Raghuvamsha · Chapter 7

athopayantrā sadṛśena yuktāṃ skandena sākṣād iva devasenām
svasāram ādāya vidarbha nāthaḥ purapraveśābhimukho babhūva //

senāniveśān pṛthivī kṣito 'pi jagmur vibhātagrahamandabhāsaḥ
bhojyāṃ prati vyarthamanorathatvād rūpeṣu veṣeṣu ca sābhyasūyāḥ //

sāṃnidhyayogāt kila tatra śacyāḥ svayaṃvarakṣobhakṛtām abhāvaḥ
kākutstham uddiśya samatsaro 'pi śaśāma tena kṣitipālalokaḥ //

tāvat prakīrṇābhinavopacāram indrāyudhadyotitatoraṇāṅkam
varaḥ sa vadhvā saha rājamārgaṃ prāpa dhvajacchāyanivāritoṣṇam //

tatas tadālokana tatparāṇāṃ saudheṣu cāmīkarajālavatsu
babhūvur itthaṃ purasundarīṇāṃ tyaktānyakāryāṇi viceṣṭitāni //

ālokamārgaṃ sahasā vrajantyā kayācid udveṣṭanavāntamālyaḥ
baddhuṃ na saṃbhāvita eva tāvat kareṇa ruddho 'pi hi keśa pāśaḥ //

prasādhikālambitam agrapādam ākṣipya kācid dravarāgam eva
utṣṛṣṛalīlāgatir ā gavākṣād yayau śalākām aparā vahantī //

vilocanaṃ dakṣiṇam añjanena saṃbhāvya tadvañcitavāmanetrā
tathaiva vātāyanasaṃnikarṣaṃ yayau śalākām aparā vahantī //

jālāntarapreṣitadṛṣṭir anyā prasthānabhinnāṃ na babandha nīvīm
nābhipraviṣṭābharaṇaprabheṇa hastena tasthāv avalambya vāsaḥ //

ardh ācitā satvaram utthitāyāḥ pade pade durnimite galantī
kasyāścid āsīd raśanā tadānīm aṅguṣṭhamāulārpitasūtraśeṣā //

stanaṃdhayantaṃ tanayaṃ vihāya vilokanāya tvarayā vrajantī
saṃprasnutābhyāṃ padavīṃ stanābhyāṃ siṣeca kācit payas''; ā gavākṣāt //

tāsāṃ mukhair āsavagandhagarbhair vyāptāntarāḥ sāndrakutūhalānām
vilolanetrabhramarair gavākṣāḥ sahasrapattrābharaṇā ivāsan //

tā rāghavaṃ dṛṣṭibhir āpibantyo nāryo na jagmur viṣayāntarāṇi
tathā hi śeṣendriyavṛttir āsāṃ sarvātmanā cakṣur iva praviṣṭā //

sthāne vṛtā bhūpatibhiḥ parokṣaiḥ svayaṃvaraṃ sādhum amaṃsta bhojyā
padmeva nārāyaṇam anyathāsau labheta kāntaṃ katham ātmatulyam //

paraspareṇa spṛhaṇīyaśobhaṃ na ced idaṃ dvandvam ayojayiṣyat
asmin dvaye rūpavidhānayatnaḥ patyuḥ prajānāṃ vitatho 'bhaviṣyat //

ratismarau nūnam imāv abhūtāṃ rājñāṃ sahareṣu tathā hi bālā
gat eyam ātmapratirūpam eva mano hi janmāntarasaṃgatijñam //

ity udgatāḥ pauravadhūmukhebhyaḥ śṛṇvan kathāḥ śrotasukhāḥ kumāraḥ
udbhāsitaṃ maṅgalasaṃvidhābhiḥ saṃbandhinaḥ sadma samāsasāda //

tato 'vatīryāśu kareṇukāyāḥ sa kāmarūpeśvaradattahastaḥ
vaidarbhanirdiṣṭam atho viveśa nārīmanāṃsīva catuṣkam antaḥ //

mahārhasiṃhāsanasaṃsthito 'sau saratnam arghyaṃ madhu parkamiśram
bhojopanītaṃ ca dukūlayugmaṃ jagrāha sārdhaṃ vanitākaṭākṣaiḥ //

dukūlavāsāḥ sa vadhūsamīpaṃ ninye vinītair avarodharakṣaiḥ
velāsākśaṃ sphuṭapeharājir navair udanvān iva candrapādaiḥ //

tatrārcito bhojapateḥ purodhā hutvāgnim ājyādibhir agnikalpaḥ
tam eva cādhāya vivāhasākṣye vadhūvar au saṃgamayāṃ cakāra //

hastena hastaṃ parigṛhya vadhvāḥ sa rājasūnuḥ sutarāṃ cakāśe
anantarāśokalatāpravālaṃ prāpyeva cūtaḥ pratipallavena //

āsīd varaḥ kaṇṭakitaprakoṣṭaḥ svinnāṅguliḥ saṃvavṛte kumārī
vṛttis tayoḥ pāṇisamāgamena samaṃ vibhakteva maobhav asya //

tayor apāṅga - pratisāritāni kriyāsamāpatt ivartitāni
hrīyantraṇām ānaśire manojñām anyonyalolāni vilocanāni //

pradakṣiṇaprakramaṇāt kṛṣānor udarciṣas tan (?) mithunaṃ cakāśe
meror upānteṣv iva vartamānam anyonyasaṃsaktam ahastriyāmam //

nitambagurvī guruṇā prayuktā vadhūr vidhātṛpratim ena tena
cakāra sā mattacakoranetrā lajjāvatī lāja visargam agnau //

haviḥśamīpallavalājagandh iḥ puṇyaḥ kṛśānor udiyāya dhūmaḥ
kapolasaṃsarpiśikhaḥ sa tasyā muhūrtakarṇotpalatāṃ prapede //

tad añjana kleda samākulākṣaṃ pramlānabhījāṅkurakarṇapūram
vadhūmukhaṃ pāṭala gaṇḍa lekham ācāradhūmagrahaṇād babhūva //

tau snātakair bandhumatā ca rājñā puraṃdhribhiś ca kramaśaḥ prayuktam
kanyākumārau kanakāsanasthāv ārdrākṣatāropaṇam anvabhūtām //

iti svasur bhojakulapradīpaḥ saṃpādya pāṇigrahaṇaṃ sa rājā
mahīpatīnāṃ pṛthagarhaṇārthaṃ samādideśādhikṛtān adhiśrīḥ //

liṅgair mudaḥ saṃvṛtavikriyās te hradāḥ prasannā iva gūḍhanakrāḥ
vaidarbham āmantrya yayus tadīyāṃ pratyarpya pūjām aupdāchalena //

sa rājalokaḥ kṛtapūrvasaṃvid ārambhasiddhau samay opalabhyam)
ādāsyamānaḥ pramdāmiṣaṃ tad āvṛtya panthānam ajasya tasthau //

bhartāpi tāvat krathakaiṣikānām anuṣṭhitānantarajāvivāhaḥ
sattv ānurūp āharaṇī kṛtaśrīḥ prāsthāpayad rāghavam anvagāc ca //

tisras trilok ī prathitena sārdham ajena mārge vasatīr uṣitvā
tasmād apāvartata kuṇḍineśaḥ parvātyaye soma ivoṣṇaraśmeḥ //

pramanyavaḥ prāg api kosalendre pratyekam āttasvatayā babhūvuḥ
ato nṛpāś cakṣamire sametāḥ strīratnalābhaṃ na tadātmajasya //

tam udvahantaṃ pathi bhojakanyāṃ rurodha rājanyagaṇaḥ sa dṛptaḥ
bali pradiṣṭaṃ śriyam ādadānaṃ traivikramaṃ pādam ivendraśatruḥ //

tasyaḥ sa rakṣārtham analpayodham ādiṣya pitryaṃ sacivaṃ kumāraḥ
pratyagrahīt pārthivavāhinīṃ tāṃ jyotīrathāṃ śoṇa ivottaraṅgaḥ //

pattiḥ padātiṃ rathinaṃ ratheśas turaṃgasādī turagādhirūḍham
yantā gajasyābhyapatad gajasthaṃ tulyapratidvandvi babhūva yuddham //

nadatsu tūryeṣv avibhāvya vāco nodīrayanti sma kulopadeśān
bāṇākṣarair eva paraspar asya nāmorjitaṃ cāpabhṛtaḥ śaśaṃsuḥ //

utthāpitaḥ saṃyati reṇur aśvaiḥ sāndrīkṛtaḥ syandana vaṃśa cakraiḥ
cistāritaḥ kuñjarakarṇatālair netra krameṇoparurodha sūryam //

matsyadhvajā vāyuvaśād vidīrṇair mukhaiḥ pravṛddhadvajinīrajāṃsi
babhuḥ pibantaḥ paramārthamatsyāḥ paryāvilānīva navodakāni //

ratho rathāṅgadhvaninā vijajñe vilolaghaṇṭākvaṇitena nāgaḥ
svabhartṛnāmagrahaṇād babhūva sāndre rajasy ātmaparāvabodhaḥ //

āvṛṇvato locanamārgam ājau rajo'ndhakārasya vijṛmbhitasya
śastrakṣatāśvadvipavīrajanmā bālāruṇo 'bhūd rudhirapravāhaḥ //

sa cchinnamūlaḥ kṣatajena reṇus tasyopariṣṭāt pavanāvadhūtaḥ
aṅgāraśeṣasya hutāśanasya pūrvotthito dhūma ivābabhāse //

prahāramūrchāpagame rathasth ān yantḥn upālabhya ni vartitāśv āḥ
yaiḥ sāditā lakṣitapūrvaketūṃs tān eva sāmarṣatayā nijaghnuḥ //

apy ardhamārge parabāṇalūnā dhanurbhṛtāṃ hastavatāṃ pṛṣatkāḥ
saṃprāpur evātmajavānuvṛttyā pūrvārdhabhāgaiḥ phalibhiḥ śaravyam //

ādhoraṇānāṃ gajasaṃnipāte śirāṃsi cakrair niśitaiḥ kṣurāgraiḥ
hatāny api āyenanakhāgrakoṭi -vyāsaktakeśāni cireṇa petuḥ //

pūrvaṃ prahartā na jaghāna bhūyaḥ pratiprahārākṣamam aśvasādī
turaṃgamaskandhaniṣaṇṇadehaṃ pratyāśvasantaṃ ripum ācakāṅkṣa //

tanutyajāṃ varma bhṛtāṃ vikośair bṛhatsu danteṣv asibhiḥ patadbhiḥ
raṇakṣitiḥ śoṇitamadyakulyā gajā vivignāḥ karaśīkareṇa //

śilīmukhotkṛttaśiraḥphalāḍhyā cyutaiḥ śiratraiś caṣakottareva
raṇakṣitiḥ śoṇitamadyakulyā rarāja mṛtyor iva pānabhūmiḥ //

upāntayor niṣkuṣitaṃ vihaṃgair ākṣipya tebhyaḥ piśitapriyāpi
keyūrakoṭikṣatatāludeśā śivā bhujacchedam ap ācakāra //

kaścid dviṣatkhaḍgahṛtottamāṅgaḥ sady o vimānaprabhutām upetya
vāmāṅgasaṃsaktasurāṅganaḥ svaṃ nṛty at kabandhaṃ samare dadarśa //

anyonyasūtonmathanād abhūtāṃ tāv eva sūtau rathinau ca kaucit
vyaśvau gadāvyāyatasaṃprahārau bagnāyudhau bāhu vimardaniṣṭhau //

paraspareṇa kṣatayoḥ prahartror utkrāntavāyvoḥ samakālam eva
amartyabhāve 'pi kayościd āsīd ekāsaraḥprārthitayor vivādaḥ //

vyūhāv ubhau tāv itaretar asmād bhaṅgaṃ jayaṃ cāpatur avyavastham
paścātpuromārutayoḥ pravṛddhau paryāyavṛttyeva mahārṇavormī //

pareṇa bhagne 'pi bale mahaujā yayāv ajaḥ praty arisainyam eva
dhūmo nivart eta samīraṇena yat o hi kakṣas tata eva vahniḥ //

rathī niṣaṅgī kavacī dhanuṣmān dṛpt aḥ sa rājanyakam ekavīraḥ
nivārayām āsa mahāvarāhaḥ kalpakṣay oddhūtam ivārṇavāmbhaḥ //

sa dakṣiṇaṃ tūṇa-mukh ena vāmaṃ vyāpārayan hastam alakṣyatājau
ākarṇakṛṣṭā sakṛd asya yoddhur maurvīva bāṇān suṣuve riguphnān //

sa roṣadaṣṭ ādhika lohit oṣṭhair vyaktordhvarek ā bhṛ kuṭīr vahadbhiḥ
tastāra gāṃ bhallanikṛttakaṇṭhair huṃ kāragarbhair dviṣatāṃ śirobhiḥ //

sarvair balāṅgair dviradapradhānaiḥ sarvāyudhaiḥ kaṅkaṭabhedibhiś ca
sarvaprayatnene ca bhūmipālās tasmin prajahrur yudhi sarva eva //

so 'stravrajaiś channa rathaḥ pareṣāṃ dhvajāgramātreṇa babhūva lakṣyaḥ
nīhāramagno dinapūrvabhāgaḥ kiṃcitprakāśena vivasvateva //

priyaṃvadāt prāpam asau kumāraḥ prāyuṅkta rājasv adhirājasūnuḥ
gāndharvam astraṃ kusumāstrakānt aḥ prasvāpanaṃ svapanivṛttalaulyaḥ //

tato dhanuṣkarṣaṇamūḍhahastam ekāṃsaparyastaśirastra jālam
tasthau dhvajastambhaniṣaṇṇadehaṃ nidrāvidheyaṃ naradevasainyam //

tataḥ priyopāttarase 'dharoṣṭhe niveśya dadhmau jalaṃ kumāraḥ
yena svahastārjit am ekavīraḥ piban yaśo mūrtam ivābhāse //

śaṅkhasvanābhijñatayā nivṛttās taṃ sannaśatruṃ dadṛśuḥ svayodhāḥ
nimīlitānām iva paṅkajānāṃ madhye sphurantaṃ pratimāśaśāṅkam //

saśoṇitais tena śilīmukhāgrair nikṣepitāḥ ketuṣu pārthivānām
yaśo hṛtam saṃprati rāghaveṇa na jīvitaṃ vaḥ kṛpayeti varṇāḥ //

sa cāpakoṭīnihitaikabāhuḥ śirastaniṣkarṣaṇabhinnamuliḥ
lalāṭabaddhaśramavāribindur bhītāṃ priyām etya vaco babhāṣe //

itaḥ parān arbhakahāryaśastrān vaidarbhi paśyānumatā mayāsi
evaṃvidhenāhavaceṣṭitena tvaṃ prārthyase hastagatā mamabhiḥ //

tasyāḥ pratidvandvibhavād viṣādāt sady o vimuktaṃ mukham ābabhāse
ni śvāsabāṣpāpagamāt prapannaḥ prasādam ātmīyam ivātmadarṣāḥ //

hṛṣṭāpi sā hrīvijitā na sākṣād vāgbhiḥ sakhīnāṃ priyam abhyanandat
sthalī navāmbhaḥpṛṣatābhi vṛṣṭā mayūrakekābhir ivābhra vṛndam //

iti śirasi sa vāmaṃ pādam ādhāya rājñām udavahad anavadyāṃ tām avadyād apetah
rathaturagarajobhis tasya rūkṣālak āgrā samaravijayalaṣmīḥ saiva mūrtā babhūva //

prathamaparigatārthas taṃ raghuḥ saṃnivṛttaṃ vijayinam abhinandya ślāghyajāyāsametam
tadupahitakuṭumbaḥ śāntimārgotusko 'bhūn na hi sati kuladhurye sūryavaṃśyā gṛhāya //

lalāṭabaddhabhṛkuṭītaraṅgais tanutyajāṃ dantanipīḍitoṣṭhaiḥ
ātastare bhallanikṛttakaṇṭhair huṃkāragarbhair dviṣatāṃ śirobhiḥ //