Raghuvamsha · Chapter 6

sa tatra mañceṣu manojñaveṣān siṃhāsanasthān upacāravastu
vaimānikānāṃ marutām apaśyad ākṛṣṭalīlān naralokapālān //

rater gṛhītānunayena kāmaṃ pratyarpitasvāṅgam iveśvareṇa
kākutstham ālokayatāṃ nṛpāṇāṃ mano babhūvendumatīnirāśam //

vaidarbhanirdiṣṭam asau kumāraḥ kḷptena sopānapathena mañcam
śilāvibhaṅgair mṛgarājaśāvas tuṅgaṃ nagotsaṅgam ivāruroha //

parārdhyavarṇāstaraṇopapannam āsedivān ratnavad (?) āsanaṃ saḥ
bhūyiṣṭham āsīd upameyakāntir mayūrapṛṣṭhāśrayiṇā guhena //

tāsu śriyā rājaparaṃparāsu prabhāviśeṣodayadurnirīkṣyaḥ
sahasradhātmā vyarucad vibhaktaḥ payomucāṃ paṅktiṣu vidyuteva //

teṣāṃ mahārhāsanasaṃsthitānām udāranepathyabhṛtāṃ sa madhye
rarāja dhāmnā raghusūnur eva kalpadrumāṇām iva pārijātaḥ //

netravrajāḥ paurajanasya tasmin vihāya sarvān nṛpatīn nipetuḥ
madotkaṭe recitapuṣpavṛkṣā gandhadvipe vanya iva dvirephāḥ //

atha stute bandibhir anvayajñaiḥ somārkavaṃśye naradevaloke
saṃcārite c'; āg ā rusārayonau dhūpe samutsarpati vaijayantīḥ //

puropakaṇṭhopavanāśrayāṇāṃ kalāpinām uddhatanṛtyahetau
pradhmātaśaṅkhe parito digantāṃs tūryasvane mūrchati maṅgalārthe //

manuṣyavāhyaṃ catur aśra yānam adhyāsya kanyā parivāraśobhi
viveśa mañcāntararājamārgaṃ patiṃvarā kḷptavivāhaveṣā //

tasmin vidhānātiśaye vidhātuḥ kanyāmaye netraśataikalakṣye
nipetur antaḥkaraṇair narendrā dehaiḥ sthitāḥ kevalam āsaneṣu //

tāṃ praty abhivyaktamanorathānāṃ mahīpatīnāṃ praṇayāgradūtyaḥ
pravālośobhā iva pādapānāṃ śṛṅgāraceṣṭa vividhā babhūvuḥ //

kaścit karābhyām upagūḍhanālam ālolapattrābhihatadvirepham
rajobhir ant aḥ pariveṣabandhi līlāravindaṃ bhramayāṃ cakāra //

visrastam aṃsād aparo vilāsī ratnānuviddhāṅgadakoṭilagnam
prālambam ut kṛṣya yathā vakaśaṃ nināya sācīkṛtacāruvaktraḥ //

ākuñcitāgrāṅgulinā tato 'nyaḥ kiṃcitsamāvarjitanetraśobh aḥ
tiryagvisaṃsarpinakhaprabheṇa pādena haimaṃ vililekha pīṭham //

niveśya vāmaṃ bhujam āsanārdhe tatasaṃniveśād adhikonnatāṃsaḥ
kaścid vivṛttatrikabhinnahāraḥ suhṛtsamābhāṣaṇatatparo 'bhūt //

vilāsinīvibhramadantapattram āpāṇḍ u raṃ ketaka barham anyaḥ
priyāitambocitasaṃniveśair vipāṭayām āsa yuvā nakhāgraiḥ //

kuśeśayātāmratalena kaścit kareṇa rekhādhvajalāñchanena
ratnāṅgulīyaprabhayānuviddhān udīrayām āsa salīlam akṣān //

kaścid yathābhāgam avasthite 'pi svasaṃniveś ād vyatilaṅghinīva
vajrāṃśu garbh āṅgulirandhram ekaṃ vyāpārayām āsa karaṃ kirīṭe //

tato nṛpāṇāṃ śrutavṛttavaṃśā puṃva t pragalbhā pratihārarakṣ ī
prāk saṃnikarṣaṃ magadheśvarasya nītvā kumārīm avadat sunandā //

asau śaraṇyaḥ śaraṇonmukhānām agādhasattvo magadhapratiṣṭhaḥ
rājā prajārañjanalabdhavarṇaḥ paraṃtapo nāma yathārthanāmā //

kāmaṃ ṇrpāḥ sant u saharaśo 'nye rājanvatīm āhur anena bhūmim
nakṣatratārāgrahasaṃkulāpi jyotiṣmatī candramasaiva rātriḥ //

kriyāprabandhād ayam adhvarāṇām ajasram āhūtasahasranetraḥ
śacyāś ciraṃ pāṇdukapolalambān mandāraśūnyān alakāṃś cakāra //

anena ced icchasi gṛhyamāṇaṃ pāṇiṃ vareṇyena kuru praveśe
prāsādavātāyana saṃśritānāṃ netrotsatvaṃ puṣpapurāṅganānām //

evaṃ tayokte tam avekṣya kiṃcid (?) visraṃsidūrvāṅkamadhūkamālā
ṛjupraṇāmakriyayaiva tanvī pratyādideśainam abhāṣamāṇā //

tāṃ saiva vetragrahaṇe niyuktā rājāntaraṃ rājasutāṃ nināya
samīraṇottheva taraṅgalekhā padmāntaraṃ mānasarājahaṃsīm //

jagāda cainām ayam aṅga nāthaḥ surāṅganāprārthitayauvanaśrīḥ
vinīta nāgaḥ kila sūtra kārair aindraṃ padaṃ bhūmigato 'pi bhuṅkte //

anena pary āsayatāsra bindūn muktāphalsthūlatamān staneṣu
pratyarpitāḥ śatruvilāsinīnām unmucya sūtreṇa vinaiva hārāḥ //

nisargabhinnāspadam ekasaṃstham asmin dvayaṃ śrīś ca sarasvatī ca
kāntyā girā sūnṛtayā ca yogyā tvam eva kalyāṇi tayos tṛtīyā //

athāṅgarājād avatārya cakṣur yāh janyām avadat kumārī
nāsau na kāmyo na ca veda samyag draṣṭuṃ na sā bhinnarucir hi lokaḥ //

tataḥ paraṃ duṣprasahaṃ dviṣadbhir nṛpaṃ niyuktā pratihārabhūmau
nidarśayām āsa viśeṣa dṛśyam induṃ navotthānam ivendumaty ai //

avantinātho 'yam udagrabāhur viśālavakṣās tanuvṛttamadhyaḥ
āropya cakra bhrahmam uṣṇa tejās tvaṣṭreva yatn ollikhito vibhāti //

asya prayāṇeṣu samagraśakter agresarair vājibhir utthitāni
kurvanti sāmantaśikhāmaṇīnāṃ prabhāprarohāstamayaṃ rajāṃsi //

asau mahākālaniketanasya vasann adūre kila candramaul eḥ
tamisrapakṣe 'pi saha priyābhir jyotsnāvato nirviśati pradoṣān //

anena yūnā saha pārthivena rambhoru kaccin manaso rucis te
siprātaraṅgānilakampitāsu vihartum udyānaparaṃparāsu //

tasminn abhidyotitabandhupadme pratāpasaṃśoṣitaśatrupaṅke
babandha sā nottamasaukumāryā kumudvatī bhānumatīva bhāvam //

tām agratas tāmarasāntarābhām anūparājasya guṇair anūnām
vidhāya sṛṣṭiṃ lalitām vidhātur jagāda bhūyaḥ sudatīṃ sunandā //

saṃgrāmanirviṣṭasahasrabāhur aṣṭadāsadvīpanikhātayūpaḥ
ananyasādhāraṇarājaśabdo babhūva yogī kila kārtavīryaḥ //

akāryacintāsamakālam eva prādurbhavaṃś cāpadharaḥ purastāt
antaḥśarīreṣv api yaḥ prajānāṃ pratyādideśāvinayaṃ vinetā //

jyābandhaniṣpandabhujena yasya vini śvasadvaktraparaṃpareṇa
kārāgṛhe nirjitavāsavena laṅkeśvareṇoṣitam ā prasādāt //

tasyānvaye bhūpatir eṣa jātaḥ pratīpa ity āgamavṛddhasevī
yena śriyaḥ saṃśrayadoṣarūḍhaṃ svabhāvalolety ayaśaḥ pramṛśṭam //

āyodhane kṛṣṇagatiṃ sahāyam avāpya yaḥ kṣatriyakālarātr im
dhārāṃ śitāṃ rāmaparaśvadhasya saṃbhāvayaty utpalapattrasārām //

asyāṅkalakṣmīr bhava dīrghabāhor māhiṣmatīvapranitambakāñcīm
prāsādajālair jalveṇiramyāṃ revāṃ yadi prekṣitum asti kāmaḥ //

tasyāḥ prakāmaṃ priyadarśano 'pi na sa kṣitīśo rucaye babhūva
śaratpramṛṣṭāmbudharoparodhaḥ śaśīva paryāptakalo nalinyāḥ //

sā śūrasendādhipatiṃ suṣeṇam uddiśya lok āntaragītakīrtim
ācāraśuddhobhayavaṃśadīpaṃ śuddhāntarakṣyā jagade kumār ī //

nīpānvayaḥ pārthiva eṣa vajvā guṇair yam āśritya paraspareṇa
siddhāśramaṃ śāntam ivaitya sattvair naisargiko 'py utsasṛje virodhaḥ //

yasy'; ātma gehe nayanābhirāmā kāntir himāṃśor iva saṃniviṣṭa
harmyāgrasaṃrūḍhatṛṇāṅkureṣu tejo 'viśahyaṃ ripumandireṣu //

yasyāvarodhastanacandanānāṃ prakṣālanād vārivihārakāle
kalindakanyā mathur āṃ gatā 'pi gaṅgormisaṃ sakta jaleva bhāti //

trastena tākrṣyāt kila kāliyena maṇiṃ visṛṣṭaṃ yamunaukasā yaḥ
vakṣaḥsthalavyāpi rucaṃ dadhānaḥ sakaustubhaṃ hrepayatīva kṛṣnam //

saṃbhāvya bhartāram amuṃ yuvānaṃ mṛdupravālottarapuṣpaśayye
vṛndāvane caitrarathād anūne nirviśyatāṃ sundari yuvanaśrīḥ //

adhyāsya cāmbhaḥpṛṣatokṣitāni śaileya gandhīni śilātalāni
kalāpināṃ prāvṛṣi paśya nṛtyaṃ kāntāsu govardhanakandarāsu //

nṛpaṃ tam āvartamanojñanābhiḥ sā vyatyagād anyavadhūr bhavitrī
mahīdharaṃ mārgavaśād upetaṃ srotovahā sāgaragāminīva //

athāṅgadāśliṣṭabhujaṃ bhujiṣyā hemāṅgadaṃ nāma kaliṅganātham
āseduṣīṃ sāditaśatrupakṣaṃ bālām abālendumukhīṃ babhāṣe //

asau mahendrādrisamānasāraḥ patir mahendrasya mahodadheś ca
yasya kṣaratsainyagajacchalena yātrāsu yātīva puro mahendraḥ //

jyāghāta rekhe subhujo bhujābhyāṃ bibharti yaś cāpabhṛtāṃ purogaḥ
ripuśriy āṃ sāñjanabhāṣpa seke bandīkṛṭ ānām iva paddhatī dve //

raṇe 'mitatrīṇatayā prakāśaḥ śarāsanajyānikaṣau bhujābhyām
viśiṣṭarekhau ripuvikramāgner nirvāṇamārgāv iva yo bibharti //

yam ātmanaḥ sadmani saṃni kṛṣṭo mandradhvanityājitayāmatūryaḥ
prāsādavātāyanadṛṣyavīciḥ prabodhayaty arṇava eva suptam //

anena sārdhaṃ viharāmburāśes tīreṣu tālīvanamarmareṣu
dvīpānatarānītalavaṅgapuṣpair apākṛtasvedalavā marudbhiḥ //

pralobhitāpy ākṛtilobhanīyā patiṃ purasyorugapūrvanāmnaḥ
tasmād ap āvartata dūrakṛṣṭā nītyeva lakṣmīḥ pratikūladaivāt //

athādhigamyābhuvarājakalpaṃ patiṃ purasyorugapūrvanāmnaḥ
ācārapūtobhayavaṃśadīpaṃ śuddhāntarakṣyā jagade kumārī //

athor ākhyasya purasya nāthaṃ dauvārikī deva sarūpam
itaś cakorākṣi vilokayeti pūrvānuśiṣṭāṃ nijagāda bhojyām //

pāṇḍyo 'yam aṃsārpitalamb a hāraḥ kḷptāṅgarāgo hari candanena
ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ //

v i ndhyasya saṃstambhayitā mahādrer niḥśeṣapītojjhitasindhu rājaḥ
prītyāśvamedhāvabhṛthārdramūrteḥ sausnātiko yasya bhavaty agastyaḥ //

astraṃ harād āptavatā durāpaṃ yenendralok āva jayāya dṛptaḥ
purā janasthānavimardaśaṅkī saṃdhāya laḥkādhipatiḥ pratasthe //

anena pāṇau vidhivad (?) gṛhīte mahākulīnena mahīva gurvī
ratnānuviddhārṇavamekhalāyā diśaḥ sapatnī bhava dakṣiṇ asyāḥ //

tāmbūlavallīpariṇaddhapūgāsv elālatāliṅgitacandanāsu
tamālapattrāstaraṇāsu rantuṃ prasīda śaśvan malayasthalīṣu //

indīvaraśyāmatanaur nṛpo 'sau tvaṃ rocanāgauraśarīrayaṣṭiḥ
anyonyaśobhāparivṛddhaye vāṃ yogas taḍittoyadayor ivāstu //

svasur vidarbhādhipates tadīyo lebhe 'ntaraṃ cetasi nopadeśaḥ
divākarādarśanabaddhakośe nakśatranāthāṃśur ivāravinde //

saṃcāriṇī dīpaśikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā
narendramārgāṭṭa iva prapede vivarṇabhāvaṃ sa sa bhūmipālaḥ //

tasyāṃ raghoḥ sūnur upasthitāyāṃ vṛṇīta māṃ neti samākulo 'bhūt
vāmetaraḥ saṃśayam asya bāhuḥ keyūrabandhocchavasitair nunoda //

taṃ prāpya sarvāvayavānavadyaṃ vyāvartatānyopagamāt kumārī
na hi praphullaṃ sahakāram etya vṛksāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭpadālī //

tasmin samāveśitacittavṛttim induprabhām indumatīm avekṣya
pracakrame vaktum anukramajñā savistaraṃ vākyam idaṃ sunandā //

ikṣvākuvaṃśyaḥ kakudaṃ nṛpāṇāṃ kakutstha ity āhitalakṣaṇo 'bhūt
kākutsthaśabdaṃ yata unnatecchāḥ ślāghyaṃ dadhaty uttarakosalendrāḥ //

mahendram āsthāya mahokṣarūpaṃ yaḥ saṃyati prāptapināk i līlaḥ
cakāra bāṇair asurāṅganānāṃ gaṇḍa sthalīḥ proṣitapattralekhāḥ //

airāvatāsphālanaviślathaṃ yaḥ saṃghaṭṭayann aṅgadam aṅgadena
upeyuśaḥ svām api mūrtim agryām ardhāsanaṃ gotrabhido 'dhita ṣṭh au //

jātaḥ kule tasya kilorukīrtiḥ kulapradīpo nṛpatir dilīpaḥ
atiṣṭhad ekonaśatakratutve śakrābhyasūyāvinivṛttaye yaḥ //

yasmin mahīṃ śāsati vāṇinīnāṃ nidrāṃ vihārārdhapathe gatānām
vāto 'pi nāsaraṃsayad aṃśukāni ko lambayed āharaṇāya hastam //

putro raghus tasya padaṃ praśāsti mahākrator viśvajitaḥ prayoktā
caturdig āvarjita saṃbhṛt āṃ yo mṛtpātraśeṣām akarod vibhūtim //

ārūḍham adrīn udadhīn vi tīrṇaṃ bhujaṃgamānāṃ vasatiṃ praviṣṭam
ūrdhvaṃ gataṃ yasya na cānubandhi yaśaḥ paricchettum iyattayālam //

asau kumāras tam ajo 'nujātas triviṣṭapasyeva patiṃ jayantaḥ
gurvīṃ dhuraṃ yo bhuvanasya pitrā dhuryeṇa damyaḥ sadṛś aṃ bibharti //

kulena kāntyā vayasā navena guṇaiś ca tais tair vinayapradhānaiḥ
tvam ātmanas tulyam amuṃ vṛṇīṣva ratnaṃ samāgacchatu kāñcanena //

tataḥ sunandāvacanāvasāne lajjāṃ tanū kṛtya narendrakanyā
dṛṣṭyā prasādāmalayā kumāraṃ pratyagrahīt saṃvaraṇasrajeva //

sā yūni tasminn abhilāṣabandhaṃ śaśāka śālīnatayā na vaktum
romāñcalakṣyeṇa sa gātrayaṣṭiṃ bhittvā nirākrāmad arālakeśyāḥ //

tathāgatāyāṃ parihāsapūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetra dharā babhāṣe
ārye vrajāmo 'nyata ity athaināṃ vadhūr asūyākuṭilaṃ dadarśa //

sā cūrṇagauraṃ raghunandanasya dhātrīkarābhyāṃ karabhopamorūḥ
āsañjayām āsa yathāpradeśaṃ kaṇṭhe guṇaṃ mūrtam ivānurāgam //

tayā srajā maṅgalapuṣpamayyā viśālavakṣaḥsthalalambayā saḥ
amaṃsta kaṇṭhārpitabāhupāśāṃ vidarbharājāvarajāṃ vareṇyaḥ //

śaśinam upagateyaṃ kaumudī meghamuktaṃ jalanidhim anurūp aṃ
iti samaguṇayogaprītayas tatra paurāḥ śravaṇakaṭu nṛpāṇām ekavākyaṃ vivavruḥ //

pramuditavarapakṣam ekatas tat (?) kṣitipatimaṇḍalam anyato vitānam
uṣasi sara iva praphullapadmaṃ kumudavanapratipannanidram āsīt //

sa tatra mañceṣu vimānakalpeṣv ākalpasaṃmūrchitarūpaśobhān
siṃhāsanasthān nṛpatīn apaśyat yūpān praśastān iva haimaved īn //

yadā yadā rājakumārikāsau na pūrvapūrvaṃ ganayāṃ cakāra
tadā tadā nāmitarepharekhām āśālatā pallavinī babhūva //