रघुवंश · अध्याय 8

अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः
वसुधाम् अपि हस्तगामिनीम् अकरोद् इन्दुमतीम् इवापराम् ॥

दुरितैर् अपि कर्तुम् आत्मसात् प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत्
तद् उपस्थितम् अग्रहीद् अजः पितुर् आज्ञेति न भोगतृष्णया ॥

अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः सलिलैस् तेन सहाभिषेचनम्
विशदोच्छवसितेन मेदिनी कथयाम् आस कृतार्थताम् इव ॥

स बभूव दुरासदः परैर् गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः
पवनाग्निसमागमो ह्य् अयं सहितं ब्रह्म यद् अस्त्रतेजसा ॥

रघुम् एव निवृत्तयौवनं तम् अमन्यन्त नव् एश्वरं प्रजाः
स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान् गुणान् अपि ॥

अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयम् एव संगतम्
पदम् ऋद्धम् अजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम् ॥

सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगम् इयं व्रजेद् इति
अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूम् इव ॥

अहम् एव मतो महीपतेर् इति सर्वः प्रकृतिष्व् अचिन्तयत्
उदधेर् इव निमगाशतेष्व् अभवन् नास्य विमानना क्वचित् ॥

न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरुहान् इव
स पुरस्कृतमध्यम क्रमो नमयाम् आस नृपान् अनुद्धरन् ॥

अथ वीक्स्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्व् आत्मजम् आत्म वत् तया
विषयेषु विनाश् अ धर्म् असु त्रिदिवस्तेष्व् अपि निःस्पृहो ऽभवत् ॥

गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः
पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥

तम् अरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः
पितरं प्रणिपत्य पादयोर् अपरित्यागम् अयाचतात्मनः ॥

रघुर् अश्रुमुखस्य तस्य तत् कृतवान् ईप्सितम् आत्मजप्रियः
न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्य् अपवर्जितां श्रियम् ॥

स कीलश्रमम् अन्त्यम् आश्रितो निवसन्न् आवसथे पुराद् बहिः
समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नूषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया ॥

प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलम् अभ्युद्यत नूतनेश्वरम्
नभसा निभृतेन्दुना तुलाम् उदितार्केण समारुरोह तत् ॥

यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ ददृशते रघुराघवौ जनैः
अपवर्ग महोदयार्थयोर् भुवम् अंशाव् इव धर्मयोर् गतौ ॥

अजिताधिगमाय मन्त्रिभिर् युयुजे नीतिविशरदैर् अजः
अनपाय् इ पदोपलब्धये रघुर् आप्तैः समियाय योगिभिः ॥

समयुजय्त भूपतिर् युवा सचिवैः प्रत्यहम् अर्थसिद्धये
अपुनर्जननोपत्तये प्रययाः संयमिभिर् मनीषिभिः ॥

नृपतिः प्रकृतीर् अवेक्षितुम् व्यवहारासनम् आददे युवा
परिचेतुम् उपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास् तु विष्टरम् ॥

अनुरण्जयितुं प्रजाः प्रभुर् व्यहारासनम् आददे नवः
अपरः शुचिविष्टरस्थितः परिचेतुं यतते स्म धारणाः ॥

अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशम् एको नृपतीन् अनन्तरान्
अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥

नयचक्षुर् अजो दिदृक्षया पररन्ध्रस्य ततान मण्डले
हृदये समरोपयन् मनः परमं ज्योतिर् अवेक्षितुं रघुः ॥

अकरोद् अचिरेश्वरः क्षितौ द्विषदारम्भफलानि भस्मसात्
अपरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञान मयेन वह्निना ॥

पणबन्धमुखान् गुणान् अजः षड् उपायुङ्क्त समीक्ष्य तत्फलम्
रघुर् अप्य् अजयद् गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्टकाञ्चनः ॥

न नवः प्रभुर् आ फलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः
न च योगविधेर् नवेतरः स्थिरधीर् आ परमात्मदर्शनात् ॥

इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेषु जाग्रतौ
प्र सिताव् उदयापवर्गयोर् उभयीं सिद्धिम् उभाव् अवापतुः ॥

अथ काश्चिद् अजव्यपेक्षया गमयित्वा सम्दर्शनः समाः
तमसः परम् आपद् अव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः ॥

शुतदेहविसर्जनः पितुश् चिरम् अश्रूणि विमुच्य राघवः
विदधे विधिम् अस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धम् अनग्निम् अग्नि चित् ॥

अकरोत् स तदौर्ध्वदैहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पवित्
न हि तेन पथा तनुत्यजस् तनयावर्जितपिण्डकाङ्क्षिणः ॥

स परार्ध्यगतेर् अशोच्यतां पितुर् उद्दिश्य सदर्थवेदिभिः
शमिताधिर् अधिज्यकार्मुकः कृतवान् अप्रतिशासनं जगत् ॥

क्षितिर् इन्दुमती च भामिनी पतिम् आसाद्य तम् अग्र्यपौरुषम्
प्रथमा बहुरत्नसूर् अभूद् अपरा वीरम् अजीजनत् सुतम् ॥

दशरास्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशव् अपि श्रुतम्
दशपूर्वरथं यम् आख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर् बुधाः ॥

ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रस्वैः स पार्थिवः
अनृणत्वम् उपेयिवान् बभौ परिधेर् मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥

बलम् आर्तभयोपशान्तये विदुषां संनतये बहु श्रुतम्
वसु तस्य न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजन् आ ॥

स कदाचिद् अवेषितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः
नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने ॥

अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रित गोकर्णनिकेतम् ईश्वरम्
उपवीणयितुं ययौ रवेर् उदग् आवृत्तिपथेन नारदः ॥

कुसुमैर् ग्रथिताम् अपार्थिवैः स्रजम् आतोद्यशिरोनिवेशिताम्
अहरत् किल तस्य वेगवान् अधिवासस्पृहयेव मारुतः ॥

भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परि कीर्णा परिवादिनी मुनेः
ददृशे पवनावलेपजं सृजती बाष्पम् इवाञ्जनाविलम् ॥

अभिभूय विभूतिम् आर्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम्
नृपतेर् अमरस्रग् आप सा दयित् ओरुस्तन कोटिसुस्थितिम् ॥

क्षणमात्रसखीं सुजातयोः स्तनयोस् ताम् अवलोक्य विहला
निमिमील नरोत्तम प्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी ॥

वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिम् अप्य् अपातयत्
ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिर् उपैति मेदिनीम् ॥

समम् एव नराधिपेन सा गुरुसंमोहविलुप्तचेतना
गुरुसंमोहविलुप्तचेतना नव दीपार्चिर् इव क्षितेस् तलम् ॥

उभयोर् अपि पार्श्व वर्तिनां तुम् उ लेनार्तरवेण वेजिताः
विहगाः कमलाकर् आलयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः ॥

नृपतेर् व्यजनादिभिस् तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता
प्रतिकारविधानम् आयुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते ॥

प्रतियोजयितव्यवल्लकी -समवस्थाम् अथ सत्त्वविप्लवात्
स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितम् अङ्कम् अङ्गनाम् ॥

स निनाय नितान्तवत्सलः परिवृत्तप्रथमच्छविं क्षणात्
सलिलोद्धृतपद्मिनीनिभां दयिताम् अङ्कम् उदशुलोचनः ॥

स निनाय नितान्तवत्सलः करणापायविभिन्नवर्णया
समलक्ष्यत बिभ्रद् आविलां मृगलेखाम् उषसीव चन्द्रमाः ॥

विललाप स बाष्पगद्गदं सहजाम् अप्य् अप हाय धीरताम्
अभि तप्तम् अयो ऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीर् इषु ॥

कुसुमान्य् अपि गात्रसंगमात् प्रभवन्त्य् आयुर् अपोहितुं यदि
न भविष्यति हन्त साधनं किम् इवानयत् प्रहरिष्यतो विधेः ॥

अथ वा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः
हिमसेकविपत्तिर् अत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता ॥

स्रग् इयं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम्
विषम् अप्य् अमृतं क्वचिद् भवेद् अमृतं वा विषम् ईश्वरेच्छया ॥

अथ वा मम भाग्यविप्लवाद् अशनिः कल्पित एष वेधसा
यद् अनेन तरुर् न पातितस् क्षपिता तद्विटप् आश्रित लता ॥

कृतवत्य् असि नावधीरणाम् अपराध्हे ऽपि यदा चिरं मयि
कथम् एकपदे निरागसं जनम् आभाष्यम् इमं न मन्यसे ॥

ध्रुवम् अस्मि शठः शुचिस्मिते विधितः कैतववत्सलस् तव
परलोकम् असंनिवृत्तये यद् अनापृच्छ्य गतासि माम् इतः ॥

दयितां यदि तावद् अन्वगाद् विनिवृत्तं किम् इदं तया विना
सहतां हतजीवितं मम प्रबलाम् आत्मकृत् एन वेदनाम् ॥

सुरतश्रमसंभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमो ऽपि ते
अथ च् आस्तमिता ऽस्य् अहो बत धिग् इमां देहभृताम् असारताम् ॥

सुरतश्रमवारिबिन्दवो न हि तावद् विरमन्ति ते मुखे
कथम् अस्तमिता ऽस्य् अहो बत धिग् इमाम् देह वताम् असारत् आम् ॥

मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्वं तव किं जहासि माम्
ननु शब्दपतिः क्षितेर् अहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः ॥

कुसुम् ओत्कचितान् वली मतश् चलयन् भृङ्गरुचस् तवालकान्
करभोरु करोति मारुतस् त्वदुपावर्तन्शङ्कि मे मनः ॥

तद् अपोहितुम् अर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादम् आषु मे
ज्वलितेन गुहागतं तमस् तुहिनाद्रेर् इव नतम् ओ षधिः ॥

इदम् उच्छ्वसितालकं मुखं विश्रान्तकथं दुनोति माम्
निशि सुप्तम् इवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनम् ॥

शशिनं पुनर् एति शार्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणम्
इति तौ विर्हान्तरक्षमौ कथम् अत्यन्तगता न मां दहेः ॥

नवपल्लवसंस्तरे ऽपि ते मृदु दूयेत यद् अङ्गम् अर्पितम्
तद् इदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणम् ॥

इयम् अप्रतिबोधशायिनीं रशना त्वां प्रथमा रहःसखी
गतिविभ्रम साद नीरवा न शुचा न् आनुमृतेव लक्ष्य्ते ॥

कलम् अन्यभृतासु भाषितं कलहंसीषु गतं मदालसं
पृटतीषु विलोलम् ईक्षितं पवन् आधूत लतासु विभ्रम् अः ॥

त्रिदिवोत्सुकयाप्य् अवेक्ष्य मां निहिताः सत्यम् अमी गुणास् त्वया
विरहे तव मे गुरुव्यथं हृदयं न त्व् अवलम्बितुं क्षमाः ॥

मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्व् इमौ
अविधाय विवाहसत्क्रियाम् अनयोर् गम्यत इव्य् असांप्रतम् ॥

कुसुमं कृत दोहदस् त्वया यद् अशोको ऽयम् उदीरयिष्यति
अलकाभरणं कथं नु तत् तव नेष्यामि निवापलाल्यताम् ॥

स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहम् अन्यदुर्लभम्
अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वम् अशोकेन सुगात्रि शोच्यसे ॥

तव निः श्वसित् आनुकारिभिर् बकुलैर् अर्धचितां समं मया
असमाप्य विलासमेखलां किम् इदं किंनरकण्ठि सुप्यते ॥

समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभो ऽयम् आत्मजः
अहम् एकरसस् तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः ॥

धृतिर् अस्तमिता रतिश् च्युता वि रतं गेयम् ऋतुर् निरुत्सवः
गतम् आभरणप्रयोजनं परि शून्यं शयनीयम् अद्य मे ॥

गृहिण् ई सचिवः सखी मिथः प्रिय शिष्या ललिते कलाविधौ
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥

मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत् कथं नु मे
अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम् ॥

विभवे ऽपि सति त्वया विना सुखम् एतावद् अजस्य गण्यताम्
अहृतस्य विलोभनान्तरैर् मम सर्वे विषयास् तद् आश्रयाः ॥

विलपन्न् इति कोसल् आधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति
अकरोत् पृथिवीरुहान् अपि स्रुत शाखारसभाष्प दुर्दिनान् ॥

अथ तस्य कथंचिद् अङ्कतः स्वजनस् ताम् अपनीय सुन्दरीं
विससर्ज कृतान्त्य मण्डनाम् अनलाय्ऽ; आग् उ रुचन्दनदिहसे ॥

प्रमदाम् अनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्न् इति वाच्यदर्शनात्
न चकार शरीरम् अग्निसात् सह देव्या न तु जीविताशया ॥

अथ तेन दशाहतः पर् ए गुणशेषां उप दिष्य गेहिनीम्
विदुषा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः ॥

स विवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः
परिवाहम् इवावलोकयन् स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु ॥

अथ तं सवनाय दिषितः प्रणिधानाद् गुरुर् आश्रम स्थितः
अभिषङ्गजडं विजज्ञिवान् इति शिष्येण किलान्वबोधयत् ॥

असमाप्तविधिर् यतो मुनिस् तव विद्वान् अपि ताप कारणम्
न भवन्तम् उपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं कृतस्थितिः ॥

मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघु संदेशपदा सरस्वती
शृणु विश्रुतसत्त्वसार तां हृदि चैनाम् उपधातुम् अर्हसि ॥

पुरुषस्य पदेष्व् अजन्मनः समतीतं च भवच् च भावि च
स हि निष् प्रतिघेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥

चरतः किल दुश्चरं तपस् तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा
प्रजिघाय समाधिबेदिनीं हरिर् अस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥

स तपः प्रतिबन्ध मन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम्
अशपद् भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा मुनिः ॥

भगवन् परवान् अयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे
इति चोपनतां क्षितिपृशं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥

क्रथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिषी चिराय सा
उपलब्धवती दिवश् च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥

तद् अलं तदपायचिन्तया विपद् उत्पत्तिमताम् उपस्थिता
वसुधेयम् अवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥

उदये मदवाच्यम् उज्झता श्रुतम् आविष्कृतम् आत्म वत्तया
मनसस् तद् उपस्थिते ज्वरे पुनर् अक्लीबतया प्रकाश्यतां ॥

रुदता कुत एव सा पुनर् भवता नानुमृतापि लभ्यते
परलोकजुषां स्वकर्मभिर् गतयो भिन्नपथ् आ हि देहिनाम् ॥

रुदितेन न सा निवर्तते नृप तत् तावद् अन्र्थकं तव
न भवान् अनुसंस्थितो ऽपि तां लभते कर्मवशा हि देहिनः ॥

अपशोकमनाः कुटुम्बिनीम् अनुगृह्णीष्व निवापदत्तिभिः
स्वजनाश्रु किलात्रिसंततं दहति प्रेतम् इति प्रचक्षते ॥

मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर् जीवितम् उच्यते बुधैः
क्षणम् अप्य् अवतिष्ठते श्वसन् यदि जन्तुर् ननु लाभवान् असौ ॥

अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यम् अर्पितम्
स्थिरधीस् तु तद् एव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥

अवगच्छति मूढचेतनः श्रुत धृत संयोगविपर्ययौ यदा
विरहः किम् इवानुतापयेद् वद बाह्यैर् विषयैर् विपश्चितम् ॥

न पृथग्जनवच् छुचो वशं वशिनाम् उत्तम गन्तुम् अर्हसि
द्रुमसानुमतां किम् अन्तरं यदि वायौ द्वितये ऽपि ते चलाः ॥

स तथेति विनेतुर् उदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम्
तद् अलब्धपदं हृदि शोकघने प्रतियातम् इवान्तिकम् अस्य गुरोः ॥

तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिद् बालत्वाद् अवितथसूनृतेन सूनोः
सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागम्तोसवैश् च ॥

तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद
प्राणान्तहेतुम् अपि तं भिषजाम् असाध्यं लाभं प्रियानुगमन् ए त्वरया स मेने ॥

सम्यग्विनीतम् अथ वर्महरं कुमारम् आदिश्य रक्षणविधौ विधिवत् प्रजानाम्
रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर् नृपतिर् बभूव ॥

तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासर्य्वोर् देह त्यागाद् अमरगणनालेख्यम् आसाद्य सद्यः
पूर्वाकाराधिक तररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेष्व् अरमत पुनर् नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥

अथ वीक्ष्य गुणैः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्व् आत्मजम् आभिगमिकैः
पदवीं परिणाम देशिनीं रघुर् आदत्त वनान्तगामिनीम् ॥