Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvamsha · Chapter 8

8.1

atha tasya vivāhakautukaṃ lalitaṃ bibhrata eva pārthivaḥ
vasudhām api hastagāminīm akarod indumatīm ivāparām //

8.2

duritair api kartum ātmasāt prayatante nṛpasūnavo hi yat
tad upasthitam agrahīd ajaḥ pitur ājñeti na bhogatṛṣṇayā //

8.3

anubhūya vasiṣṭhasaṃbhṛtaiḥ salilais tena sahābhiṣecanam
viśadocchavasitena medinī kathayām āsa kṛtārthatām iva //

8.4

sa babhūva durāsadaḥ parair guruṇātharvavidā kṛtakriyaḥ
pavanāgnisamāgamo hy ayaṃ sahitaṃ brahma yad astratejasā //

8.5

raghum eva nivṛttayauvanaṃ tam amanyanta nav eśvaraṃ prajāḥ
sa hi tasya na kevalāṃ śriyaṃ pratipede sakalān guṇān api //

8.6

adhikaṃ śuśubhe śubhaṃyunā dvitayena dvayam eva saṃgatam
padam ṛddham ajena paitṛkaṃ vinayenāsya navaṃ ca yauvanam //

8.7

sadayaṃ bubhuje mahābhujaḥ sahasodvegam iyaṃ vrajed iti
aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūm iva //

8.8

aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat
udadher iva nimagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit //

8.9

na kharo na ca bhūyasā mṛduḥ pavamānaḥ pṛthivīruhān iva
sa puraskṛtamadhyama kramo namayām āsa nṛpān anuddharan //

8.10

atha vīksya raghuḥ pratiṣṭhitaṃ prakṛtiṣv ātmajam ātma vat tayā
viṣayeṣu vināś a dharm asu tridivasteṣv api niḥspṛho 'bhavat //

8.11

guṇavatsutaropitaśriyaḥ pariṇāme hi dilīpavaṃśajāḥ
padavīṃ taruvalkavāsasāṃ prayatāḥ saṃyamināṃ prapedire //

8.12

tam araṇyasamāśrayonmukhaṃ śirasā veṣṭanaśobhinā sutaḥ
pitaraṃ praṇipatya pādayor aparityāgam ayācatātmanaḥ //

8.13

raghur aśrumukhasya tasya tat kṛtavān īpsitam ātmajapriyaḥ
na tu sarpa iva tvacaṃ punaḥ pratipede vy apavarjitāṃ śriyam //

8.14

sa kīlaśramam antyam āśrito nivasann āvasathe purād bahiḥ
samupāsyata putrabhogyayā snūṣayevāvikṛtendriyaḥ śriyā //

8.15

praśamasthitapūrvapārthivaṃ kulam abhyudyata nūtaneśvaram
nabhasā nibhṛtendunā tulām uditārkeṇa samāruroha tat //

8.16

yatipārthivaliṅgadhāriṇau dadṛśate raghurāghavau janaiḥ
apavarga mahodayārthayor bhuvam aṃśāv iva dharmayor gatau //

8.17

ajitādhigamāya mantribhir yuyuje nītiviśaradair ajaḥ
anapāy i padopalabdhaye raghur āptaiḥ samiyāya yogibhiḥ //

8.17*

samayujayta bhūpatir yuvā sacivaiḥ pratyaham arthasiddhaye
apunarjananopattaye prayayāḥ saṃyamibhir manīṣibhiḥ //

8.18

nṛpatiḥ prakṛtīr avekṣitum vyavahārāsanam ādade yuvā
paricetum upāṃśu dhāraṇāṃ kuśapūtaṃ pravayās tu viṣṭaram //

8.18*

anuraṇjayituṃ prajāḥ prabhur vyahārāsanam ādade navaḥ
aparaḥ śuciviṣṭarasthitaḥ paricetuṃ yatate sma dhāraṇāḥ //

8.19

anayat prabhuśaktisaṃpadā vaśam eko nṛpatīn anantarān
aparaḥ praṇidhānayogyayā marutaḥ pañca śarīragocarān //

8.19*

nayacakṣur ajo didṛkṣayā pararandhrasya tatāna maṇḍale
hṛdaye samaropayan manaḥ paramaṃ jyotir avekṣituṃ raghuḥ //

8.20

akarod acireśvaraḥ kṣitau dviṣadārambhaphalāni bhasmasāt
aparo dahane svakarmaṇāṃ vavṛte jñāna mayena vahninā //

8.21

paṇabandhamukhān guṇān ajaḥ ṣaḍ upāyuṅkta samīkṣya tatphalam
raghur apy ajayad guṇatrayaṃ prakṛtisthaṃ samaloṣṭakāñcanaḥ //

8.22

na navaḥ prabhur ā phalodayāt sthirakarmā virarāma karmaṇaḥ
na ca yogavidher navetaraḥ sthiradhīr ā paramātmadarśanāt //

8.23

iti śatruṣu cendriyeṣu ca pratiṣiddhaprasareṣu jāgratau
pra sitāv udayāpavargayor ubhayīṃ siddhim ubhāv avāpatuḥ //

8.24

atha kāścid ajavyapekṣayā gamayitvā samdarśanaḥ samāḥ
tamasaḥ param āpad avyayaṃ puruṣaṃ yogasamādhinā raghuḥ //

8.25

śutadehavisarjanaḥ pituś ciram aśrūṇi vimucya rāghavaḥ
vidadhe vidhim asya naiṣṭhikaṃ yatibhiḥ sārdham anagnim agni cit //

8.26

akarot sa tadaurdhvadaihikaṃ pitṛbhaktyā pitṛkāryakalpavit
na hi tena pathā tanutyajas tanayāvarjitapiṇḍakāṅkṣiṇaḥ //

8.27

sa parārdhyagater aśocyatāṃ pitur uddiśya sadarthavedibhiḥ
śamitādhir adhijyakārmukaḥ kṛtavān apratiśāsanaṃ jagat //

8.28

kṣitir indumatī ca bhāminī patim āsādya tam agryapauruṣam
prathamā bahuratnasūr abhūd aparā vīram ajījanat sutam //

8.29

daśarāsmiśatopamadyutiṃ yaśasā dikṣu daśav api śrutam
daśapūrvarathaṃ yam ākhyayā daśakaṇṭhāriguruṃ vidur budhāḥ //

8.30

ṛṣidevagaṇasvadhābhujāṃ śrutayāgaprasvaiḥ sa pārthivaḥ
anṛṇatvam upeyivān babhau paridher mukta ivoṣṇadīdhitiḥ //

8.31

balam ārtabhayopaśāntaye viduṣāṃ saṃnataye bahu śrutam
vasu tasya na kevalaṃ guṇavattāpi paraprayojan ā //

8.32

sa kadācid aveṣitaprajaḥ saha devyā vijahāra suprajāḥ
nagaropavane śacīsakho marutāṃ pālayiteva nandane //

8.33

atha rodhasi dakṣiṇodadheḥ śrita gokarṇaniketam īśvaram
upavīṇayituṃ yayau raver udag āvṛttipathena nāradaḥ //

8.34

kusumair grathitām apārthivaiḥ srajam ātodyaśironiveśitām
aharat kila tasya vegavān adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ //

8.35

bhramaraiḥ kusumānusāribhiḥ pari kīrṇā parivādinī muneḥ
dadṛśe pavanāvalepajaṃ sṛjatī bāṣpam ivāñjanāvilam //

8.36

abhibhūya vibhūtim ārtavīṃ madhugandhātiśayena vīrudhām
nṛpater amarasrag āpa sā dayit orustana koṭisusthitim //

8.37

kṣaṇamātrasakhīṃ sujātayoḥ stanayos tām avalokya vihalā
nimimīla narottama priyā hṛtacandrā tamaseva kaumudī //

8.38

vapuṣā karaṇojjhitena sā nipatantī patim apy apātayat
nanu tailaniṣekabindunā saha dīpārcir upaiti medinīm //

8.38*

samam eva narādhipena sā gurusaṃmohaviluptacetanā
gurusaṃmohaviluptacetanā nava dīpārcir iva kṣites talam //

8.39

ubhayor api pārśva vartināṃ tum u lenārtaraveṇa vejitāḥ
vihagāḥ kamalākar ālayāḥ samaduḥkhā iva tatra cukruśuḥ //

8.40

nṛpater vyajanādibhis tamo nunude sā tu tathaiva saṃsthitā
pratikāravidhānam āyuṣaḥ sati śeṣe hi phalāya kalpate //

8.41

pratiyojayitavyavallakī -samavasthām atha sattvaviplavāt
sa nināya nitāntavatsalaḥ parigṛhyocitam aṅkam aṅganām //

8.41*

sa nināya nitāntavatsalaḥ parivṛttaprathamacchaviṃ kṣaṇāt
saliloddhṛtapadminīnibhāṃ dayitām aṅkam udaśulocanaḥ //

8.42

sa nināya nitāntavatsalaḥ karaṇāpāyavibhinnavarṇayā
samalakṣyata bibhrad āvilāṃ mṛgalekhām uṣasīva candramāḥ //

8.43

vilalāpa sa bāṣpagadgadaṃ sahajām apy apa hāya dhīratām
abhi taptam ayo 'pi mārdavaṃ bhajate kaiva kathā śarīr iṣu //

8.44

kusumāny api gātrasaṃgamāt prabhavanty āyur apohituṃ yadi
na bhaviṣyati hanta sādhanaṃ kim ivānayat prahariṣyato vidheḥ //

8.45

atha vā mṛdu vastu hiṃsituṃ mṛdunaivārabhate prajāntakaḥ
himasekavipattir atra me nalinī pūrvanidarśanaṃ matā //

8.46

srag iyaṃ yadi jīvitāpahā hṛdaye kiṃ nihitā na hanti mām
viṣam apy amṛtaṃ kvacid bhaved amṛtaṃ vā viṣam īśvarecchayā //

8.47

atha vā mama bhāgyaviplavād aśaniḥ kalpita eṣa vedhasā
yad anena tarur na pātitas kṣapitā tadviṭap āśrita latā //

8.48

kṛtavaty asi nāvadhīraṇām aparādhhe 'pi yadā ciraṃ mayi
katham ekapade nirāgasaṃ janam ābhāṣyam imaṃ na manyase //

8.49

dhruvam asmi śaṭhaḥ śucismite vidhitaḥ kaitavavatsalas tava
paralokam asaṃnivṛttaye yad anāpṛcchya gatāsi mām itaḥ //

8.50

dayitāṃ yadi tāvad anvagād vinivṛttaṃ kim idaṃ tayā vinā
sahatāṃ hatajīvitaṃ mama prabalām ātmakṛt ena vedanām //

8.51

surataśramasaṃbhṛto mukhe dhriyate svedalavodgamo 'pi te
atha c āstamitā 'sy aho bata dhig imāṃ dehabhṛtām asāratām //

8.51*

surataśramavāribindavo na hi tāvad viramanti te mukhe
katham astamitā 'sy aho bata dhig imām deha vatām asārat ām //

8.52

manasāpi na vipriyaṃ mayā kṛtapūrvaṃ tava kiṃ jahāsi mām
nanu śabdapatiḥ kṣiter ahaṃ tvayi me bhāvanibandhanā ratiḥ //

8.53

kusum otkacitān valī mataś calayan bhṛṅgarucas tavālakān
karabhoru karoti mārutas tvadupāvartanśaṅki me manaḥ //

8.54

tad apohitum arhasi priye pratibodhena viṣādam āṣu me
jvalitena guhāgataṃ tamas tuhinādrer iva natam o ṣadhiḥ //

8.55

idam ucchvasitālakaṃ mukhaṃ viśrāntakathaṃ dunoti mām
niśi suptam ivaikapaṅkajaṃ viratābhyantaraṣaṭpadasvanam //

8.56

śaśinaṃ punar eti śārvarī dayitā dvandvacaraṃ patatriṇam
iti tau virhāntarakṣamau katham atyantagatā na māṃ daheḥ //

8.57

navapallavasaṃstare 'pi te mṛdu dūyeta yad aṅgam arpitam
tad idaṃ viṣahiṣyate kathaṃ vada vāmoru citādhirohaṇam //

8.58

iyam apratibodhaśāyinīṃ raśanā tvāṃ prathamā rahaḥsakhī
gativibhrama sāda nīravā na śucā n ānumṛteva lakṣyte //

8.59

kalam anyabhṛtāsu bhāṣitaṃ kalahaṃsīṣu gataṃ madālasaṃ
pṛṭatīṣu vilolam īkṣitaṃ pavan ādhūta latāsu vibhram aḥ //

8.60

tridivotsukayāpy avekṣya māṃ nihitāḥ satyam amī guṇās tvayā
virahe tava me guruvyathaṃ hṛdayaṃ na tv avalambituṃ kṣamāḥ //

8.61

mithunaṃ parikalpitaṃ tvayā sahakāraḥ phalinī ca nanv imau
avidhāya vivāhasatkriyām anayor gamyata ivy asāṃpratam //

8.62

kusumaṃ kṛta dohadas tvayā yad aśoko 'yam udīrayiṣyati
alakābharaṇaṃ kathaṃ nu tat tava neṣyāmi nivāpalālyatām //

8.63

smarateva saśabdanūpuraṃ caraṇānugraham anyadurlabham
amunā kusumāśruvarṣiṇā tvam aśokena sugātri śocyase //

8.64

tava niḥ śvasit ānukāribhir bakulair ardhacitāṃ samaṃ mayā
asamāpya vilāsamekhalāṃ kim idaṃ kiṃnarakaṇṭhi supyate //

8.65

samaduḥkhasukhaḥ sakhījanaḥ pratipaccandranibho 'yam ātmajaḥ
aham ekarasas tathāpi te vyavasāyaḥ pratipattiniṣṭhuraḥ //

8.66

dhṛtir astamitā ratiś cyutā vi rataṃ geyam ṛtur nirutsavaḥ
gatam ābharaṇaprayojanaṃ pari śūnyaṃ śayanīyam adya me //

8.67

gṛhiṇ ī sacivaḥ sakhī mithaḥ priya śiṣyā lalite kalāvidhau
karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ vada kiṃ na me hṛtam //

8.68

madirākṣi madānanārpitaṃ madhu pītvā rasavat kathaṃ nu me
anupāsyasi bāṣpadūṣitaṃ paralokopanataṃ jalāñjalim //

8.69

vibhave 'pi sati tvayā vinā sukham etāvad ajasya gaṇyatām
ahṛtasya vilobhanāntarair mama sarve viṣayās tad āśrayāḥ //

8.70

vilapann iti kosal ādhipaḥ karuṇārthagrathitaṃ priyāṃ prati
akarot pṛthivīruhān api sruta śākhārasabhāṣpa durdinān //

8.71

atha tasya kathaṃcid aṅkataḥ svajanas tām apanīya sundarīṃ
visasarja kṛtāntya maṇḍanām analāy'; āg u rucandanadihase //

8.72

pramadām anu saṃsthitaḥ śucā nṛpatiḥ sann iti vācyadarśanāt
na cakāra śarīram agnisāt saha devyā na tu jīvitāśayā //

8.73

atha tena daśāhataḥ par e guṇaśeṣāṃ upa diṣya gehinīm
viduṣā vidhayo maharddhayaḥ pura evopavane samāpitāḥ //

8.74

sa viveśa purīṃ tayā vinā kṣaṇadāpāyaśaśāṅkadarśanaḥ
parivāham ivāvalokayan svaśucaḥ pauravadhūmukhāśruṣu //

8.75

atha taṃ savanāya diṣitaḥ praṇidhānād gurur āśrama sthitaḥ
abhiṣaṅgajaḍaṃ vijajñivān iti śiṣyeṇa kilānvabodhayat //

8.76

asamāptavidhir yato munis tava vidvān api tāpa kāraṇam
na bhavantam upasthitaḥ svayaṃ prakṛtau sthāpayituṃ kṛtasthitiḥ //

8.77

mayi tasya suvṛtta vartate laghu saṃdeśapadā sarasvatī
śṛṇu viśrutasattvasāra tāṃ hṛdi cainām upadhātum arhasi //

8.78

puruṣasya padeṣv ajanmanaḥ samatītaṃ ca bhavac ca bhāvi ca
sa hi niṣ pratighena cakṣuṣā tritayaṃ jñānamayena paśyati //

8.79

carataḥ kila duścaraṃ tapas tṛṇabindoḥ pariśaṅkitaḥ purā
prajighāya samādhibedinīṃ harir asmai hariṇīṃ surāṅganām //

8.80

sa tapaḥ pratibandha manyunā pramukhāviṣkṛtacāruvibhramām
aśapad bhava mānuṣīti tāṃ śamavelāpralayormiṇā muniḥ //

8.81

bhagavan paravān ayaṃ janaḥ pratikūlācaritaṃ kṣamasva me
iti copanatāṃ kṣitipṛśaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam //

8.82

krathakaiśikavaṃśasaṃbhavā tava bhūtvā mahiṣī cirāya sā
upalabdhavatī divaś cyutaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam //

8.83

tad alaṃ tadapāyacintayā vipad utpattimatām upasthitā
vasudheyam avekṣyatāṃ tvayā vasumatyā hi nṛpāḥ kalatriṇaḥ //

8.84

udaye madavācyam ujjhatā śrutam āviṣkṛtam ātma vattayā
manasas tad upasthite jvare punar aklībatayā prakāśyatāṃ //

8.85

rudatā kuta eva sā punar bhavatā nānumṛtāpi labhyate
paralokajuṣāṃ svakarmabhir gatayo bhinnapath ā hi dehinām //

8.85*

ruditena na sā nivartate nṛpa tat tāvad anrthakaṃ tava
na bhavān anusaṃsthito 'pi tāṃ labhate karmavaśā hi dehinaḥ //

8.86

apaśokamanāḥ kuṭumbinīm anugṛhṇīṣva nivāpadattibhiḥ
svajanāśru kilātrisaṃtataṃ dahati pretam iti pracakṣate //

8.87

maraṇaṃ prakṛtiḥ śarīriṇāṃ vikṛtir jīvitam ucyate budhaiḥ
kṣaṇam apy avatiṣṭhate śvasan yadi jantur nanu lābhavān asau //

8.88

avagacchati mūḍhacetanaḥ priyanāśaṃ hṛdi śalyam arpitam
sthiradhīs tu tad eva manyate kuśaladvāratayā samuddhṛtam //

8.89

avagacchati mūḍhacetanaḥ śruta dhṛta saṃyogaviparyayau yadā
virahaḥ kim ivānutāpayed vada bāhyair viṣayair vipaścitam //

8.90

na pṛthagjanavac chuco vaśaṃ vaśinām uttama gantum arhasi
drumasānumatāṃ kim antaraṃ yadi vāyau dvitaye 'pi te calāḥ //

8.91

sa tatheti vinetur udāramateḥ pratigṛhya vaco visasarja munim
tad alabdhapadaṃ hṛdi śokaghane pratiyātam ivāntikam asya guroḥ //

8.92

tenāṣṭau parigamitāḥ samāḥ kathaṃcid bālatvād avitathasūnṛtena sūnoḥ
sādṛśyapratikṛtidarśanaiḥ priyāyāḥ svapneṣu kṣaṇikasamāgamtosavaiś ca //

8.93

tasya prasahya hṛdayaṃ kila śokaśaṅkuḥ plakṣapraroha iva saudhatalaṃ bibheda
prāṇāntahetum api taṃ bhiṣajām asādhyaṃ lābhaṃ priyānugaman e tvarayā sa mene //

8.94

samyagvinītam atha varmaharaṃ kumāram ādiśya rakṣaṇavidhau vidhivat prajānām
rogopasṛṣṭatanudurvasatiṃ mumukṣuḥ prāyopaveśanamatir nṛpatir babhūva //

8.95

tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsaryvor deha tyāgād amaragaṇanālekhyam āsādya sadyaḥ
pūrvākārādhika tararucā saṃgataḥ kāntayāsau līlāgāreṣv aramata punar nandanābhyantareṣu //

8.9*

atha vīkṣya guṇaiḥ pratiṣṭhitaṃ prakṛtiṣv ātmajam ābhigamikaiḥ
padavīṃ pariṇāma deśinīṃ raghur ādatta vanāntagāminīm //

Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc