javatīrahayā camūḥ //
jaghananirviṣayīkṛtamekhalān anucitāśruviluptaviśeṣakān
sa ripudāragaṇān akarod balād analakān alakādhipavikramaḥ //
avanim ekarathena varūthinā jitavataḥ kila tasya dhanurbhṛtaḥ
vijayadundubhitāṃ yayur arṇavā ghanaravā naravāhanasaṃpadaḥ //
śamitapakṣabalaḥ śita koṭinā śikhariṇāṃ kuliśena puraṃdaraḥ
sa sāravṛṣṭimucā dhanuṣā dviṣāṃ svanavatā navatāmarasānanaḥ //
sphuritakoṭisahasramarīcinā samacinot kuliśena harir yaśaḥ
sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā svanavatā navatāmarasānanaḥ //
caraṇayor nakharāgasamṛddhibhir mukuṭaratnamarīcibhir aspṛśan
sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā śatamakhaṃ tam akhaṇḍitapauruṣam //
nivavṛte sa mahārṇavarodhasaḥ sacivakāritabālasutāñjalīn
samanukampya sapatnaparigrahān analakān alak ānavamāṃ purīm //
upagato 'pi ca maṇḍalanābhitām anuditānyasitātapa vāraṇaḥ
ajitam asti nṛpāspadam ity abhūd analaso 'nalasomasamadyutiḥ //
kratuṣu tena visarjitamaulinā bhujasamāhṛtadigvasunā kṛtāḥ
kanakayūpasamucchrayaśobhino vitamasā tamasārasyūtaṭāḥ //
ajinadaṇḍabhṛtaṃ kuśamekhalāṃ yata giraṃ mṛgaśṛṅgaparigrahām
adhivasaṃs tanum adhvaradīkṣitām asambhāsam abhāsayad īśvaraḥ //
avabhṛtaprayato niyat endriyaḥ surasamājasamākramaṇocitaḥ
namayati sma sa kevalam unnataṃ vanamuce namucer araye śiraḥ //
tam apahāya kakutsthakul odbhavaṃ puruṣam ātma bhuvaṃ ca pativratā
nṛpatim anyam asevata devatā sakamalā kam alāghavam arthiṣu //
sa kila saṃyugamūrdhni sahāyatāṃ maghavataḥ pratipadya mahā rathaḥ
svabhujavīryam agāpayad ucchritaṃ suravadhūr avadhūtabhayāḥ śaraiḥ //
asakṛd ekarathena tarasvinā harihayāgrasareṇa dhanurbhṛtā
dinakarābhimukhā raṇareṇavo rurudhire rudhireṇa suradviṣām //
tam alabhanta patiṃ patidevatāḥ śikhariṇāṃ iva sāgaram āpagāḥ
magadha kosalakekayaśasināṃ duhitaro 'hitaropitamārgaṇam //
priyatamābhir asau tiṛbhir babhau tisṛbhir eva bhuvaṃ saha śaktibhiḥ
upagato vininīṣur iva prajā harihayo 'rihayogavicakṣaṇaḥ //
atha samāvavṛte kusumair navais tam iva sevitum ekanarādhipam
yamakuberjaleśvaravajriṇāṃ samadhuraṃ madhur añcitavikramam //
jigamiṣur dhanadādhyuṣitāṃ diśaṃ rathayujā parivartitavāhanaḥ
dinamukhāni ravir hima nirgrahair vimalayan malayaṃ nagam atyajat //
himavivarṇitacandanapallavaṃ virahayan malayādrim udaṅmukhaḥ
vihagayoḥ kṛpayeva śanair yayau ravir aharvirahadhruvabhedayoḥ //
kusumajanma tato navapallavās tadan u ṣaṭpadakokilakūjitam
iti yathākramam āvirabhūn madhur drumavatīm avatīrya vanasthalīm //
surabhisaṃgamajaṃ vanamālayā navapalāśam adhāryata bhaṅguram
ramaṇadattam ivārdranakhakṣataṃ pramadayā madayāpitalajjayā //
upahitaṃ śiśirāpagamaśriyā mukula jālam aśobhata kiṃśuke
praṇayinīva nakhakṣatamaṇḍanaṃ pramadayā madayāpitalajjayā //
parabhṛtā madanakṣatacetasāṃ priyasakhī laghuvāg iva yoṣitām
priyatamān akarot kalahāntare mṛduravā duravāpasamāgamān //
vraṇagurupramadādharaduḥsahaṃ jaghananirviṣayīkṛtamekhalam
na khalu tāvad aśeṣam apohituṃ ravir alaṃ viralaṃ kṛtavān himam //
viśadacandrakaraṃ sukhamārutaṃ kusumitadrumam unmadakokilam
tad upabhogarasaṃ himavarṣiṇaḥ param ṛtor viralaṃ kṛtavān himam //
abhinayān paricetum ivodyatā malayamārutakampitapallavā
amadayat sahakāralatā manaḥ sakalikā kalikāmajitām api //
nayaguṇopacitām iva bhūpateḥ sadupakāraphalāṃ śriyam arthinaḥ
abhiyayuḥ saraso madhusaṃbhṛtāṃ kamalinīm alinīrapatriṇaḥ //
daśanacandrikayā vyabhāsitaṃ hasitam āsavagandhi madhor iva
bakulapuṣpam asevyata ṣaṭpadaiḥ śucirasaṃ cirasaṃcitam īpsubhiḥ //
kusumam eva na kevalam ārtavaṃ navam aśokataroḥ smaradīpanam
kisalayaprasavo 'pi vilāsināṃ madayitā dayitāśravaṇārpitaḥ //
viracitā madhunopavanśriyām abhinavā iva pattraviśeṣakāḥ
madhulihāṃ madhudānaviśāradāḥ kurabakā ravakāraṇatāṃ yayuḥ //
suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ
madhukarair akaron madhulolupair bakulam ākulam āyatapaṅktibhiḥ //
suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ
iti dayāta ivābhavad āyatā na rajanī rajanīśavatī madhau //
prathamam anyabhṛtābhir udīritāḥ praviralā iva mugdhavadhūkathāḥ
surabhigandhiṣu śuśruvire giraḥ kusumitāsu mitā vanarājiṣu //
śrutisukhabhramarasvanagītayaḥ kusuma komala dantaruco babhuḥ
upavanāntalatāḥ pavanāhataiḥ kisalayaiḥ salayair iva pāṇibhiḥ //
lalitavibhramabandha vicakṣaṇaṃ surabhigandhaparājitakesaram
patiṣu nirviviśur madhum aṅganāḥ smarasakhaṃ rasakhaṇḍanavarjitam //
tilakamastakaharmyakṛtāspadaiḥ kusumamadhvanuṣaṅgasugandhibhiḥ
kalam agīyata bhṛṅgavilāsināṃ smarayutair ayutair abalāsakhaiḥ //
śuśubhire smitacāru tarānanāḥ striya iva ślathaśiñjitamekhalāḥ
vikacatāmarasā gṛhadīrghikā madakalodakalolavihaṃgamāḥ //
laghayati sma na patyaparādhajaṃ na sahakāratarus taruṇīdhṛtam
kusumito namito 'libhir unmadaiḥ smarasamādhisamādhikaroṣitam //
upayayau tanutāṃ madhukhaṇḍitā himakarodayapāṇḍumukhacchaviḥ
sadṛśam iṣṭasamāgamanirvṛtiṃ vanitayā 'nitayā rajanīvadhūḥ //
apatuṣāratayā viśadaprabhaiḥ surata rāga pariśramanodibhiḥ
kusumacāpam atejayad aṃśubhir himakaro makarojitaketanam //
hutahutāśanadīpti vanśriyaḥ pratinidhiḥ kanakābharaṇasya yat
yuvatayaḥ kusumaṃ dadhur āhitaṃ tad (?) alake dalakesarapeśalam //
alibhir añjanabindumaoharaiḥ kusumapaṅktinipātibhir aṅkitaḥ
na khalu śobahayit sma vanasthalīṃ na tilakas tilakaḥ pramadām iva //
amadayan madghugandhasanāthayā kisalayādhara saṃgatayā manaḥ
kusuma saṃbhṭtayā navamallikā smitarucā tarucāruvilāsin ī //
analasānyabhṛtā 'nalasān manaḥ kamaladhūlibhṛtā maruteritā
kusumabhāranatādhvagayoṣitām asamaśokam aśokalatā 'karot //
aruṇarāga niṣedhibhir aṃśukaiḥ śravaṇalabdhapadaiś ca yavāṅkuraiḥ
parabhṛtāvirutaiś ca vilāsinaḥ smarabalair abalaikarasāḥ kṛtāḥ //
upacitāvayavā śucibhiḥ kaṇair alikadambakayogam upeyuṣī
sadṛśakāntir alakṣyata mañjarī tilakajā 'lakajālakamauktikaiḥ //
dhvajapaṭaṃ madanasya dhanurbhṛtaś chavikaraṃ mukhacūrṇam ṛtuśriyaḥ
kusumakesarareṇum alivrajāḥ sapavanopavanotthitam anvayuḥ //
anubhavan navadol am ṛtūtsavaṃ paṭur pai priyakaṇṭhajigṛkṣayā
anayad āsanarajjuparigrahe bhujalatāṃ ja ḍ atām abalājanaḥ //
tyajata mānam alaṃ bata bigrahair na punar eti gataṃ caturaṃ vayaḥ
parabhṛtābhir itīva nivedite smaramate ramate sma vadhūjanaḥ //
atha yathāsukham ārtavam utsavaṃ samanubhūya vilāsavatīsakhaḥ
narapatiś cakame mṛgayāratiṃ sa madhumanmadhumanmathasaṃnibhaḥ //
paricayaṃ calakṣyanipātane bhayaruṣoś ca tad iṅgita bodhanam
śramajayāt praguṇāṃ ca karot y asau tanum ato 'numataḥ sacivair yayau //
mṛgavanopagamakṣamaveṣabhṛd vipulakaṇṭhaniṣaktaśarāsanaḥ
gaganam aśvakhur oddhuta reṇubhir nṛsavitā savitānam ivākarot //
grathitamaulir asau vanamālayā taru palāśasavarṇatanucchadaḥ
turagavalganacaṇcalakuṇḍalo viruruce ruruceṣṭitabhūmiṣu //
tanu latāviniveśitavigrahā bhramarasaṃkramitekṣaṇavṛttayaḥ
dadṛṣur adhvani taṃ vanadevatāḥ sunayanaṃ nayananditakosalam //
śva gaṇ vāgurikaiḥ pratham āsthitaṃ vyapagatānaladasyu viveśa saḥ
sthiraturaṃgamabhūmi nipānavan mṛgavayogavayopacitaṃ vanam //
atha nabhasya iva tridaśāyudhaṃ kanakapiṅgataḍidguṇa saṃyutam
dhanur radhijyam anādhir upādade naravaro ravaroṣitakesarī //
tasya stanapraṇayibhir muhur eṇaśāvair vyāhanyamānahariṇīgamanaṃ purastāt
āvirbabhūva kuśagarbhamukhaṃ mṛgāṇāṃ yūthaṃ tadagrasaragarvitakṛṣnasāram //
tat prārthitaṃ javanvājigatena rājñā tūṇīmukhoddhṛtaśareṇa viśīrṇapaṅkti
śyāmīcakāra vanam ākuladṛśṭipātair vat eritotpaladalaprakarair iv āmbhaḥ //
lakṣyī kṛtasya hariṇasya hariprabhāvaḥ prekṣya sthitāṃ sahacarīṃ vyavadhāya deham
ākarṇakṛṣṭam api kāmitayā sa dhanvī bāṇaṃ kṛpāmṛdhumanāḥ pratisaṃjahāra //
tasyāpareṣv api mṛgeṣu śarān mumukṣoḥ karṇāntam etya bibhide nibiḍo 'pi muṣṭiḥ
trāsātimātracaṭulaiḥ smarayatsu netraiḥ prauḍhapriyānayanavibhramaceṣṭitāni //
uttasthuṣaḥ śiśira palvalapaṅkamadhyān mustā prarohakavalāvayavānukīrṇam
jagrāha sa drutavarāhakulasya mārgaṃ suvyaktam ārdrapadapaṅktibhir āyatābhiḥ //
taṃ vāhanād avanatottarakāyam īṣad vidhyantam uddhata saṭāḥ pratihantum īṣuḥ
nātmānam asya vividuḥ sahasā varāhā vṛkeṣu viddham iṣubhir jaghan āśrayeṣu //
tenābhighātarabhasasya vikṛṣya pattrī vanyasya netravivare mahiṣasya muktaḥ
nirbhidya vigraham aśoṇitalipta puṅkhas taṃ pātayāṃ prathamam āsa papāta paścāt //
prāyo viṣāṇa parimoṣa laghūttamāṅgān khaḍgāṃś cakāra nṛpatir niśitaiḥ kṣurapraiḥ
śṛṇgaṃ sa dṛptavinayādhikṛtaḥ pareṣām abhy ucchritaṃ na mamṛṣe na tu dīrgham āyuḥ //
vyāghrān abhīr abhimukhopatitān guhābhyaḥ phullāsanāgraviṭapān iva vāyurugṇān
śikṣāviśeṣalaghuhastatayā nimeṣāt tūṇīcakāra śarapūritavaktrarandhrān //
nirghātograiḥ kuñjalīnāñ jighāṃsur jyānirghoṣaiḥ kṣobhayām āsa siṃhān
nūnaṃ teṣām abhyasūyāparo 'bhūd vīryodagre rājaśabde mṛg eṣu //
tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān
ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta //
tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān
ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta //
camarān paritaḥ pra vartitāśvaḥ kvacid ākarṇa vi kṛṣṭabhallavarṣī
nṛpatīn iva tān viyojya sadyaḥ sitavālavyajanair jagāma śāntim //
api turagasamīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucirakalāpaṃ bāṇa lakṣyī cakāra
sapadi gatamanaskaś citramālyānukīrṇe rativigalitabandhe keśapāśe priyāyāḥ //
tasya karkaśavihārsaṃbhavaṃ svedam ānanavilagnajālakam
ācacāma satuṣāra śīkaro bhinnapallavapuṭo vanānilaḥ //
iti vismṛtānyakaraṇīyam ātmanaḥ sacivāvalambitadhuraṃ nar ādhipam
parivṛddharāgam anubhandha sevayā mṛgayā jahāra catureva kāminī //
sa lalita kusumapravālaśayyāṃ jvalitamahauṣadhidīpikāsanāthām
narapatir ativāhayāṃ babhūva kvacid asametaparicchadas triyāmām //
uṣasi sa gajayūthakarṇatālaiḥ paṭupaṭadhavanibhir vinīta nidraḥ
aramata madhur āṇi tatra śṛṇvan vihagavikūjitabandimaṅgalāni //
atha jātu ruror gṛhītavartmā vipine pārśvacarair alakṣyamāṇaḥ
śramaphenamucā tapasvigāḍhāṃ tamasāṃ prāpa nadīṃ turaṃgameṇa //
kumbhapūraṇabhavaḥ paṭur uccair uccacāra nando 'mbhasi tasyāḥ
tatra sa dviradabṛṃhitaśaṅkī śabdapātinam iṣuṃ visasarja //
nṛpateḥ pratiṣiddham eva tat kṛtavān paṅktiratho vilaṅghya yat
apathe padam arpayanti hi śrutavanto 'pi rajonimīlitāḥ //
hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasagūḍh aṃ prabhavaṃ saḥ
śalyaprotaṃ prekṣya sakumbhaṃ muniputraṃ tāpād antaḥśalya ivāsīt kśitipo 'pi //
tenāvatīrya turagāt prathitāngvayena pṛṣṭānvayaḥ sa jalakumbhaniṣaṇṇadehaḥ
tasmai dvijetaratapasvisut aṃ skhaladbhir ātmānam akṣarapadaiḥ kathayāṃ babhūva //
ta ccoditaḥ ca tam anuddhrṛtaśalyam eva pitroḥ sakāśam avasannadṛśor nināya
tābhyāṃ tathāgatam upetya tam ekaputram ajñānataḥ svacaritaṃ nṛpatiḥ śaśaṃsa //
tau daṃpatī bahu vilapya śiśoḥ prahartrā śalyaṃ nikhātam udahārayatām urastaḥ
so 'bhūt parāsur atha bhūmipatiṃ śaśāpa hastārpitair nayanvāribhir eva vṛddhaḥ //
diṣṭ āntam āpsyati bhavān api putraśokād ante vayasy aham iveti tam uktavantam
ākrāntapūrvam iva muktaviṣaṃ bhujaṃgaṃ provāca kosalapatiḥ pratham āparāddhaḥ //
śāpo 'py adṛṣṭatanayānanapadmaśobhe sānugraho bhagavatā mayi pātito 'yam
kṛṣyāṃ dahann api khalu kṣitim indhaneddho bījaprarohajananīṃ jvalanaḥ karoti //
itthaṃ gate gataghṛṇaḥ kim ayaṃ vidhattāṃ vadhyas tavety abhitit e vasudhādhipena
edhān hutāśanavataḥ sa munir yayāce putraṃ parāsum anugantumanāḥ sadāraḥ //
prātānugaḥ sapadi śāsanam asya rājā saṃpādya pātakaviluptadhṛtir nivṛttaḥ
antarniviṣṭapadam ātmavināśahetuṃ śāpaṃ dadhaj jvalanam aurvam ivāmburāśiḥ //
tadartham arthajñagate gatatrapaḥ kim eṣa te vadhyajano 'nusiṣṭhatu
sa vahnisaṃskāram ayācatātmanaḥ sadārasūnor vidadhe ca tan nṛpaḥ //
sameyivān raghuvṛṣabhaḥ svasainikaiḥ svamandiraṃ śithiladhṛtir nivartitaḥ
manogataṃ guruṃ ṛṣiśāpam udvahan kṣayānalaṃ jaladhir ivāntakāspadam //
Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0