રઘુવંશ · અધ્યાય 9
પિતુર્ અનન્તરમ્ ઉત્તર્કોસલ્ આન્ સમધિગમ્ય સમાધિજિતેન્દ્રિયઃ
દશરથઃ પ્રશશાસ મહારથો યમવતામ્ અવતાં ચ ધુરિ સ્થિતઃ ॥
અધિગતં વિધિવદ્ યદ્ અપાલયત્ પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ આત્મકુલોચિતમ્
અભવદ્ અસ્ય તતો ગુણ વત્તરં સનગરં નગરન્ધ્રકરૌજસઃ ॥
ઉભયમ્ એવ વદન્તિ મનીષિણઃ સમયવર્ષિતયા કૃતકર્મણામ્
વલનિષૂદનમ્ અર્થ્પતિં ચ તં શ્રમનુદં મનુદણ્ડહરાન્વયમ્ ॥
જનપદે ન ગદઃ પદમ્ આદધાવ્ અભિભવઃ કુત એવ સપત્નજઃ
ક્ષિતિર્ અભૂત્ ફલવત્ય્ અજનન્દને શમરતે ઽમરતેજસિ પાર્થિવે ॥
દશદિગન્તજિતા રઘુણા યથા શ્રિયમ્ અપુષ્યદ્ અજેન તતઃ પરમ્
તમ્ અધિગમ્ય તથૈવ પુનર્ બભૌ ન ન મહી ઽનમ્ અહીનપરાક્રમમ્ ॥
સમતયા વસુવૃટિવિસર્જનૈર્ નિયમનાદ્ અસતાં ચ નરાધિપઃ
અનુયયૌ યમપુણ્યજનેશ્વરૌ સવરુણાવ્ અરુણાગ્રસરં રુચા ॥
ન મૃગયાભિરતિર્ ન દુરોદરં ન ચ શશિપ્રતિમાભરણં મધુ
તમ્ ઉદયાય ન વા નવયૌવન્ આ પ્રિયતમ્ આ યતમાનમ્ અપાહર્ આ ॥
ન કૃપણા પ્રભવત્ય્ અપિ વાસવે ન વિતથા પરિહાસકથાસ્વ્ અપિ
ન ચ સપત્નજન્ એષ્વ્ અપિ તેન વાગ્ અપરુષા પરુષાક્ષરમ્ ઈરિતા ॥
ઉદયમ્ અસ્તમયં ચ રઘૂદ્વહાદ્ ઉભયમ્ આનશિરે વસુધાધિપાઃ
સ હિ નિદેશમ્ અલઙ્ઘયતામ્ અભૂત્ સુહૃદ્ અયોહૃદયઃ પ્રતિગર્જતામ્ ॥
અજયદ્ એકરથેન સ મેદિનીમ્ ઉદધિનેમિમ્ અધિજ્યશરાસનઃ
જયમ્ અઘોષયદ્ અસ્ય તુ કેવલં ગજવતી જવતીરહયા ચમૂઃ ॥
જઘનનિર્વિષયીકૃતમેખલાન્ અનુચિતાશ્રુવિલુપ્તવિશેષકાન્
સ રિપુદારગણાન્ અકરોદ્ બલાદ્ અનલકાન્ અલકાધિપવિક્રમઃ ॥
અવનિમ્ એકરથેન વરૂથિના જિતવતઃ કિલ તસ્ય ધનુર્ભૃતઃ
વિજયદુન્દુભિતાં યયુર્ અર્ણવા ઘનરવા નરવાહનસંપદઃ ॥
શમિતપક્ષબલઃ શિત કોટિના શિખરિણાં કુલિશેન પુરંદરઃ
સ સારવૃષ્ટિમુચા ધનુષા દ્વિષાં સ્વનવતા નવતામરસાનનઃ ॥
સ્ફુરિતકોટિસહસ્રમરીચિના સમચિનોત્ કુલિશેન હરિર્ યશઃ
સ ધનુષા યુધિ સાયકવર્ષિણા સ્વનવતા નવતામરસાનનઃ ॥
ચરણયોર્ નખરાગસમૃદ્ધિભિર્ મુકુટરત્નમરીચિભિર્ અસ્પૃશન્
સ ધનુષા યુધિ સાયકવર્ષિણા શતમખં તમ્ અખણ્ડિતપૌરુષમ્ ॥
નિવવૃતે સ મહાર્ણવરોધસઃ સચિવકારિતબાલસુતાઞ્જલીન્
સમનુકમ્પ્ય સપત્નપરિગ્રહાન્ અનલકાન્ અલક્ આનવમાં પુરીમ્ ॥
ઉપગતો ઽપિ ચ મણ્ડલનાભિતામ્ અનુદિતાન્યસિતાતપ વારણઃ
અજિતમ્ અસ્તિ નૃપાસ્પદમ્ ઇત્ય્ અભૂદ્ અનલસો ઽનલસોમસમદ્યુતિઃ ॥
ક્રતુષુ તેન વિસર્જિતમૌલિના ભુજસમાહૃતદિગ્વસુના કૃતાઃ
કનકયૂપસમુચ્છ્રયશોભિનો વિતમસા તમસારસ્યૂતટાઃ ॥
અજિનદણ્ડભૃતં કુશમેખલાં યત ગિરં મૃગશૃઙ્ગપરિગ્રહામ્
અધિવસંસ્ તનુમ્ અધ્વરદીક્ષિતામ્ અસમ્ભાસમ્ અભાસયદ્ ઈશ્વરઃ ॥
અવભૃતપ્રયતો નિયત્ એન્દ્રિયઃ સુરસમાજસમાક્રમણોચિતઃ
નમયતિ સ્મ સ કેવલમ્ ઉન્નતં વનમુચે નમુચેર્ અરયે શિરઃ ॥
તમ્ અપહાય કકુત્સ્થકુલ્ ઓદ્ભવં પુરુષમ્ આત્મ ભુવં ચ પતિવ્રતા
નૃપતિમ્ અન્યમ્ અસેવત દેવતા સકમલા કમ્ અલાઘવમ્ અર્થિષુ ॥
સ કિલ સંયુગમૂર્ધ્નિ સહાયતાં મઘવતઃ પ્રતિપદ્ય મહા રથઃ
સ્વભુજવીર્યમ્ અગાપયદ્ ઉચ્છ્રિતં સુરવધૂર્ અવધૂતભયાઃ શરૈઃ ॥
અસકૃદ્ એકરથેન તરસ્વિના હરિહયાગ્રસરેણ ધનુર્ભૃતા
દિનકરાભિમુખા રણરેણવો રુરુધિરે રુધિરેણ સુરદ્વિષામ્ ॥
તમ્ અલભન્ત પતિં પતિદેવતાઃ શિખરિણાં ઇવ સાગરમ્ આપગાઃ
મગધ કોસલકેકયશસિનાં દુહિતરો ઽહિતરોપિતમાર્ગણમ્ ॥
પ્રિયતમાભિર્ અસૌ તિઋભિર્ બભૌ તિસૃભિર્ એવ ભુવં સહ શક્તિભિઃ
ઉપગતો વિનિનીષુર્ ઇવ પ્રજા હરિહયો ઽરિહયોગવિચક્ષણઃ ॥
અથ સમાવવૃતે કુસુમૈર્ નવૈસ્ તમ્ ઇવ સેવિતુમ્ એકનરાધિપમ્
યમકુબેર્જલેશ્વરવજ્રિણાં સમધુરં મધુર્ અઞ્ચિતવિક્રમમ્ ॥
જિગમિષુર્ ધનદાધ્યુષિતાં દિશં રથયુજા પરિવર્તિતવાહનઃ
દિનમુખાનિ રવિર્ હિમ નિર્ગ્રહૈર્ વિમલયન્ મલયં નગમ્ અત્યજત્ ॥
હિમવિવર્ણિતચન્દનપલ્લવં વિરહયન્ મલયાદ્રિમ્ ઉદઙ્મુખઃ
વિહગયોઃ કૃપયેવ શનૈર્ યયૌ રવિર્ અહર્વિરહધ્રુવભેદયોઃ ॥
કુસુમજન્મ તતો નવપલ્લવાસ્ તદન્ ઉ ષટ્પદકોકિલકૂજિતમ્
ઇતિ યથાક્રમમ્ આવિરભૂન્ મધુર્ દ્રુમવતીમ્ અવતીર્ય વનસ્થલીમ્ ॥
સુરભિસંગમજં વનમાલયા નવપલાશમ્ અધાર્યત ભઙ્ગુરમ્
રમણદત્તમ્ ઇવાર્દ્રનખક્ષતં પ્રમદયા મદયાપિતલજ્જયા ॥
ઉપહિતં શિશિરાપગમશ્રિયા મુકુલ જાલમ્ અશોભત કિંશુકે
પ્રણયિનીવ નખક્ષતમણ્ડનં પ્રમદયા મદયાપિતલજ્જયા ॥
પરભૃતા મદનક્ષતચેતસાં પ્રિયસખી લઘુવાગ્ ઇવ યોષિતામ્
પ્રિયતમાન્ અકરોત્ કલહાન્તરે મૃદુરવા દુરવાપસમાગમાન્ ॥
વ્રણગુરુપ્રમદાધરદુઃસહં જઘનનિર્વિષયીકૃતમેખલમ્
ન ખલુ તાવદ્ અશેષમ્ અપોહિતું રવિર્ અલં વિરલં કૃતવાન્ હિમમ્ ॥
વિશદચન્દ્રકરં સુખમારુતં કુસુમિતદ્રુમમ્ ઉન્મદકોકિલમ્
તદ્ ઉપભોગરસં હિમવર્ષિણઃ પરમ્ ઋતોર્ વિરલં કૃતવાન્ હિમમ્ ॥
અભિનયાન્ પરિચેતુમ્ ઇવોદ્યતા મલયમારુતકમ્પિતપલ્લવા
અમદયત્ સહકારલતા મનઃ સકલિકા કલિકામજિતામ્ અપિ ॥
નયગુણોપચિતામ્ ઇવ ભૂપતેઃ સદુપકારફલાં શ્રિયમ્ અર્થિનઃ
અભિયયુઃ સરસો મધુસંભૃતાં કમલિનીમ્ અલિનીરપત્રિણઃ ॥
દશનચન્દ્રિકયા વ્યભાસિતં હસિતમ્ આસવગન્ધિ મધોર્ ઇવ
બકુલપુષ્પમ્ અસેવ્યત ષટ્પદૈઃ શુચિરસં ચિરસંચિતમ્ ઈપ્સુભિઃ ॥
કુસુમમ્ એવ ન કેવલમ્ આર્તવં નવમ્ અશોકતરોઃ સ્મરદીપનમ્
કિસલયપ્રસવો ઽપિ વિલાસિનાં મદયિતા દયિતાશ્રવણાર્પિતઃ ॥
વિરચિતા મધુનોપવન્શ્રિયામ્ અભિનવા ઇવ પત્ત્રવિશેષકાઃ
મધુલિહાં મધુદાનવિશારદાઃ કુરબકા રવકારણતાં યયુઃ ॥
સુવદનાવદનાસવસંભૃતસ્ તદનુવાદિગુણઃ કુસુમોદ્ગમઃ
મધુકરૈર્ અકરોન્ મધુલોલુપૈર્ બકુલમ્ આકુલમ્ આયતપઙ્ક્તિભિઃ ॥
સુવદનાવદનાસવસંભૃતસ્ તદનુવાદિગુણઃ કુસુમોદ્ગમઃ
ઇતિ દયાત ઇવાભવદ્ આયતા ન રજની રજનીશવતી મધૌ ॥
પ્રથમમ્ અન્યભૃતાભિર્ ઉદીરિતાઃ પ્રવિરલા ઇવ મુગ્ધવધૂકથાઃ
સુરભિગન્ધિષુ શુશ્રુવિરે ગિરઃ કુસુમિતાસુ મિતા વનરાજિષુ ॥
શ્રુતિસુખભ્રમરસ્વનગીતયઃ કુસુમ કોમલ દન્તરુચો બભુઃ
ઉપવનાન્તલતાઃ પવનાહતૈઃ કિસલયૈઃ સલયૈર્ ઇવ પાણિભિઃ ॥
લલિતવિભ્રમબન્ધ વિચક્ષણં સુરભિગન્ધપરાજિતકેસરમ્
પતિષુ નિર્વિવિશુર્ મધુમ્ અઙ્ગનાઃ સ્મરસખં રસખણ્ડનવર્જિતમ્ ॥
તિલકમસ્તકહર્મ્યકૃતાસ્પદૈઃ કુસુમમધ્વનુષઙ્ગસુગન્ધિભિઃ
કલમ્ અગીયત ભૃઙ્ગવિલાસિનાં સ્મરયુતૈર્ અયુતૈર્ અબલાસખૈઃ ॥
શુશુભિરે સ્મિતચારુ તરાનનાઃ સ્ત્રિય ઇવ શ્લથશિઞ્જિતમેખલાઃ
વિકચતામરસા ગૃહદીર્ઘિકા મદકલોદકલોલવિહંગમાઃ ॥
લઘયતિ સ્મ ન પત્યપરાધજં ન સહકારતરુસ્ તરુણીધૃતમ્
કુસુમિતો નમિતો ઽલિભિર્ ઉન્મદૈઃ સ્મરસમાધિસમાધિકરોષિતમ્ ॥
ઉપયયૌ તનુતાં મધુખણ્ડિતા હિમકરોદયપાણ્ડુમુખચ્છવિઃ
સદૃશમ્ ઇષ્ટસમાગમનિર્વૃતિં વનિતયા ઽનિતયા રજનીવધૂઃ ॥
અપતુષારતયા વિશદપ્રભૈઃ સુરત રાગ પરિશ્રમનોદિભિઃ
કુસુમચાપમ્ અતેજયદ્ અંશુભિર્ હિમકરો મકરોજિતકેતનમ્ ॥
હુતહુતાશનદીપ્તિ વન્શ્રિયઃ પ્રતિનિધિઃ કનકાભરણસ્ય યત્
યુવતયઃ કુસુમં દધુર્ આહિતં તદ્ (?) અલકે દલકેસરપેશલમ્ ॥
અલિભિર્ અઞ્જનબિન્દુમઓહરૈઃ કુસુમપઙ્ક્તિનિપાતિભિર્ અઙ્કિતઃ
ન ખલુ શોબહયિત્ સ્મ વનસ્થલીં ન તિલકસ્ તિલકઃ પ્રમદામ્ ઇવ ॥
અમદયન્ મદ્ઘુગન્ધસનાથયા કિસલયાધર સંગતયા મનઃ
કુસુમ સંભ્ટ્તયા નવમલ્લિકા સ્મિતરુચા તરુચારુવિલાસિન્ ઈ ॥
અનલસાન્યભૃતા ઽનલસાન્ મનઃ કમલધૂલિભૃતા મરુતેરિતા
કુસુમભારનતાધ્વગયોષિતામ્ અસમશોકમ્ અશોકલતા ઽકરોત્ ॥
અરુણરાગ નિષેધિભિર્ અંશુકૈઃ શ્રવણલબ્ધપદૈશ્ ચ યવાઙ્કુરૈઃ
પરભૃતાવિરુતૈશ્ ચ વિલાસિનઃ સ્મરબલૈર્ અબલૈકરસાઃ કૃતાઃ ॥
ઉપચિતાવયવા શુચિભિઃ કણૈર્ અલિકદમ્બકયોગમ્ ઉપેયુષી
સદૃશકાન્તિર્ અલક્ષ્યત મઞ્જરી તિલકજા ઽલકજાલકમૌક્તિકૈઃ ॥
ધ્વજપટં મદનસ્ય ધનુર્ભૃતશ્ છવિકરં મુખચૂર્ણમ્ ઋતુશ્રિયઃ
કુસુમકેસરરેણુમ્ અલિવ્રજાઃ સપવનોપવનોત્થિતમ્ અન્વયુઃ ॥
અનુભવન્ નવદોલ્ અમ્ ઋતૂત્સવં પટુર્ પૈ પ્રિયકણ્ઠજિગૃક્ષયા
અનયદ્ આસનરજ્જુપરિગ્રહે ભુજલતાં જ ડ્ અતામ્ અબલાજનઃ ॥
ત્યજત માનમ્ અલં બત બિગ્રહૈર્ ન પુનર્ એતિ ગતં ચતુરં વયઃ
પરભૃતાભિર્ ઇતીવ નિવેદિતે સ્મરમતે રમતે સ્મ વધૂજનઃ ॥
અથ યથાસુખમ્ આર્તવમ્ ઉત્સવં સમનુભૂય વિલાસવતીસખઃ
નરપતિશ્ ચકમે મૃગયારતિં સ મધુમન્મધુમન્મથસંનિભઃ ॥
પરિચયં ચલક્ષ્યનિપાતને ભયરુષોશ્ ચ તદ્ ઇઙ્ગિત બોધનમ્
શ્રમજયાત્ પ્રગુણાં ચ કરોત્ ય્ અસૌ તનુમ્ અતો ઽનુમતઃ સચિવૈર્ યયૌ ॥
મૃગવનોપગમક્ષમવેષભૃદ્ વિપુલકણ્ઠનિષક્તશરાસનઃ
ગગનમ્ અશ્વખુર્ ઓદ્ધુત રેણુભિર્ નૃસવિતા સવિતાનમ્ ઇવાકરોત્ ॥
ગ્રથિતમૌલિર્ અસૌ વનમાલયા તરુ પલાશસવર્ણતનુચ્છદઃ
તુરગવલ્ગનચણ્ચલકુણ્ડલો વિરુરુચે રુરુચેષ્ટિતભૂમિષુ ॥
તનુ લતાવિનિવેશિતવિગ્રહા ભ્રમરસંક્રમિતેક્ષણવૃત્તયઃ
દદૃષુર્ અધ્વનિ તં વનદેવતાઃ સુનયનં નયનન્દિતકોસલમ્ ॥
શ્વ ગણ્ વાગુરિકૈઃ પ્રથમ્ આસ્થિતં વ્યપગતાનલદસ્યુ વિવેશ સઃ
સ્થિરતુરંગમભૂમિ નિપાનવન્ મૃગવયોગવયોપચિતં વનમ્ ॥
અથ નભસ્ય ઇવ ત્રિદશાયુધં કનકપિઙ્ગતડિદ્ગુણ સંયુતમ્
ધનુર્ રધિજ્યમ્ અનાધિર્ ઉપાદદે નરવરો રવરોષિતકેસરી ॥
તસ્ય સ્તનપ્રણયિભિર્ મુહુર્ એણશાવૈર્ વ્યાહન્યમાનહરિણીગમનં પુરસ્તાત્
આવિર્બભૂવ કુશગર્ભમુખં મૃગાણાં યૂથં તદગ્રસરગર્વિતકૃષ્નસારમ્ ॥
તત્ પ્રાર્થિતં જવન્વાજિગતેન રાજ્ઞા તૂણીમુખોદ્ધૃતશરેણ વિશીર્ણપઙ્ક્તિ
શ્યામીચકાર વનમ્ આકુલદૃશ્ટિપાતૈર્ વત્ એરિતોત્પલદલપ્રકરૈર્ ઇવ્ આમ્ભઃ ॥
લક્ષ્યી કૃતસ્ય હરિણસ્ય હરિપ્રભાવઃ પ્રેક્ષ્ય સ્થિતાં સહચરીં વ્યવધાય દેહમ્
આકર્ણકૃષ્ટમ્ અપિ કામિતયા સ ધન્વી બાણં કૃપામૃધુમનાઃ પ્રતિસંજહાર ॥
તસ્યાપરેષ્વ્ અપિ મૃગેષુ શરાન્ મુમુક્ષોઃ કર્ણાન્તમ્ એત્ય બિભિદે નિબિડો ઽપિ મુષ્ટિઃ
ત્રાસાતિમાત્રચટુલૈઃ સ્મરયત્સુ નેત્રૈઃ પ્રૌઢપ્રિયાનયનવિભ્રમચેષ્ટિતાનિ ॥
ઉત્તસ્થુષઃ શિશિર પલ્વલપઙ્કમધ્યાન્ મુસ્તા પ્રરોહકવલાવયવાનુકીર્ણમ્
જગ્રાહ સ દ્રુતવરાહકુલસ્ય માર્ગં સુવ્યક્તમ્ આર્દ્રપદપઙ્ક્તિભિર્ આયતાભિઃ ॥
તં વાહનાદ્ અવનતોત્તરકાયમ્ ઈષદ્ વિધ્યન્તમ્ ઉદ્ધત સટાઃ પ્રતિહન્તુમ્ ઈષુઃ
નાત્માનમ્ અસ્ય વિવિદુઃ સહસા વરાહા વૃકેષુ વિદ્ધમ્ ઇષુભિર્ જઘન્ આશ્રયેષુ ॥
તેનાભિઘાતરભસસ્ય વિકૃષ્ય પત્ત્રી વન્યસ્ય નેત્રવિવરે મહિષસ્ય મુક્તઃ
નિર્ભિદ્ય વિગ્રહમ્ અશોણિતલિપ્ત પુઙ્ખસ્ તં પાતયાં પ્રથમમ્ આસ પપાત પશ્ચાત્ ॥
પ્રાયો વિષાણ પરિમોષ લઘૂત્તમાઙ્ગાન્ ખડ્ગાંશ્ ચકાર નૃપતિર્ નિશિતૈઃ ક્ષુરપ્રૈઃ
શૃણ્ગં સ દૃપ્તવિનયાધિકૃતઃ પરેષામ્ અભ્ય્ ઉચ્છ્રિતં ન મમૃષે ન તુ દીર્ઘમ્ આયુઃ ॥
વ્યાઘ્રાન્ અભીર્ અભિમુખોપતિતાન્ ગુહાભ્યઃ ફુલ્લાસનાગ્રવિટપાન્ ઇવ વાયુરુગ્ણાન્
શિક્ષાવિશેષલઘુહસ્તતયા નિમેષાત્ તૂણીચકાર શરપૂરિતવક્ત્રરન્ધ્રાન્ ॥
નિર્ઘાતોગ્રૈઃ કુઞ્જલીનાઞ્ જિઘાંસુર્ જ્યાનિર્ઘોષૈઃ ક્ષોભયામ્ આસ સિંહાન્
નૂનં તેષામ્ અભ્યસૂયાપરો ઽભૂદ્ વીર્યોદગ્રે રાજશબ્દે મૃગ્ એષુ ॥
તાન્ હત્વા ગજકુલબદ્ધતીવ્રવૈરાન્ કાકુત્સ્થઃ કુટિલનખાગ્રલગ્નમુક્તાન્
આત્માનં રણકૃતકર્મણાં ગજાનામ્ આનૃણ્યં ગતમ્ ઇવ માર્ગણૈર્ અમંસ્ત ॥
તાન્ હત્વા ગજકુલબદ્ધતીવ્રવૈરાન્ કાકુત્સ્થઃ કુટિલનખાગ્રલગ્નમુક્તાન્
આત્માનં રણકૃતકર્મણાં ગજાનામ્ આનૃણ્યં ગતમ્ ઇવ માર્ગણૈર્ અમંસ્ત ॥
ચમરાન્ પરિતઃ પ્ર વર્તિતાશ્વઃ ક્વચિદ્ આકર્ણ વિ કૃષ્ટભલ્લવર્ષી
નૃપતીન્ ઇવ તાન્ વિયોજ્ય સદ્યઃ સિતવાલવ્યજનૈર્ જગામ શાન્તિમ્ ॥
અપિ તુરગસમીપાદ્ ઉત્પતન્તં મયૂરં ન સ રુચિરકલાપં બાણ લક્ષ્યી ચકાર
સપદિ ગતમનસ્કશ્ ચિત્રમાલ્યાનુકીર્ણે રતિવિગલિતબન્ધે કેશપાશે પ્રિયાયાઃ ॥
તસ્ય કર્કશવિહાર્સંભવં સ્વેદમ્ આનનવિલગ્નજાલકમ્
આચચામ સતુષાર શીકરો ભિન્નપલ્લવપુટો વનાનિલઃ ॥
ઇતિ વિસ્મૃતાન્યકરણીયમ્ આત્મનઃ સચિવાવલમ્બિતધુરં નર્ આધિપમ્
પરિવૃદ્ધરાગમ્ અનુભન્ધ સેવયા મૃગયા જહાર ચતુરેવ કામિની ॥
સ લલિત કુસુમપ્રવાલશય્યાં જ્વલિતમહૌષધિદીપિકાસનાથામ્
નરપતિર્ અતિવાહયાં બભૂવ ક્વચિદ્ અસમેતપરિચ્છદસ્ ત્રિયામામ્ ॥
ઉષસિ સ ગજયૂથકર્ણતાલૈઃ પટુપટધવનિભિર્ વિનીત નિદ્રઃ
અરમત મધુર્ આણિ તત્ર શૃણ્વન્ વિહગવિકૂજિતબન્દિમઙ્ગલાનિ ॥
અથ જાતુ રુરોર્ ગૃહીતવર્ત્મા વિપિને પાર્શ્વચરૈર્ અલક્ષ્યમાણઃ
શ્રમફેનમુચા તપસ્વિગાઢાં તમસાં પ્રાપ નદીં તુરંગમેણ ॥
કુમ્ભપૂરણભવઃ પટુર્ ઉચ્ચૈર્ ઉચ્ચચાર નન્દો ઽમ્ભસિ તસ્યાઃ
તત્ર સ દ્વિરદબૃંહિતશઙ્કી શબ્દપાતિનમ્ ઇષું વિસસર્જ ॥
નૃપતેઃ પ્રતિષિદ્ધમ્ એવ તત્ કૃતવાન્ પઙ્ક્તિરથો વિલઙ્ઘ્ય યત્
અપથે પદમ્ અર્પયન્તિ હિ શ્રુતવન્તો ઽપિ રજોનિમીલિતાઃ ॥
હા તાતેતિ ક્રન્દિતમ્ આકર્ણ્ય વિષણ્ણસ્ તસ્યાન્વિષ્યન્ વેતસગૂઢ્ અં પ્રભવં સઃ
શલ્યપ્રોતં પ્રેક્ષ્ય સકુમ્ભં મુનિપુત્રં તાપાદ્ અન્તઃશલ્ય ઇવાસીત્ ક્શિતિપો ઽપિ ॥
તેનાવતીર્ય તુરગાત્ પ્રથિતાન્ગ્વયેન પૃષ્ટાન્વયઃ સ જલકુમ્ભનિષણ્ણદેહઃ
તસ્મૈ દ્વિજેતરતપસ્વિસુત્ અં સ્ખલદ્ભિર્ આત્માનમ્ અક્ષરપદૈઃ કથયાં બભૂવ ॥
ત ચ્ચોદિતઃ ચ તમ્ અનુદ્ધ્રૃતશલ્યમ્ એવ પિત્રોઃ સકાશમ્ અવસન્નદૃશોર્ નિનાય
તાભ્યાં તથાગતમ્ ઉપેત્ય તમ્ એકપુત્રમ્ અજ્ઞાનતઃ સ્વચરિતં નૃપતિઃ શશંસ ॥
તૌ દંપતી બહુ વિલપ્ય શિશોઃ પ્રહર્ત્રા શલ્યં નિખાતમ્ ઉદહારયતામ્ ઉરસ્તઃ
સો ઽભૂત્ પરાસુર્ અથ ભૂમિપતિં શશાપ હસ્તાર્પિતૈર્ નયન્વારિભિર્ એવ વૃદ્ધઃ ॥
દિષ્ટ્ આન્તમ્ આપ્સ્યતિ ભવાન્ અપિ પુત્રશોકાદ્ અન્તે વયસ્ય્ અહમ્ ઇવેતિ તમ્ ઉક્તવન્તમ્
આક્રાન્તપૂર્વમ્ ઇવ મુક્તવિષં ભુજંગં પ્રોવાચ કોસલપતિઃ પ્રથમ્ આપરાદ્ધઃ ॥
શાપો ઽપ્ય્ અદૃષ્ટતનયાનનપદ્મશોભે સાનુગ્રહો ભગવતા મયિ પાતિતો ઽયમ્
કૃષ્યાં દહન્ન્ અપિ ખલુ ક્ષિતિમ્ ઇન્ધનેદ્ધો બીજપ્રરોહજનનીં જ્વલનઃ કરોતિ ॥
ઇત્થં ગતે ગતઘૃણઃ કિમ્ અયં વિધત્તાં વધ્યસ્ તવેત્ય્ અભિતિત્ એ વસુધાધિપેન
એધાન્ હુતાશનવતઃ સ મુનિર્ યયાચે પુત્રં પરાસુમ્ અનુગન્તુમનાઃ સદારઃ ॥
પ્રાતાનુગઃ સપદિ શાસનમ્ અસ્ય રાજા સંપાદ્ય પાતકવિલુપ્તધૃતિર્ નિવૃત્તઃ
અન્તર્નિવિષ્ટપદમ્ આત્મવિનાશહેતું શાપં દધજ્ જ્વલનમ્ ઔર્વમ્ ઇવામ્બુરાશિઃ ॥
તદર્થમ્ અર્થજ્ઞગતે ગતત્રપઃ કિમ્ એષ તે વધ્યજનો ઽનુસિષ્ઠતુ
સ વહ્નિસંસ્કારમ્ અયાચતાત્મનઃ સદારસૂનોર્ વિદધે ચ તન્ નૃપઃ ॥
સમેયિવાન્ રઘુવૃષભઃ સ્વસૈનિકૈઃ સ્વમન્દિરં શિથિલધૃતિર્ નિવર્તિતઃ
મનોગતં ગુરું ઋષિશાપમ્ ઉદ્વહન્ ક્ષયાનલં જલધિર્ ઇવાન્તકાસ્પદમ્ ॥
મૂળ પાઠ: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0