Raghuvamsha · Chapter 10

pṛthivīṃ śāsatas tasya pākaśāsanatejasaḥ
kiṃcidūnam anūnarddheḥ śaradām ayutaṃ yayau //

na copalebhe pūrveṣām ṛṇanirmokṣasādhanam
sutābhidhānaṃ sa jyotiḥ śaradām ayutaṃ yayau //

manor vaṃśaś ciraṃ tasminn anabhivyaktasaṃtatiḥ
nimajjya punar utthāsyan nadaḥ śoṇa ivābhavat //

atiṣṭhat pratyayāpekṣa -saṃtatiḥ sa ciraṃ nṛpaḥ
prāṅ manthād anabhivyakta -ratnotpattir ivārṇavaḥ //

ṛṣyaśṛṅgādayas tasya santaḥ saṃtānakāṅkṣiṇaḥ
ārebhire jit ātmānaḥ putrīyām iṣṭim ṛtvijaḥ //

tasminn avasare devāḥ paulastyopaplutā harim
abhijagmur nidāghārtāś chāyāvṛkṣam ivādhvagāḥ //

te ca prāpur udanvataṃ bubudhe cādipūruṣaḥ
avyākṣepo bhaviṣyantyāḥ kāryasiddher hi lakṣaṇam //

bhogibhogādanāsīnaṃ dadṛśus taṃ divaukasaḥ
tatphaṇāmaṇḍalodarcir -maṇidyotitavigraham //

śriyaḥ padmaniṣaṇṇāyāḥ kṣaumāntaritamekhale
aṅke nikṣiptacaraṇam āstīrṇakarapallave //

prabuddhapuṇḍarīkākṣaṃ bālātapanibhāṃśukam
divasaṃ śāradam iva prārambhasukhadarśanam //

prabhānuliptaśrīvatsaṃ lakṣmīvibhramadarpaṇam
kautsubhākhyam apāṃ sāraṃ bibhrāṇaṃ bṛhatorasā //

bāhubhir viṭapākārair divyābharaṇabhūṣitaiḥ
āvirbhūtam apāṃ madhy e pārijātam ivāparam //

daityastrī gaṇḍa lekhānāṃ mad arāga vilopibhiḥ
hetibhiś cetanāvadbhir udīritajayasvanam //

muktaśeṣavirodhena kuliśavraṇalakṣmaṇā
upasthitaṃ prāñjalinā vinītena garutmatā //

yoganidrāntaviśadaiḥ pāvanair avalokanaiḥ
bhṛgvādīn anugṛhṇantaṃ saukha śāyanikān ṛṣīn //

praṇipatya surās tasmai śamayitre suradviṣām
athainaṃ tuṣṭuvuḥ stutyam avāṅmanasagocaram //

namo viśvasṛje pūrvaṃ viśvaṃ tadanu bibhrate
atha viśvasya saṃhartre tubhyaṃ tredhāsthitātmane //

rasāntarāṇy ekarasaṃ yathā divyaṃ payo 'śnute
deśe deśe guṇeṣv evam avasthās tvam avikriyaḥ //

ameyo mitalokas tvam anarthī prārthanāvahaḥ
ajito jiṣṇur atyantam avyakto vyaktakāraṇam //

ekaḥ kāraṇatas tāṃ tām avasthāṃ pratipadyase
nānātvaṃ rāgasaṃyogāt sph a ṭikasy'eva te smṛtam //

hṛdayastham anāsannam akāmaṃ tvāṃ tapasvinam
dayālum anagha spṛṣṭaṃ purāṇam ajaraṃ viduḥ //

sarvajñas tvam avijñātaḥ sarvayonis tvam ātmabhūḥ
sarvaprabhur anīśas tvam ekas tvaṃ sarvarūpabhāk //

saptasāmopagītaṃ tvāṃ saptārṇavajaleśayam
saptārcirmukham ā cakhyuḥ saptalokaikasaṃśrayam //

caturvargaphalaṃ jñānaṃ kālāvasth ā caturyug ā
caturvarṇamayo lokas tvattaḥ sarvaṃ caturmukhāt //

abhyāsanigṛhītena manasā hṛdayāśrayam
jyotirmayaṃ vicinvanti yoginas tvāṃ vimuktaye //

ajasya gṛhṇato janma nirīhasya hatadviṣaḥ
svapato jāgarūkasya yāth ātmyaṃ veda kas tava //

śabdādīn viṣayān bhoktuṃ carituṃ duścaraṃ tapaḥ
paryāpto 'si prajāḥ pātum audāsīnyena vartitum //

bahudhāpy āgamair bhinnāḥ panthānaḥ siddhihetavaḥ
tvayy eva nipatanty oghā jāhnavīyā ivārṇave //

tvayy āveśitacittānāṃ tvatsamarpitakarmaṇām
gatis tvaṃ vītarāgāṇām abhūyaḥsaṃnivṛttaye //

pratyakṣo 'py aparicchedyo mahyādir mahimā tava
āptavāganumānābhyāṃ sādhyaṃ tvāṃ prati kā kathā //

kevalaṃ smaraṇen aiva punāsi puruṣaṃ yataḥ
anena vṛttayaḥ śeṣā niveditaphalās tvayi //

udadher iva ratnāni tejāṃsīva vivasvataḥ
stutibhyo vyatiricyante dūr eṇa caritāni te //

anavāptam avāptavyaṃ na te kiṃ cana vidyate
lokānugraha evaiko hetus te janmakaramaṇoḥ //

mahimānaṃ yad utkīrtya tava saṃhriyate vacaḥ
śrameṇa tad aśaktyā vā na guṇānām iyattayā //

iti prasādayām āsus tava saṃhriyate vacaḥ
bhūtārthavyāhṛtiḥ sā hi na stutiḥ parameṣṭhinaḥ //

tasmai kuśalasaṃpraśna -vyañjitaprītaye surāḥ
bhayam apralayodvelād ā cakhyur nairṛtodadheḥ //

atha velāsamāsanna -śailarandhrānu nādinā
svareṇovāca bhagavān paribhūtārṇavadhvaniḥ //

purāṇasya kaves tasya varṇasthānasamīritā
babhūva kṛta saṃskārā caritārthaiva bhāratī //

babhau sa daśanajyotsnā sā vibhor vadanodgatā
niryātaśeṣā caraṇād gaṅgevordhvapravart inī //

jāne vo rakṣasākrāntāv anubhāvaparākramau
aṅgināṃ tamasevobhau guṇau prathmamadhyamau //

viditaṃ tapyamānaṃ ca tena me bhuvantrayam
akāmopanateneva sādhor hṛdayam enasā //

kāryeṣu caikakāryatvād abhyarthyo 'smi na vajriṇā
svayam eva hi vāto 'gneḥ sārathyaṃ pratipadyate //

svāsidhārāparihṛtaḥ kāmaṃ cakrasya tena me
sthāpito daśamo mūrdhā lavy āṃśa iva rakṣasā //

sraṣṭur varātisargāt tu mayā tasya durātmanaḥ
atyārūḍhaṃ ripoḥ soḍhaṃ candaneva bhoginaḥ //

dhātāraṃ tapasā prītaṃ yayāce sa hi rākṣasaḥ
daivāt sargād avadhyatvaṃ martyeṣv āsthāparāṅmukhaḥ //

so 'haṃ dāśarathir bhūtvā raṇabhūmer balikṣamam
kariṣyāmi śarais tīkṣṇais tacchiraḥkamaloccayam //

acirād vajvabhir bhāgaṃ kalpitaṃ vidhivat punaḥ
māyāvibhir anālīḍham ādāsyadhve miśācaraiḥ //

vaimānikāḥ puṇyakṛtas tyajantu marutāṃ pathi
puṣpakālokasaṃkṣobhaṃ meghāvaraṇatatparāḥ //

moṣyadhve svarga bandīnāṃ veṇībandhān adūṣitān
śāpayantritapaulastya -balātkārakacagrahaiḥ //

rāvaṇāvagrahaklāntam iti vāgamṛtena saḥ
abhivṛṣya marutsasyaṃ kṛṣṇameghas tirodadhe //

puruhūtaprabhṛtayaḥ surakāryodyataṃ surāḥ
aṃśair anuyayur viṣṇuṃ puṣpair vāyum iva drumāḥ //

atha tasya viśāṃpatyur ante kāmyasya karmaṇaḥ
puruṣaḥ prababhūvāgner vismayena sahartvijām //

hemapātr agataṃ dorbhyām ādadhānaḥ payaścarum
anupraveśād ādyasya puṃsas tenāpi durvaham //

prājāpatyopanītaṃ tad (?) annaṃ pratyagrahīn nṛpaḥ
vṛṣeva payasāṃ sāram āviṣkṛtam udanvatā //

anena kathitā rājño guṇās tasyānyadurlabhāḥ
prasūtiṃ cakame tasmiṃs trailokyaprabhavo 'pi yat //

sa tejo vaiśnavaṃ patnyor vibheje carusaṃjñitam
dyāvāpṛthivyoḥ pratyagram aharpatir ivātapam //

arcitā tasya kausalyā priyā kekayavaṃśajā
ataḥ saṃbhāvitāṃ tābhyāṃ sumitrām aicchad īśvaraḥ //

te bahujñasya cittajñe patnyau patyur mahīṣit aḥ
caror ardhārdhabhāgābhyāṃ tām ayojayatām ubhe //

sā pi praṇayavaty āsīt sapatnyor ubhayor api
bhramarī vāraṇasyeva madanisyanda lekhayoḥ //

tābhir garbhaḥ prajābhūtyai dadhre devāṃśasambhavaḥ
saurībhir iva nāḍībhir amṛtākhyābhir ammayaḥ //

samam āpannasattvās tā rejur āpāṇḍuratviṣaḥ
antargataphalārambhāḥ sasyānām iva saṃpadaḥ //

guptaṃ dadṛśur ātmānaṃ sarvāḥ svapneṣu vāmanaiḥ
jalajāsigadāśārṅga -cakralāñchitamūrtibhiḥ //

hema pakṣa prabhājālaṃ gagane ca vitanvatā
uhyante sma suparṇena vegākṛṣṭapayomucā //

bibhratyā kaustubh aṃ nyāsaṃ stanāntaravilamb inam
paryupāsyanta lakṣmyā ca padmavyajanahastayā //

kṛtābhiṣekair divyāyāṃ trisrotasi ca saptabhiḥ
brahma rṣibhiḥ paraṃ brahma gṛṇadhbir upatasthire //

tābhyas tathāvidhān svapnāñ chrutvā prīto hi pārthivaḥ
mene parārdhyam ātmānaṃ gurutvena jagdguroḥ //

vibhaktātmā vibhus tāsām ekaḥ kuṣiṣv anekadhā
uvāsa pratimācandraḥ prasannānām apām iva //

ath āgra mahiṣī rājñaḥ prasūtisamaye satī
putraṃ tamo'pahaṃ lebhe naktaṃ jyotir ivauṣadhiḥ //

rāma ity abhirāmeṇa ten āpratima tejasā
nāmadheyaṃ guruś cakre jagatprathamamaṅgalam //

raghuvaṃśapradīpena ten āpratima tejasā
rakṣāgṛhagatā dīpāḥ pratyādiṣṭa ivābhavan //

śayyāgatena rāmeṇa mātā śātodarī babhau
saikatāmbhojabalinā jāhnavīva śaratkṛśā //

kaikeyyās tanayo jajñe bharato nāma śīla vān
janayitrīm alaṃcakre yaḥ praśraya iva śriyam //

sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrā suṣuve yamau
samyag āgamitā vidyā prabodhavinayāv iva //

nirdoṣam abhavat sarvam āviṣkṛtaguṇaṃ jagat
anvagād iva hi svargo gāṃ gataṃ puruṣottamam //

tasyodaye caturmūrteḥ paulastyacakiteśvarāḥ
virajaskair nabhasvadbhir diśa ucchvasitā iva //

kṛśānur apadhūmatvāt prasannatvāt prabhā karaḥ
rakṣiviprakṛtāv āstām apaviddhaśucāv iva //

daśānanakirīṭebhyas tatkṣaṇaṃ rākṣasaśriyaḥ
maṇivyājena paryastāḥ pṛthivyām aśrubindavaḥ //

putrajanmapraveś yānāṃ tūryāṇām tasya putriṇaḥ
ārambhaṃ prathamaṃ cakrur devadhundubhayo divi //

saṃtānakamayī vṛṣṭir bhavane cāsya petuṣī
samaṅgalopacārāṇāṃ saivādiracanābhavat //

kumārāḥ kṛtasaṃskārās te dhātri stanya pāyinaḥ
ānandenāgrajeneva samaṃ vavṛdhire pituḥ //

svābhāvikaṃ vinītatvaṃ teṣaṃ vinayakarmaṇ ā
mumūrcha sahajaṃ tejo haviṣeva havirbhujām //

parasparāviruddhās te tad raghor anaghaṃ kulam
alam uddyotayām āsur devāraṇyam ivartavaḥ //

samāne 'pi hi saubhrātre yathobhau rāmalakṣmaṇau
tathā bharataśatrughnau prītyā dvandvaṃ babhūvatuḥ //

teṣāṃ dvayor dvayor aikyaṃ bibhide na kadācana
yathā vāyuvibhāvasvor yathā candrasamudrayoḥ //

te prajānāṃ prajānāthās tejasā praśrayeṇa ca
mano jahrur nidāghānte śyāmābhrā divasā iva //

sa caturdhā babhau vyastaḥ prasavaḥ pṛthivīpateḥ
dharmārthakāmamokṣāṇām avatāra ivāṅga bhāk //

guṇair ārādhayām āsus te guruṃ guruvatsalāḥ
tam eva caturnateśaṃ ratnair iva mahārṇavāḥ //

suragaja iva dantair bhagnadaityāsidhārair naya iva paṇabandhavyaktayogair upāyaiḥ
harir iva yugadīrghair dorbhir aṃṣais tadīyaiḥ patir avanipatīnāṃ taiś cakāśe //

namas trimūrtaye tubhyaṃ guṇatrayavibhāgāya
prāk sṛṣṭe[ḥ] kevalātmane paścād bhad[r]am upeyuṣe //