રઘુવંશ · અધ્યાય 7

અથોપયન્ત્રા સદૃશેન યુક્તાં સ્કન્દેન સાક્ષાદ્ ઇવ દેવસેનામ્
સ્વસારમ્ આદાય વિદર્ભ નાથઃ પુરપ્રવેશાભિમુખો બભૂવ ॥

સેનાનિવેશાન્ પૃથિવી ક્ષિતો ઽપિ જગ્મુર્ વિભાતગ્રહમન્દભાસઃ
ભોજ્યાં પ્રતિ વ્યર્થમનોરથત્વાદ્ રૂપેષુ વેષેષુ ચ સાભ્યસૂયાઃ ॥

સાંનિધ્યયોગાત્ કિલ તત્ર શચ્યાઃ સ્વયંવરક્ષોભકૃતામ્ અભાવઃ
કાકુત્સ્થમ્ ઉદ્દિશ્ય સમત્સરો ઽપિ શશામ તેન ક્ષિતિપાલલોકઃ ॥

તાવત્ પ્રકીર્ણાભિનવોપચારમ્ ઇન્દ્રાયુધદ્યોતિતતોરણાઙ્કમ્
વરઃ સ વધ્વા સહ રાજમાર્ગં પ્રાપ ધ્વજચ્છાયનિવારિતોષ્ણમ્ ॥

તતસ્ તદાલોકન તત્પરાણાં સૌધેષુ ચામીકરજાલવત્સુ
બભૂવુર્ ઇત્થં પુરસુન્દરીણાં ત્યક્તાન્યકાર્યાણિ વિચેષ્ટિતાનિ ॥

આલોકમાર્ગં સહસા વ્રજન્ત્યા કયાચિદ્ ઉદ્વેષ્ટનવાન્તમાલ્યઃ
બદ્ધું ન સંભાવિત એવ તાવત્ કરેણ રુદ્ધો ઽપિ હિ કેશ પાશઃ ॥

પ્રસાધિકાલમ્બિતમ્ અગ્રપાદમ્ આક્ષિપ્ય કાચિદ્ દ્રવરાગમ્ એવ
ઉત્ષૃષૃઅલીલાગતિર્ આ ગવાક્ષાદ્ યયૌ શલાકામ્ અપરા વહન્તી ॥

વિલોચનં દક્ષિણમ્ અઞ્જનેન સંભાવ્ય તદ્વઞ્ચિતવામનેત્રા
તથૈવ વાતાયનસંનિકર્ષં યયૌ શલાકામ્ અપરા વહન્તી ॥

જાલાન્તરપ્રેષિતદૃષ્ટિર્ અન્યા પ્રસ્થાનભિન્નાં ન બબન્ધ નીવીમ્
નાભિપ્રવિષ્ટાભરણપ્રભેણ હસ્તેન તસ્થાવ્ અવલમ્બ્ય વાસઃ ॥

અર્ધ્ આચિતા સત્વરમ્ ઉત્થિતાયાઃ પદે પદે દુર્નિમિતે ગલન્તી
કસ્યાશ્ચિદ્ આસીદ્ રશના તદાનીમ્ અઙ્ગુષ્ઠમાઉલાર્પિતસૂત્રશેષા ॥

સ્તનંધયન્તં તનયં વિહાય વિલોકનાય ત્વરયા વ્રજન્તી
સંપ્રસ્નુતાભ્યાં પદવીં સ્તનાભ્યાં સિષેચ કાચિત્ પયસ્ઽઽ; આ ગવાક્ષાત્ ॥

તાસાં મુખૈર્ આસવગન્ધગર્ભૈર્ વ્યાપ્તાન્તરાઃ સાન્દ્રકુતૂહલાનામ્
વિલોલનેત્રભ્રમરૈર્ ગવાક્ષાઃ સહસ્રપત્ત્રાભરણા ઇવાસન્ ॥

તા રાઘવં દૃષ્ટિભિર્ આપિબન્ત્યો નાર્યો ન જગ્મુર્ વિષયાન્તરાણિ
તથા હિ શેષેન્દ્રિયવૃત્તિર્ આસાં સર્વાત્મના ચક્ષુર્ ઇવ પ્રવિષ્ટા ॥

સ્થાને વૃતા ભૂપતિભિઃ પરોક્ષૈઃ સ્વયંવરં સાધુમ્ અમંસ્ત ભોજ્યા
પદ્મેવ નારાયણમ્ અન્યથાસૌ લભેત કાન્તં કથમ્ આત્મતુલ્યમ્ ॥

પરસ્પરેણ સ્પૃહણીયશોભં ન ચેદ્ ઇદં દ્વન્દ્વમ્ અયોજયિષ્યત્
અસ્મિન્ દ્વયે રૂપવિધાનયત્નઃ પત્યુઃ પ્રજાનાં વિતથો ઽભવિષ્યત્ ॥

રતિસ્મરૌ નૂનમ્ ઇમાવ્ અભૂતાં રાજ્ઞાં સહરેષુ તથા હિ બાલા
ગત્ એયમ્ આત્મપ્રતિરૂપમ્ એવ મનો હિ જન્માન્તરસંગતિજ્ઞમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉદ્ગતાઃ પૌરવધૂમુખેભ્યઃ શૃણ્વન્ કથાઃ શ્રોતસુખાઃ કુમારઃ
ઉદ્ભાસિતં મઙ્ગલસંવિધાભિઃ સંબન્ધિનઃ સદ્મ સમાસસાદ ॥

તતો ઽવતીર્યાશુ કરેણુકાયાઃ સ કામરૂપેશ્વરદત્તહસ્તઃ
વૈદર્ભનિર્દિષ્ટમ્ અથો વિવેશ નારીમનાંસીવ ચતુષ્કમ્ અન્તઃ ॥

મહાર્હસિંહાસનસંસ્થિતો ઽસૌ સરત્નમ્ અર્ઘ્યં મધુ પર્કમિશ્રમ્
ભોજોપનીતં ચ દુકૂલયુગ્મં જગ્રાહ સાર્ધં વનિતાકટાક્ષૈઃ ॥

દુકૂલવાસાઃ સ વધૂસમીપં નિન્યે વિનીતૈર્ અવરોધરક્ષૈઃ
વેલાસાક્શં સ્ફુટપેહરાજિર્ નવૈર્ ઉદન્વાન્ ઇવ ચન્દ્રપાદૈઃ ॥

તત્રાર્ચિતો ભોજપતેઃ પુરોધા હુત્વાગ્નિમ્ આજ્યાદિભિર્ અગ્નિકલ્પઃ
તમ્ એવ ચાધાય વિવાહસાક્ષ્યે વધૂવર્ ઔ સંગમયાં ચકાર ॥

હસ્તેન હસ્તં પરિગૃહ્ય વધ્વાઃ સ રાજસૂનુઃ સુતરાં ચકાશે
અનન્તરાશોકલતાપ્રવાલં પ્રાપ્યેવ ચૂતઃ પ્રતિપલ્લવેન ॥

આસીદ્ વરઃ કણ્ટકિતપ્રકોષ્ટઃ સ્વિન્નાઙ્ગુલિઃ સંવવૃતે કુમારી
વૃત્તિસ્ તયોઃ પાણિસમાગમેન સમં વિભક્તેવ મઓભવ્ અસ્ય ॥

તયોર્ અપાઙ્ગ - પ્રતિસારિતાનિ ક્રિયાસમાપત્ત્ ઇવર્તિતાનિ
હ્રીયન્ત્રણામ્ આનશિરે મનોજ્ઞામ્ અન્યોન્યલોલાનિ વિલોચનાનિ ॥

પ્રદક્ષિણપ્રક્રમણાત્ કૃષાનોર્ ઉદર્ચિષસ્ તન્ (?) મિથુનં ચકાશે
મેરોર્ ઉપાન્તેષ્વ્ ઇવ વર્તમાનમ્ અન્યોન્યસંસક્તમ્ અહસ્ત્રિયામમ્ ॥

નિતમ્બગુર્વી ગુરુણા પ્રયુક્તા વધૂર્ વિધાતૃપ્રતિમ્ એન તેન
ચકાર સા મત્તચકોરનેત્રા લજ્જાવતી લાજ વિસર્ગમ્ અગ્નૌ ॥

હવિઃશમીપલ્લવલાજગન્ધ્ ઇઃ પુણ્યઃ કૃશાનોર્ ઉદિયાય ધૂમઃ
કપોલસંસર્પિશિખઃ સ તસ્યા મુહૂર્તકર્ણોત્પલતાં પ્રપેદે ॥

તદ્ અઞ્જન ક્લેદ સમાકુલાક્ષં પ્રમ્લાનભીજાઙ્કુરકર્ણપૂરમ્
વધૂમુખં પાટલ ગણ્ડ લેખમ્ આચારધૂમગ્રહણાદ્ બભૂવ ॥

તૌ સ્નાતકૈર્ બન્ધુમતા ચ રાજ્ઞા પુરંધ્રિભિશ્ ચ ક્રમશઃ પ્રયુક્તમ્
કન્યાકુમારૌ કનકાસનસ્થાવ્ આર્દ્રાક્ષતારોપણમ્ અન્વભૂતામ્ ॥

ઇતિ સ્વસુર્ ભોજકુલપ્રદીપઃ સંપાદ્ય પાણિગ્રહણં સ રાજા
મહીપતીનાં પૃથગર્હણાર્થં સમાદિદેશાધિકૃતાન્ અધિશ્રીઃ ॥

લિઙ્ગૈર્ મુદઃ સંવૃતવિક્રિયાસ્ તે હ્રદાઃ પ્રસન્ના ઇવ ગૂઢનક્રાઃ
વૈદર્ભમ્ આમન્ત્ર્ય યયુસ્ તદીયાં પ્રત્યર્પ્ય પૂજામ્ ઔપ્દાછલેન ॥

સ રાજલોકઃ કૃતપૂર્વસંવિદ્ આરમ્ભસિદ્ધૌ સમય્ ઓપલભ્યમ્)
આદાસ્યમાનઃ પ્રમ્દામિષં તદ્ આવૃત્ય પન્થાનમ્ અજસ્ય તસ્થૌ ॥

ભર્તાપિ તાવત્ ક્રથકૈષિકાનામ્ અનુષ્ઠિતાનન્તરજાવિવાહઃ
સત્ત્વ્ આનુરૂપ્ આહરણી કૃતશ્રીઃ પ્રાસ્થાપયદ્ રાઘવમ્ અન્વગાચ્ ચ ॥

તિસ્રસ્ ત્રિલોક્ ઈ પ્રથિતેન સાર્ધમ્ અજેન માર્ગે વસતીર્ ઉષિત્વા
તસ્માદ્ અપાવર્તત કુણ્ડિનેશઃ પર્વાત્યયે સોમ ઇવોષ્ણરશ્મેઃ ॥

પ્રમન્યવઃ પ્રાગ્ અપિ કોસલેન્દ્રે પ્રત્યેકમ્ આત્તસ્વતયા બભૂવુઃ
અતો નૃપાશ્ ચક્ષમિરે સમેતાઃ સ્ત્રીરત્નલાભં ન તદાત્મજસ્ય ॥

તમ્ ઉદ્વહન્તં પથિ ભોજકન્યાં રુરોધ રાજન્યગણઃ સ દૃપ્તઃ
બલિ પ્રદિષ્ટં શ્રિયમ્ આદદાનં ત્રૈવિક્રમં પાદમ્ ઇવેન્દ્રશત્રુઃ ॥

તસ્યઃ સ રક્ષાર્થમ્ અનલ્પયોધમ્ આદિષ્ય પિત્ર્યં સચિવં કુમારઃ
પ્રત્યગ્રહીત્ પાર્થિવવાહિનીં તાં જ્યોતીરથાં શોણ ઇવોત્તરઙ્ગઃ ॥

પત્તિઃ પદાતિં રથિનં રથેશસ્ તુરંગસાદી તુરગાધિરૂઢમ્
યન્તા ગજસ્યાભ્યપતદ્ ગજસ્થં તુલ્યપ્રતિદ્વન્દ્વિ બભૂવ યુદ્ધમ્ ॥

નદત્સુ તૂર્યેષ્વ્ અવિભાવ્ય વાચો નોદીરયન્તિ સ્મ કુલોપદેશાન્
બાણાક્ષરૈર્ એવ પરસ્પર્ અસ્ય નામોર્જિતં ચાપભૃતઃ શશંસુઃ ॥

ઉત્થાપિતઃ સંયતિ રેણુર્ અશ્વૈઃ સાન્દ્રીકૃતઃ સ્યન્દન વંશ ચક્રૈઃ
ચિસ્તારિતઃ કુઞ્જરકર્ણતાલૈર્ નેત્ર ક્રમેણોપરુરોધ સૂર્યમ્ ॥

મત્સ્યધ્વજા વાયુવશાદ્ વિદીર્ણૈર્ મુખૈઃ પ્રવૃદ્ધદ્વજિનીરજાંસિ
બભુઃ પિબન્તઃ પરમાર્થમત્સ્યાઃ પર્યાવિલાનીવ નવોદકાનિ ॥

રથો રથાઙ્ગધ્વનિના વિજજ્ઞે વિલોલઘણ્ટાક્વણિતેન નાગઃ
સ્વભર્તૃનામગ્રહણાદ્ બભૂવ સાન્દ્રે રજસ્ય્ આત્મપરાવબોધઃ ॥

આવૃણ્વતો લોચનમાર્ગમ્ આજૌ રજોઽન્ધકારસ્ય વિજૃમ્ભિતસ્ય
શસ્ત્રક્ષતાશ્વદ્વિપવીરજન્મા બાલારુણો ઽભૂદ્ રુધિરપ્રવાહઃ ॥

સ ચ્છિન્નમૂલઃ ક્ષતજેન રેણુસ્ તસ્યોપરિષ્ટાત્ પવનાવધૂતઃ
અઙ્ગારશેષસ્ય હુતાશનસ્ય પૂર્વોત્થિતો ધૂમ ઇવાબભાસે ॥

પ્રહારમૂર્છાપગમે રથસ્થ્ આન્ યન્ત્ઃન્ ઉપાલભ્ય નિ વર્તિતાશ્વ્ આઃ
યૈઃ સાદિતા લક્ષિતપૂર્વકેતૂંસ્ તાન્ એવ સામર્ષતયા નિજઘ્નુઃ ॥

અપ્ય્ અર્ધમાર્ગે પરબાણલૂના ધનુર્ભૃતાં હસ્તવતાં પૃષત્કાઃ
સંપ્રાપુર્ એવાત્મજવાનુવૃત્ત્યા પૂર્વાર્ધભાગૈઃ ફલિભિઃ શરવ્યમ્ ॥

આધોરણાનાં ગજસંનિપાતે શિરાંસિ ચક્રૈર્ નિશિતૈઃ ક્ષુરાગ્રૈઃ
હતાન્ય્ અપિ આયેનનખાગ્રકોટિ -વ્યાસક્તકેશાનિ ચિરેણ પેતુઃ ॥

પૂર્વં પ્રહર્તા ન જઘાન ભૂયઃ પ્રતિપ્રહારાક્ષમમ્ અશ્વસાદી
તુરંગમસ્કન્ધનિષણ્ણદેહં પ્રત્યાશ્વસન્તં રિપુમ્ આચકાઙ્ક્ષ ॥

તનુત્યજાં વર્મ ભૃતાં વિકોશૈર્ બૃહત્સુ દન્તેષ્વ્ અસિભિઃ પતદ્ભિઃ
રણક્ષિતિઃ શોણિતમદ્યકુલ્યા ગજા વિવિગ્નાઃ કરશીકરેણ ॥

શિલીમુખોત્કૃત્તશિરઃફલાઢ્યા ચ્યુતૈઃ શિરત્રૈશ્ ચષકોત્તરેવ
રણક્ષિતિઃ શોણિતમદ્યકુલ્યા રરાજ મૃત્યોર્ ઇવ પાનભૂમિઃ ॥

ઉપાન્તયોર્ નિષ્કુષિતં વિહંગૈર્ આક્ષિપ્ય તેભ્યઃ પિશિતપ્રિયાપિ
કેયૂરકોટિક્ષતતાલુદેશા શિવા ભુજચ્છેદમ્ અપ્ આચકાર ॥

કશ્ચિદ્ દ્વિષત્ખડ્ગહૃતોત્તમાઙ્ગઃ સદ્ય્ ઓ વિમાનપ્રભુતામ્ ઉપેત્ય
વામાઙ્ગસંસક્તસુરાઙ્ગનઃ સ્વં નૃત્ય્ અત્ કબન્ધં સમરે દદર્શ ॥

અન્યોન્યસૂતોન્મથનાદ્ અભૂતાં તાવ્ એવ સૂતૌ રથિનૌ ચ કૌચિત્
વ્યશ્વૌ ગદાવ્યાયતસંપ્રહારૌ બગ્નાયુધૌ બાહુ વિમર્દનિષ્ઠૌ ॥

પરસ્પરેણ ક્ષતયોઃ પ્રહર્ત્રોર્ ઉત્ક્રાન્તવાય્વોઃ સમકાલમ્ એવ
અમર્ત્યભાવે ઽપિ કયોશ્ચિદ્ આસીદ્ એકાસરઃપ્રાર્થિતયોર્ વિવાદઃ ॥

વ્યૂહાવ્ ઉભૌ તાવ્ ઇતરેતર્ અસ્માદ્ ભઙ્ગં જયં ચાપતુર્ અવ્યવસ્થમ્
પશ્ચાત્પુરોમારુતયોઃ પ્રવૃદ્ધૌ પર્યાયવૃત્ત્યેવ મહાર્ણવોર્મી ॥

પરેણ ભગ્ને ઽપિ બલે મહૌજા યયાવ્ અજઃ પ્રત્ય્ અરિસૈન્યમ્ એવ
ધૂમો નિવર્ત્ એત સમીરણેન યત્ ઓ હિ કક્ષસ્ તત એવ વહ્નિઃ ॥

રથી નિષઙ્ગી કવચી ધનુષ્માન્ દૃપ્ત્ અઃ સ રાજન્યકમ્ એકવીરઃ
નિવારયામ્ આસ મહાવરાહઃ કલ્પક્ષય્ ઓદ્ધૂતમ્ ઇવાર્ણવામ્ભઃ ॥

સ દક્ષિણં તૂણ-મુખ્ એન વામં વ્યાપારયન્ હસ્તમ્ અલક્ષ્યતાજૌ
આકર્ણકૃષ્ટા સકૃદ્ અસ્ય યોદ્ધુર્ મૌર્વીવ બાણાન્ સુષુવે રિગુફ્નાન્ ॥

સ રોષદષ્ટ્ આધિક લોહિત્ ઓષ્ઠૈર્ વ્યક્તોર્ધ્વરેક્ આ ભૃ કુટીર્ વહદ્ભિઃ
તસ્તાર ગાં ભલ્લનિકૃત્તકણ્ઠૈર્ હું કારગર્ભૈર્ દ્વિષતાં શિરોભિઃ ॥

સર્વૈર્ બલાઙ્ગૈર્ દ્વિરદપ્રધાનૈઃ સર્વાયુધૈઃ કઙ્કટભેદિભિશ્ ચ
સર્વપ્રયત્નેને ચ ભૂમિપાલાસ્ તસ્મિન્ પ્રજહ્રુર્ યુધિ સર્વ એવ ॥

સો ઽસ્ત્રવ્રજૈશ્ છન્ન રથઃ પરેષાં ધ્વજાગ્રમાત્રેણ બભૂવ લક્ષ્યઃ
નીહારમગ્નો દિનપૂર્વભાગઃ કિંચિત્પ્રકાશેન વિવસ્વતેવ ॥

પ્રિયંવદાત્ પ્રાપમ્ અસૌ કુમારઃ પ્રાયુઙ્ક્ત રાજસ્વ્ અધિરાજસૂનુઃ
ગાન્ધર્વમ્ અસ્ત્રં કુસુમાસ્ત્રકાન્ત્ અઃ પ્રસ્વાપનં સ્વપનિવૃત્તલૌલ્યઃ ॥

તતો ધનુષ્કર્ષણમૂઢહસ્તમ્ એકાંસપર્યસ્તશિરસ્ત્ર જાલમ્
તસ્થૌ ધ્વજસ્તમ્ભનિષણ્ણદેહં નિદ્રાવિધેયં નરદેવસૈન્યમ્ ॥

તતઃ પ્રિયોપાત્તરસે ઽધરોષ્ઠે નિવેશ્ય દધ્મૌ જલં કુમારઃ
યેન સ્વહસ્તાર્જિત્ અમ્ એકવીરઃ પિબન્ યશો મૂર્તમ્ ઇવાભાસે ॥

શઙ્ખસ્વનાભિજ્ઞતયા નિવૃત્તાસ્ તં સન્નશત્રું દદૃશુઃ સ્વયોધાઃ
નિમીલિતાનામ્ ઇવ પઙ્કજાનાં મધ્યે સ્ફુરન્તં પ્રતિમાશશાઙ્કમ્ ॥

સશોણિતૈસ્ તેન શિલીમુખાગ્રૈર્ નિક્ષેપિતાઃ કેતુષુ પાર્થિવાનામ્
યશો હૃતમ્ સંપ્રતિ રાઘવેણ ન જીવિતં વઃ કૃપયેતિ વર્ણાઃ ॥

સ ચાપકોટીનિહિતૈકબાહુઃ શિરસ્તનિષ્કર્ષણભિન્નમુલિઃ
લલાટબદ્ધશ્રમવારિબિન્દુર્ ભીતાં પ્રિયામ્ એત્ય વચો બભાષે ॥

ઇતઃ પરાન્ અર્ભકહાર્યશસ્ત્રાન્ વૈદર્ભિ પશ્યાનુમતા મયાસિ
એવંવિધેનાહવચેષ્ટિતેન ત્વં પ્રાર્થ્યસે હસ્તગતા મમભિઃ ॥

તસ્યાઃ પ્રતિદ્વન્દ્વિભવાદ્ વિષાદાત્ સદ્ય્ ઓ વિમુક્તં મુખમ્ આબભાસે
નિ શ્વાસબાષ્પાપગમાત્ પ્રપન્નઃ પ્રસાદમ્ આત્મીયમ્ ઇવાત્મદર્ષાઃ ॥

હૃષ્ટાપિ સા હ્રીવિજિતા ન સાક્ષાદ્ વાગ્ભિઃ સખીનાં પ્રિયમ્ અભ્યનન્દત્
સ્થલી નવામ્ભઃપૃષતાભિ વૃષ્ટા મયૂરકેકાભિર્ ઇવાભ્ર વૃન્દમ્ ॥

ઇતિ શિરસિ સ વામં પાદમ્ આધાય રાજ્ઞામ્ ઉદવહદ્ અનવદ્યાં તામ્ અવદ્યાદ્ અપેતહ્
રથતુરગરજોભિસ્ તસ્ય રૂક્ષાલક્ આગ્રા સમરવિજયલષ્મીઃ સૈવ મૂર્તા બભૂવ ॥

પ્રથમપરિગતાર્થસ્ તં રઘુઃ સંનિવૃત્તં વિજયિનમ્ અભિનન્દ્ય શ્લાઘ્યજાયાસમેતમ્
તદુપહિતકુટુમ્બઃ શાન્તિમાર્ગોતુસ્કો ઽભૂન્ ન હિ સતિ કુલધુર્યે સૂર્યવંશ્યા ગૃહાય ॥

લલાટબદ્ધભૃકુટીતરઙ્ગૈસ્ તનુત્યજાં દન્તનિપીડિતોષ્ઠૈઃ
આતસ્તરે ભલ્લનિકૃત્તકણ્ઠૈર્ હુંકારગર્ભૈર્ દ્વિષતાં શિરોભિઃ ॥