Raghuvamsha · Chapter 5

tam adhvare viśvajiti kṣitīśaṃ niḥśeṣaviśrāṇitakośajātam
upāttavidyo gurudakṣinārthī kautsaḥ prapede varatantuśiṣyaḥ //

sa mṛnmaye vītahiraṇmayatvāt pātre nidhāyārgahyam anarghya śīlaḥ
śrutaprakāśaṃ yaśasā prakāśaḥ pratyujjagāmātithim ātitheyaḥ //

tam arcayitvā vidhivad vidhijñas tapodhanaṃ mānadhanāgrayāyī
viśāṃpatir viṣṭarabhājam ārāt kṛtāñjaliḥ kṛtyavid ita uvāca //

apy agraṇīr mantrakṛtām ṛṣīṇāṃ kuśāgrabuddhe kuśalī gurus te
yatas tvayā jñānam aśeṣam āptam lokena caitanyam iv oṣṇaraśmeḥ //

kāyena vācā manasā pi śaśvad yat saṃbhṛtaṃ vāsavadhairyalopi
āpādyate na vyayam antarāyaiḥ kaccin maharṣes trividhaṃ tapas tat //

ādhārabandhapramukhaiḥ prayatnaiḥ saṃvardhitānāṃ sutanirviśeṣam
kaccin na vāyvādir upaplavo vaḥ śramacchidaṃ āśramapādapānām //

kriyānimitteṣv api vatsalatvād abhagnakāmā munibhiḥ kuśeṣu
tadaṅkaśayyācyutanābhinālā kaccin mṛgīṇām anaghā prasūtiḥ //

nirvartyate yair niyamābhiṣeko yebhyo nivāpāñjalayaḥ pitḥṇām
tāny uñchaṣaṣṭhāṅkitasaikatāni śivāni vas tīrthajalāni kaccit //

nīvārapākādi kaḍam g arīyair āmṛśyate jānapadair na kaccit
kālopapannātithi kalpa bhāgaṃ vanyaṃ śarīrasthitisādhanaṃ vaḥ //

api prasannena maharṣiṇā tvaṃ samyag vinīyānumato gṛhāya
kālo hy ayaṃ saṃkramituṃ dvitīyaṃ sarvopakārakṣamam āśramaṃ te //

tavārhato nābhigamena tṛptaṃ mano niyogakriyayotsukaṃ me
apy ājñayā śāsitur ātmanā vā prāpto 'si saṃbhāvayituṃ vanān mām //

ity arghya pātrānumitavyayasya raghor udārām api gāṃ niśamya
svārthopapattiṃ prati durbalāśas tam ity avocad varatantuśiṣyaḥ //

sarvatra no vārttam avehi rājan nāthe kutas tvavy aśubhaṃ prajānām
sūrye tapaty āvaraṇāya dṛṣṭeḥ kalpeta lokasya kathaṃ tamisr ā //

bhaktiḥ pratīkṣyeṣu kulocitā te pūrvān mahā bhāga tayā 'tiśeṣe
vyatītakāl as tv aham abhyupetas tvām arthibhāvād iti me viṣādaḥ //

śarīramātreṇa narendra tiṣṭhann ābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ
āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ //

sthāne bhavān ekanarādhipaḥ sann akiṃcanatvaṃ makhajaṃ vyanakti
paryāyapītasya surair himāṃśoḥ kalākṣayaḥ ślāghyataro hi vṛddheḥ //

tad anyatas tāvad ananyakāryo gurvartham āhartum ahaṃ yatiṣye
svasty astu te nirgalitāmbugarbhaṃ śaradghanaṃ nārdati cātako 'pi //

etāvad uktvā pratiyātukāmaṃ śiṣyaṃ maharṣer nṛpatir niṣidhya
ki ṃ vastu vidvan gurave pradeyaṃ tvayā kiyad veti tam anvayuṅkta //

tato yathāvadvihitādhvarāya tasmai smayāveśavivarjitāya
varṇāśramāṇāṃ gurave sa varṇī vicakṣaṇaḥ prastutam ācacakṣe //

sam āptavidyena mayā maharṣir vijñāpito 'bhūd gurudakṣiṇāyai
sa me cirāyāskhalitopacārāṃ tāṃ bhaktim evāgaṇayat purastāt //

nirbandhasaṃjātaruṣārthakārśyam acintayitvā guruṇāham uktaḥ
vittasya vidyāparisaṃkhyayā me koṭīṣ catasro daśa cāhareti //

so 'haṃ saparyāvidhibhājanena matvā bahvantaṃ prabhuśabdaśeṣam
abhyutsahe saṃprati noparoddhum alpetaratvāc chrutaniṣkrayasya //

itthaṃ dvijena dvijarākāntir āvedito vedavidāṃ vareṇa
enonivṛttendriyavṛttir enaṃ jagāda bhūyo jagadekanāthaḥ //

gurvartham arthī śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśād anavāpya kāmam
gato vadāyāntaram ity ayaṃ me mā bhūt parīvādanavāvatāraḥ //

sa tvaṃ praśaste mahit e madīye vasaṃś caturtho 'gnir ivāgnyagāre
dvitrāṇy ahāny arhasi soḍhum arhan yāvad yate sādhayituṃ tvadartham //

tatheti tasy'; āvitath aṃ pratītaḥ pratyagrahīt saṃgaram agrajanmā
gām āttasārāṃ raghur apy avekṣya niṣkaṣṭum arthaṃ cakame kuberāt //

vasiṣṭhamantrokṣaṇajāt prabhāvād udanvadākāśamahīdhareṣu
marutsakhasyeva balāhakasya gatir vijaghne na hi tadrathasya //

athādhiśiśye prayathaḥ pradoṣe rathaṃ raghuḥ kalpitaśastragarbham
sāmantasaṃbhāvanayaiva dhīraḥ kailāsanāthaṃ tarasā jigīṣuḥ //

prātaḥ prayāṇābhimukhāya tasmai savismayāḥ kośagṛhe niyuktāḥ
hiraṇmayīṃ kośagṛhasya madhye vṛṣṭiṃ śaśaṃsuḥ patitāṃ nabhastaḥ //

taṃ bhūpatir bhāsurahemarāśiṃ labdhaṃ kuberād abhiyāsyamānāt
dideśa kaut asya samastam eva pādaṃ sumeror iva vajrabhinnam //

janasya sāketanivāsinas tau dvāv apy abhūtām abhinandyasattvau
gurupradeyādhikanīḥspṛho 'rthī nṛpo 'rthikāmād adhikapradaś ca //

athoṣṭravāmīśata vāhit ārthaṃ prajeṣvaraṃ prītamanā maharṣiḥ
spṛṣan kareṇānatapūrvakāyaṃ saṃprasthito vācam uvāca kautsaḥ //

kim atra citraṃ yadi kāmasūr bhūr vṛtte sthitasyādhipateḥ prajānām
acintanīyas tu tava prabhāvo manīṣitaṃ dyaur api yena dugdhā //

āśāsyam anyat punaruktabhūtaṃ śreyāṃsi sarvāṇy adhijagmuṣas te
putraṃ labhasvātmaguṇānurūpaṃ bhavantam īḍ aṃ bhavataḥ piteva //

itthaṃ prayujyāśiṣam agrajanmā rājñe pratīyāya guroḥ sakāśam
rājāpi lebhe sutam āśu tasmād ālokam arkād iva jīvalokaḥ //

brāhme muhūrte kila tasya devī kumārakalpaṃ suṣuve kumāram
ataḥ pitā brahmaṇa eva nāmnā tam ātma janmānam ajaṃ cakāra //

rūpaṃ tad ojasvi tad eva vīryaṃ tad aiva naisargikam unnatatvam
na kāraṇāt svād bibhide kumāraḥ pravartito dīpa iva pradīpāt //

upāttavidyaṃ vidhivad gurubhyas taṃ yauvanodbhedaviśeṣakāntam
śrī r gantukāmā pi guror anujñāṃ dhīreva kanyā pitur ācakāṅkṣa //

atheśvareṇa krathakaiś i kānāṃ svayaṃvarārthaṃ svasur indumatyāḥ
āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūto raghave visṛṣṭaḥ //

taṃ ślāghyasaṃbandham asau vicintya dārakriyāyogyadaśaṃ ca putram
prasthāpayām āsa sasainyam enam ṛddhāṃ vidarbhādhiparājadhānīm //

tasyopakāryāracit opakārā vanyetarā jānapadopadābhiḥ
mārge nivāsā manujendrasūnor babhūvur udyānavihārakalpāḥ //

sa narmadārodhasi śīkarārdrair marudbhir ānartitanaktamāle
niveśayām āsa vilaṅghitādhvā klāntaṃ rajodhūsaraket u sainyam //

athopariṣṭād bhramarair bhramadbhiḥ prā k sūcitāntaḥsalilapraveśaḥ
nirdhauta dānāmala gaṇḍa bhittir yanyaḥ saritto gaja unmamajja //

niḥśeṣavikṣālitadhātunāpi vaprakriyām ṛkṣavatas taṭeṣu
nīlordhvarekhāśabalena śaṃsan dantadvayenāśmavikuṇṭhitena //

saṃhāravikṣepalaghukriyeṇa hastena tīrābhimukhaḥ saśabdam
babhau sa bhindan bṛhatas taraṅgān vāryargalābhaṅga iva pravṛttaḥ //

sa bhogibhogādhikapīvareṇa hastena tīrābhimukhaḥ saśabdam
saṃvardhitārtdhaprahitena dīrghān cikṣepa vārīparighān ivormīn //

śailopamaḥ ś ai vala mañjarīṇāṃ jālāni karṣann urasā sa paścāt
pūrvaṃ tadutpīḍitavārirāśiḥ saritpravāhas taṭam utsasarpa //

kāraṇḍavotsṛṣṭamṛdupratnānāḥ pulindayoṣāmbuvihārakāñcīḥ
karṣan sa śaivālalatā nadīṣaḥ skandhāvalagnās taṭam utsasarpa //

tasyaikanāgasya kapolabhittyor jal āvagāhakṣaṇamātraśāntā
vanyetarānekapadarśanena punar didīpe madadurdinaśrīḥ //

saptacchadakṣīrakaṭupravāham asahyam āghrāya madaṃ tadīyam
vilaṅghitādhoraṇatīvrayatnāḥ senāgajendrā vimukh ā babhūvuḥ //

sa cchinnabandhadrutayugyaśūnyaṃ bhagnākṣaparyastarathaṃ kṣaṇena
rāmāparitāṇavihastayodhaṃ senāniveśaṃ tum u laṃ cakāra //

tam āpatantaṃ nṛpater avadhyo vanyaḥ karīti śrutavān kumāraḥ
nivartayiṣyan viśikhena kumbhe jaghāna nātyāyatakṛṣṭa śārṅgaḥ //

sa viddhamātraḥ kila nāgarūpam utsṛjya tadvismitasainyadṛṣṭaḥ
sphuratprabhāmaṇḍalamadhyavarti kāntaṃ vapur vyomacaraṃ prapede //

atha prabhāvopanataiḥ kumāraṃ kalpadrumotthair avakīrya puṣpaiḥ
uvāca vāgmī daśanaprabhābhiḥ saṃvardhitoraḥsthalatārahāraḥ //

mataṅgaśāpād avalepamūlād avāptavān asmi mataṅgajatvam
avehi gandharvapates tanūjaṃ priyaṃvadaṃ māṃ priyadarśanasya //

sa cānunītaḥ praṇatena paścān mayā maharṣir mṛdutām agacchat
uṣṇatvam agnyātapasaṃprayogāc chaityaṃ hi yat sā prakṛtir jalasya //

ikṣvākuvaṃśaprabhavo yadā te bhetsyaty ajaḥ kumbham ayomukhena
saṃyokṣyase svena vapurmahimnā tadety avocat sa taponidhir mām //

saṃ mocitaḥ sattvavatā tvayāhaṃ śāpāc ciraprārthitadarśanena
prati priyaṃ ced bhavato na kuryāṃ vṛthā hi me syāt svapadopalabdhiḥ //

saṃmohanaṃ nāma sakhe mamāstraṃ prayogasaṃhāravibhaktamantram
gāndharvam ādhatsva yataḥ prayoktur na cārihiṃsā vijayaś ca haste //

alaṃ hriyā māṃ prati yan muhūrtaṃ dayāparo 'bhuḥ praharann api tvam
tasmād upacchandayati prayojaṃ mayi tvayā na pratiśedha raukṣyam //

tathety upaspṛśya payaḥ pavitraṃ somodhbavāyāḥ sarito nṛsomaḥ
udaṅmukhaḥ so 'stravid astramantraṃ jagrāha tasmān nigṛhītaśāpāt //

evaṃ tayor adhvani daivayogād āseduṣoḥ sakhyam acintyahet u
eko yayau caitrarathapadeśān saurājyaramyān aparo vidarbhān //

taṃ tasthivāṃsaṃ nagaropakaṇṭhe tadāgamārūḍhagurupraharṣaḥ
pratyujjagāma krathakaiś i kendraś candraṃ pravṛddhormir ivormimālī //

praveśya cainaṃ puram agrayāyī nīcais tathopācarad arpitaśrīḥ
mene yathā tatra janaḥ sameto vaidarbham āgantum ajaṃ gṛheśam //

tasy'; ādhikār a puruṣaiḥ praṇataiḥ pradiṣṭāṃ prāgdvāravediviniveśita pūrṇa kumbhām
mene yathā tatra janaḥ sameto bālyāt parām iva daśāṃ madano 'dhyuvāsa //

tatra svayaṃvarasamāhṛtarājalokaṃ kanyālalāma kamanīyam ajasya lipsoḥ
bhāvāvabodhakaluṣā dayiteva rātrau nidrā cireṇa nayanābhimukh ī babhūva //

taṃ karṇabhūṣaṇanipīḍitapīvarāṃsaṃ śayyottaracchadavimardakṛśāṅgarāgam
sūtātmajāḥ savayasaḥ prathitaprabodhaṃ) prābodhayann uṣasi vāgbhir udāravācaḥ //

rātrir gatā matimatāṃ vara muñca śayyāṃ dhātrā dvidhaiva nanu dhūr jagato vibhaktā
tām ekatas tava bibharti gurur vinidras tasyā bhavān aparadhuryapadāvalambī //

nidrāvaśena bhavatā py anapekṣamāṇā paryutsukatvam abalā niśi khaṇḍiteva
lakṣmīr vinodayati yena digantalambī so 'pi tvadānanaruciṃ vijahāti candraḥ //

tad valgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ paraparatulām adhirohatāṃ dve
praspandamānaparuṣetaratāram antaś cakṣus tava pracalitabhramaraṃ ca padmam //

vṛnt āc chl athaṃ harati puṣpam anokahānāṃ saṃsṛjyate sarasijair aruṇāmśubhinnaiḥ
svābhāvikaṃ paraguṇena vibhātavāyuḥ saurabhyam īpsur iva te mukhamārutasya //

tāmrodareṣu paitaṃ taru pallaveṣu nirdhauta hāragu l ikāviśadaṃ himāmbhaḥ
ābhāti labdhaparabhāgatayādharoṣṭhe līlāsmitaṃ sadaśanārcir iva tvadīyam //

yāvat pratāpanidhir ākramate na bhānur ahnāya tāvad aruṇena tamo nirastam
āyodhanāgrasaratāṃ tvayi vīra yāte kiṃ vā ripūṃs tava guruḥ svayam ucchinatti //

śayyāṃ jahaty ubhayapakṣavinītanidrāḥ stamberamā mukharaśṛṅkhalakarṣiṇas te
yeṣāṃ vibhānti taruṇāruṇarāgayogād bhinnādrigairikataṭā iva dantakoṣāḥ //

dīrgheṣv amī niyamitāḥ paṭamaṇḍapeṣu nidrāṃ vihāya vanajākṣa vanāy udeśyāḥ
vaktroṣmaṇā malinayanti purogatāni lehyāni saindhavaśilāśakalāni vāhāḥ //

bhavati viralabhaktir mlānapuṣpopahāraḥ svakiraṇpariveṣodhbedaśūnyāḥ pradīpāḥ
ayam api ca giraṃ nas tvatprabodhaprayuktām anuvadati śukas te mañjuvāk pañjarasthaḥ //

iti viracitavāgbhir bandiputraiḥ kumāraḥ sapadi vigata nidras talpam ujjhāṃ cakāra
madapaṭ u ninadadbhir bodhito rājahaṃsaiḥ suragaja iva gāṅgaṃ saikataṃ supratīkaḥ //

atha vidhim ava sāyya śāstradṛṣṭaṃ divasamukhocitam añcit ākṣipakṣmā
kuśalaviracit ānukūla veṣaḥ kṣitipasamājam agāt svayaṃvarastham //

gāndharvam astraṃ tad itaḥ pratīccha prayogasaṃhāravibhaktamantram
saṃdhyā prātipadeneva na cārihiṃsā vijayaḥ svahaste //

nidrāvaśaṃ tvayi gate śaśinā kathaṃcid ātmānam ānana rucā bhavato vi yujya
lakṣmīr vibhātasamaye 'pi hi darśanena paryutsukā praṇay inī niśi khaṇḍiteva //

mandaṃ vivāti himasaṃbhṛtaśītabhāvaḥ saṃsṛjyate sarasijair aruṇāṃśubhinnaiḥ
saurabhyam īpsur iva te mukhamārutasya yan no guṇān prati niśāpariṇāmavāyuḥ //

iti sa vihata nidras talpam alpetar āṃśaḥ suragaja iva gaṅgāsaikataṃ supratīkaḥ
parijanavanitānāṃ pādayor vyāpṛtānāṃ valayamaṇividiṣṭaṃ pracchadāntaṃ mumoca //