Raghuvamsha · Chapter 8
atha tasya vivāhakautukaṃ lalitaṃ bibhrata eva pārthivaḥ
vasudhām api hastagāminīm akarod indumatīm ivāparām //
duritair api kartum ātmasāt prayatante nṛpasūnavo hi yat
tad upasthitam agrahīd ajaḥ pitur ājñeti na bhogatṛṣṇayā //
anubhūya vasiṣṭhasaṃbhṛtaiḥ salilais tena sahābhiṣecanam
viśadocchavasitena medinī kathayām āsa kṛtārthatām iva //
sa babhūva durāsadaḥ parair guruṇātharvavidā kṛtakriyaḥ
pavanāgnisamāgamo hy ayaṃ sahitaṃ brahma yad astratejasā //
raghum eva nivṛttayauvanaṃ tam amanyanta nav eśvaraṃ prajāḥ
sa hi tasya na kevalāṃ śriyaṃ pratipede sakalān guṇān api //
adhikaṃ śuśubhe śubhaṃyunā dvitayena dvayam eva saṃgatam
padam ṛddham ajena paitṛkaṃ vinayenāsya navaṃ ca yauvanam //
sadayaṃ bubhuje mahābhujaḥ sahasodvegam iyaṃ vrajed iti
aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūm iva //
aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat
udadher iva nimagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit //
na kharo na ca bhūyasā mṛduḥ pavamānaḥ pṛthivīruhān iva
sa puraskṛtamadhyama kramo namayām āsa nṛpān anuddharan //
atha vīksya raghuḥ pratiṣṭhitaṃ prakṛtiṣv ātmajam ātma vat tayā
viṣayeṣu vināś a dharm asu tridivasteṣv api niḥspṛho 'bhavat //
guṇavatsutaropitaśriyaḥ pariṇāme hi dilīpavaṃśajāḥ
padavīṃ taruvalkavāsasāṃ prayatāḥ saṃyamināṃ prapedire //
tam araṇyasamāśrayonmukhaṃ śirasā veṣṭanaśobhinā sutaḥ
pitaraṃ praṇipatya pādayor aparityāgam ayācatātmanaḥ //
raghur aśrumukhasya tasya tat kṛtavān īpsitam ātmajapriyaḥ
na tu sarpa iva tvacaṃ punaḥ pratipede vy apavarjitāṃ śriyam //
sa kīlaśramam antyam āśrito nivasann āvasathe purād bahiḥ
samupāsyata putrabhogyayā snūṣayevāvikṛtendriyaḥ śriyā //
praśamasthitapūrvapārthivaṃ kulam abhyudyata nūtaneśvaram
nabhasā nibhṛtendunā tulām uditārkeṇa samāruroha tat //
yatipārthivaliṅgadhāriṇau dadṛśate raghurāghavau janaiḥ
apavarga mahodayārthayor bhuvam aṃśāv iva dharmayor gatau //
ajitādhigamāya mantribhir yuyuje nītiviśaradair ajaḥ
anapāy i padopalabdhaye raghur āptaiḥ samiyāya yogibhiḥ //
samayujayta bhūpatir yuvā sacivaiḥ pratyaham arthasiddhaye
apunarjananopattaye prayayāḥ saṃyamibhir manīṣibhiḥ //
nṛpatiḥ prakṛtīr avekṣitum vyavahārāsanam ādade yuvā
paricetum upāṃśu dhāraṇāṃ kuśapūtaṃ pravayās tu viṣṭaram //
anuraṇjayituṃ prajāḥ prabhur vyahārāsanam ādade navaḥ
aparaḥ śuciviṣṭarasthitaḥ paricetuṃ yatate sma dhāraṇāḥ //
anayat prabhuśaktisaṃpadā vaśam eko nṛpatīn anantarān
aparaḥ praṇidhānayogyayā marutaḥ pañca śarīragocarān //
nayacakṣur ajo didṛkṣayā pararandhrasya tatāna maṇḍale
hṛdaye samaropayan manaḥ paramaṃ jyotir avekṣituṃ raghuḥ //
akarod acireśvaraḥ kṣitau dviṣadārambhaphalāni bhasmasāt
aparo dahane svakarmaṇāṃ vavṛte jñāna mayena vahninā //
paṇabandhamukhān guṇān ajaḥ ṣaḍ upāyuṅkta samīkṣya tatphalam
raghur apy ajayad guṇatrayaṃ prakṛtisthaṃ samaloṣṭakāñcanaḥ //
na navaḥ prabhur ā phalodayāt sthirakarmā virarāma karmaṇaḥ
na ca yogavidher navetaraḥ sthiradhīr ā paramātmadarśanāt //
iti śatruṣu cendriyeṣu ca pratiṣiddhaprasareṣu jāgratau
pra sitāv udayāpavargayor ubhayīṃ siddhim ubhāv avāpatuḥ //
atha kāścid ajavyapekṣayā gamayitvā samdarśanaḥ samāḥ
tamasaḥ param āpad avyayaṃ puruṣaṃ yogasamādhinā raghuḥ //
śutadehavisarjanaḥ pituś ciram aśrūṇi vimucya rāghavaḥ
vidadhe vidhim asya naiṣṭhikaṃ yatibhiḥ sārdham anagnim agni cit //
akarot sa tadaurdhvadaihikaṃ pitṛbhaktyā pitṛkāryakalpavit
na hi tena pathā tanutyajas tanayāvarjitapiṇḍakāṅkṣiṇaḥ //
sa parārdhyagater aśocyatāṃ pitur uddiśya sadarthavedibhiḥ
śamitādhir adhijyakārmukaḥ kṛtavān apratiśāsanaṃ jagat //
kṣitir indumatī ca bhāminī patim āsādya tam agryapauruṣam
prathamā bahuratnasūr abhūd aparā vīram ajījanat sutam //
daśarāsmiśatopamadyutiṃ yaśasā dikṣu daśav api śrutam
daśapūrvarathaṃ yam ākhyayā daśakaṇṭhāriguruṃ vidur budhāḥ //
ṛṣidevagaṇasvadhābhujāṃ śrutayāgaprasvaiḥ sa pārthivaḥ
anṛṇatvam upeyivān babhau paridher mukta ivoṣṇadīdhitiḥ //
balam ārtabhayopaśāntaye viduṣāṃ saṃnataye bahu śrutam
vasu tasya na kevalaṃ guṇavattāpi paraprayojan ā //
sa kadācid aveṣitaprajaḥ saha devyā vijahāra suprajāḥ
nagaropavane śacīsakho marutāṃ pālayiteva nandane //
atha rodhasi dakṣiṇodadheḥ śrita gokarṇaniketam īśvaram
upavīṇayituṃ yayau raver udag āvṛttipathena nāradaḥ //
kusumair grathitām apārthivaiḥ srajam ātodyaśironiveśitām
aharat kila tasya vegavān adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ //
bhramaraiḥ kusumānusāribhiḥ pari kīrṇā parivādinī muneḥ
dadṛśe pavanāvalepajaṃ sṛjatī bāṣpam ivāñjanāvilam //
abhibhūya vibhūtim ārtavīṃ madhugandhātiśayena vīrudhām
nṛpater amarasrag āpa sā dayit orustana koṭisusthitim //
kṣaṇamātrasakhīṃ sujātayoḥ stanayos tām avalokya vihalā
nimimīla narottama priyā hṛtacandrā tamaseva kaumudī //
vapuṣā karaṇojjhitena sā nipatantī patim apy apātayat
nanu tailaniṣekabindunā saha dīpārcir upaiti medinīm //
samam eva narādhipena sā gurusaṃmohaviluptacetanā
gurusaṃmohaviluptacetanā nava dīpārcir iva kṣites talam //
ubhayor api pārśva vartināṃ tum u lenārtaraveṇa vejitāḥ
vihagāḥ kamalākar ālayāḥ samaduḥkhā iva tatra cukruśuḥ //
nṛpater vyajanādibhis tamo nunude sā tu tathaiva saṃsthitā
pratikāravidhānam āyuṣaḥ sati śeṣe hi phalāya kalpate //
pratiyojayitavyavallakī -samavasthām atha sattvaviplavāt
sa nināya nitāntavatsalaḥ parigṛhyocitam aṅkam aṅganām //
sa nināya nitāntavatsalaḥ parivṛttaprathamacchaviṃ kṣaṇāt
saliloddhṛtapadminīnibhāṃ dayitām aṅkam udaśulocanaḥ //
sa nināya nitāntavatsalaḥ karaṇāpāyavibhinnavarṇayā
samalakṣyata bibhrad āvilāṃ mṛgalekhām uṣasīva candramāḥ //
vilalāpa sa bāṣpagadgadaṃ sahajām apy apa hāya dhīratām
abhi taptam ayo 'pi mārdavaṃ bhajate kaiva kathā śarīr iṣu //
kusumāny api gātrasaṃgamāt prabhavanty āyur apohituṃ yadi
na bhaviṣyati hanta sādhanaṃ kim ivānayat prahariṣyato vidheḥ //
atha vā mṛdu vastu hiṃsituṃ mṛdunaivārabhate prajāntakaḥ
himasekavipattir atra me nalinī pūrvanidarśanaṃ matā //
srag iyaṃ yadi jīvitāpahā hṛdaye kiṃ nihitā na hanti mām
viṣam apy amṛtaṃ kvacid bhaved amṛtaṃ vā viṣam īśvarecchayā //
atha vā mama bhāgyaviplavād aśaniḥ kalpita eṣa vedhasā
yad anena tarur na pātitas kṣapitā tadviṭap āśrita latā //
kṛtavaty asi nāvadhīraṇām aparādhhe 'pi yadā ciraṃ mayi
katham ekapade nirāgasaṃ janam ābhāṣyam imaṃ na manyase //
dhruvam asmi śaṭhaḥ śucismite vidhitaḥ kaitavavatsalas tava
paralokam asaṃnivṛttaye yad anāpṛcchya gatāsi mām itaḥ //
dayitāṃ yadi tāvad anvagād vinivṛttaṃ kim idaṃ tayā vinā
sahatāṃ hatajīvitaṃ mama prabalām ātmakṛt ena vedanām //
surataśramasaṃbhṛto mukhe dhriyate svedalavodgamo 'pi te
atha c āstamitā 'sy aho bata dhig imāṃ dehabhṛtām asāratām //
surataśramavāribindavo na hi tāvad viramanti te mukhe
katham astamitā 'sy aho bata dhig imām deha vatām asārat ām //
manasāpi na vipriyaṃ mayā kṛtapūrvaṃ tava kiṃ jahāsi mām
nanu śabdapatiḥ kṣiter ahaṃ tvayi me bhāvanibandhanā ratiḥ //
kusum otkacitān valī mataś calayan bhṛṅgarucas tavālakān
karabhoru karoti mārutas tvadupāvartanśaṅki me manaḥ //
tad apohitum arhasi priye pratibodhena viṣādam āṣu me
jvalitena guhāgataṃ tamas tuhinādrer iva natam o ṣadhiḥ //
idam ucchvasitālakaṃ mukhaṃ viśrāntakathaṃ dunoti mām
niśi suptam ivaikapaṅkajaṃ viratābhyantaraṣaṭpadasvanam //
śaśinaṃ punar eti śārvarī dayitā dvandvacaraṃ patatriṇam
iti tau virhāntarakṣamau katham atyantagatā na māṃ daheḥ //
navapallavasaṃstare 'pi te mṛdu dūyeta yad aṅgam arpitam
tad idaṃ viṣahiṣyate kathaṃ vada vāmoru citādhirohaṇam //
iyam apratibodhaśāyinīṃ raśanā tvāṃ prathamā rahaḥsakhī
gativibhrama sāda nīravā na śucā n ānumṛteva lakṣyte //
kalam anyabhṛtāsu bhāṣitaṃ kalahaṃsīṣu gataṃ madālasaṃ
pṛṭatīṣu vilolam īkṣitaṃ pavan ādhūta latāsu vibhram aḥ //
tridivotsukayāpy avekṣya māṃ nihitāḥ satyam amī guṇās tvayā
virahe tava me guruvyathaṃ hṛdayaṃ na tv avalambituṃ kṣamāḥ //
mithunaṃ parikalpitaṃ tvayā sahakāraḥ phalinī ca nanv imau
avidhāya vivāhasatkriyām anayor gamyata ivy asāṃpratam //
kusumaṃ kṛta dohadas tvayā yad aśoko 'yam udīrayiṣyati
alakābharaṇaṃ kathaṃ nu tat tava neṣyāmi nivāpalālyatām //
smarateva saśabdanūpuraṃ caraṇānugraham anyadurlabham
amunā kusumāśruvarṣiṇā tvam aśokena sugātri śocyase //
tava niḥ śvasit ānukāribhir bakulair ardhacitāṃ samaṃ mayā
asamāpya vilāsamekhalāṃ kim idaṃ kiṃnarakaṇṭhi supyate //
samaduḥkhasukhaḥ sakhījanaḥ pratipaccandranibho 'yam ātmajaḥ
aham ekarasas tathāpi te vyavasāyaḥ pratipattiniṣṭhuraḥ //
dhṛtir astamitā ratiś cyutā vi rataṃ geyam ṛtur nirutsavaḥ
gatam ābharaṇaprayojanaṃ pari śūnyaṃ śayanīyam adya me //
gṛhiṇ ī sacivaḥ sakhī mithaḥ priya śiṣyā lalite kalāvidhau
karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ vada kiṃ na me hṛtam //
madirākṣi madānanārpitaṃ madhu pītvā rasavat kathaṃ nu me
anupāsyasi bāṣpadūṣitaṃ paralokopanataṃ jalāñjalim //
vibhave 'pi sati tvayā vinā sukham etāvad ajasya gaṇyatām
ahṛtasya vilobhanāntarair mama sarve viṣayās tad āśrayāḥ //
vilapann iti kosal ādhipaḥ karuṇārthagrathitaṃ priyāṃ prati
akarot pṛthivīruhān api sruta śākhārasabhāṣpa durdinān //
atha tasya kathaṃcid aṅkataḥ svajanas tām apanīya sundarīṃ
visasarja kṛtāntya maṇḍanām analāy'; āg u rucandanadihase //
pramadām anu saṃsthitaḥ śucā nṛpatiḥ sann iti vācyadarśanāt
na cakāra śarīram agnisāt saha devyā na tu jīvitāśayā //
atha tena daśāhataḥ par e guṇaśeṣāṃ upa diṣya gehinīm
viduṣā vidhayo maharddhayaḥ pura evopavane samāpitāḥ //
sa viveśa purīṃ tayā vinā kṣaṇadāpāyaśaśāṅkadarśanaḥ
parivāham ivāvalokayan svaśucaḥ pauravadhūmukhāśruṣu //
atha taṃ savanāya diṣitaḥ praṇidhānād gurur āśrama sthitaḥ
abhiṣaṅgajaḍaṃ vijajñivān iti śiṣyeṇa kilānvabodhayat //
asamāptavidhir yato munis tava vidvān api tāpa kāraṇam
na bhavantam upasthitaḥ svayaṃ prakṛtau sthāpayituṃ kṛtasthitiḥ //
mayi tasya suvṛtta vartate laghu saṃdeśapadā sarasvatī
śṛṇu viśrutasattvasāra tāṃ hṛdi cainām upadhātum arhasi //
puruṣasya padeṣv ajanmanaḥ samatītaṃ ca bhavac ca bhāvi ca
sa hi niṣ pratighena cakṣuṣā tritayaṃ jñānamayena paśyati //
carataḥ kila duścaraṃ tapas tṛṇabindoḥ pariśaṅkitaḥ purā
prajighāya samādhibedinīṃ harir asmai hariṇīṃ surāṅganām //
sa tapaḥ pratibandha manyunā pramukhāviṣkṛtacāruvibhramām
aśapad bhava mānuṣīti tāṃ śamavelāpralayormiṇā muniḥ //
bhagavan paravān ayaṃ janaḥ pratikūlācaritaṃ kṣamasva me
iti copanatāṃ kṣitipṛśaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam //
krathakaiśikavaṃśasaṃbhavā tava bhūtvā mahiṣī cirāya sā
upalabdhavatī divaś cyutaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam //
tad alaṃ tadapāyacintayā vipad utpattimatām upasthitā
vasudheyam avekṣyatāṃ tvayā vasumatyā hi nṛpāḥ kalatriṇaḥ //
udaye madavācyam ujjhatā śrutam āviṣkṛtam ātma vattayā
manasas tad upasthite jvare punar aklībatayā prakāśyatāṃ //
rudatā kuta eva sā punar bhavatā nānumṛtāpi labhyate
paralokajuṣāṃ svakarmabhir gatayo bhinnapath ā hi dehinām //
ruditena na sā nivartate nṛpa tat tāvad anrthakaṃ tava
na bhavān anusaṃsthito 'pi tāṃ labhate karmavaśā hi dehinaḥ //
apaśokamanāḥ kuṭumbinīm anugṛhṇīṣva nivāpadattibhiḥ
svajanāśru kilātrisaṃtataṃ dahati pretam iti pracakṣate //
maraṇaṃ prakṛtiḥ śarīriṇāṃ vikṛtir jīvitam ucyate budhaiḥ
kṣaṇam apy avatiṣṭhate śvasan yadi jantur nanu lābhavān asau //
avagacchati mūḍhacetanaḥ priyanāśaṃ hṛdi śalyam arpitam
sthiradhīs tu tad eva manyate kuśaladvāratayā samuddhṛtam //
avagacchati mūḍhacetanaḥ śruta dhṛta saṃyogaviparyayau yadā
virahaḥ kim ivānutāpayed vada bāhyair viṣayair vipaścitam //
na pṛthagjanavac chuco vaśaṃ vaśinām uttama gantum arhasi
drumasānumatāṃ kim antaraṃ yadi vāyau dvitaye 'pi te calāḥ //
sa tatheti vinetur udāramateḥ pratigṛhya vaco visasarja munim
tad alabdhapadaṃ hṛdi śokaghane pratiyātam ivāntikam asya guroḥ //
tenāṣṭau parigamitāḥ samāḥ kathaṃcid bālatvād avitathasūnṛtena sūnoḥ
sādṛśyapratikṛtidarśanaiḥ priyāyāḥ svapneṣu kṣaṇikasamāgamtosavaiś ca //
tasya prasahya hṛdayaṃ kila śokaśaṅkuḥ plakṣapraroha iva saudhatalaṃ bibheda
prāṇāntahetum api taṃ bhiṣajām asādhyaṃ lābhaṃ priyānugaman e tvarayā sa mene //
samyagvinītam atha varmaharaṃ kumāram ādiśya rakṣaṇavidhau vidhivat prajānām
rogopasṛṣṭatanudurvasatiṃ mumukṣuḥ prāyopaveśanamatir nṛpatir babhūva //
tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsaryvor deha tyāgād amaragaṇanālekhyam āsādya sadyaḥ
pūrvākārādhika tararucā saṃgataḥ kāntayāsau līlāgāreṣv aramata punar nandanābhyantareṣu //
atha vīkṣya guṇaiḥ pratiṣṭhitaṃ prakṛtiṣv ātmajam ābhigamikaiḥ
padavīṃ pariṇāma deśinīṃ raghur ādatta vanāntagāminīm //
Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0