Raghuvamsha · Chapter 4

sa rājyaṃ guruṇā dattaṃ pratipadyādhikaṃ babhau
dinānte nihitaṃ tejaḥ savitreva hutāśanaḥ //

nyastaśastraṃ dilīpaṃ ca taṃ ca śuśruvuṣāṃ patim
rājñām uddhṛtanārāce hṛdi śalyam ivārpitam //

dilīpānantaraṃ rājye taṃ niśamya pratiṣṭhitam
pūrvaṃ pradūmit o rājñāṃ hṛdaye 'gnir ivotthitaḥ //

puruhūtadhvajasyeva tasyonnayanapaṅktayaḥ
navābhyutthānadarśinyo nananduḥ sa prajāḥ prajāḥ //

samam eva samākrāntaṃ tasyonnayanapaṅktayaḥ
tena siṃhāsanaṃ pitryam akhilaṃ cārimaṇḍalaṃ //

chāyāmaṇḍalalakṣyena tam adṛśyā kila svayam
padmā padmātapatreṇa bheje sāmrājyadīkṣitam //

parikalpitasāṃnidhyā kāle kāle ca bandiṣu
stutyaṃ stutibhir arthyābhir upatasthe sarasvatī //

manuprabhṛtibhir mānyair bhuktā yady api rājabhiḥ
tathāpy ananyapūrveva tasminn āsīd vasuṃdharā //

sa hi sarvasya lokasya yuktadaṇḍatayā manaḥ
ādade nātiśītoṣṇo nabhasvān iva dakṣiṇaḥ //

mandotkaṇṭaḥ kṛtās tena guṇādhikatayā gurau
phalena sahakārasya phuṣpodgama iva prajāḥ //

naya vidbhir nave rājñi sad asac copadarśitam
pūrva evābhavat pakṣas tasmin nābhavad uttaraḥ //

pañcānām api bhūtānām utkarṣaṃ pupuṣur guṇāḥ
nave tasmin mahīpāle sarvaṃ navam ivābhavat //

yathā prahlādanāc candraḥ pratāpāt tapano yathā
tathaiva so 'bhūd anvartho rājā prakṛtirañjanāt //

kāmaṃ karṇāntaviṣrānte viśāle tasya locane
cakṣuṣmattā tu śāstreṇa sūkṣmakāryārthadarśin ā //

labdhapraśaman a sva stham athainaṃ samupasthitā
pārthivaśrīr dvitīyeva śarat paṅkajalakṣaṇā //

nirvṛṣṭalaghubhir meghair muktavartmā suduḥsahaḥ
svaṃ dhanuḥ śaṅkiteneva yugapad vyānaśe diśaḥ //

adhijyam āyudhaṃ kartuṃ muktavartmā suduḥsahaḥ
svaṃ dhanuḥ śaṅkiteneva saṃjahre śatamanyunā //

vārṣikaṃ saṃjahārendro dhanur jaitraṃ raghur dadhau
prajārthasādhane tau hi paryāy odyatakārmukau //

puṇḍarīkātapatras taṃ vikasat kāśacāmaraḥ
ṛtur viḍambayām āsa āsīt samarasā dvayoḥ //

prasādarīkātapatras taṃ candre ca viśadaprabhe
tadā cakṣuṣmatāṃ prītir āsīt samarasā dvayoḥ //

haṃsaśreṇ īṣu tārāsu kumudvatsu ca vāriṣu
vibhūtayays tadīyānāṃ paryastā yaśasām iva //

ikṣucchā ya niṣādinyas tasya goptur guṇodayam
ākumārakath odghātaṃ śāligopyo jagur yaśaḥ //

prasasādodayād ambhaḥ kumbhayoner mahaujasaḥ
ragh or abhibhav āśaṅki cukṣubhe dviṣatāṃ manaḥ //

madodagrāḥ kakudmantaḥ saritāṃ kūlamudrujāḥ
līlākhelam anuprāpur mohakṣās tasya vikramam //

prasavaiḥ saptaparṇānāṃ madagandhibhir āhatāḥ
asūyayeva tannāgāḥ saptadhaiva prasusruvuḥ //

saritaḥ kurvatī gādhāḥ pathaś cāśyānakardamān
yātrāyai codayām āsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat //

samyak tasmai ghuto vahnir vājinīrājanāvidhau
pradakṣiṇārcir vyājena hasteneva jayaṃ dadau //

sa guptamūla pratyantaḥ śuddhapārṣṇir ayānvitaḥ
ṣaḍvidhaṃ balam ādāya pratasthe digjigīṣayā //

avākiran vayovṛddhās taṃ lājaiḥ paurayoṣitaḥ
pṛṣatair mandaroddhūtaiḥ kṣīrormaya ivācyutam //

sa yayau prathamaṃ prācīṃ tulyaḥ prācīnabarhiṣā
ahitān aniloddhūtais tarjayann iva ketubhiḥ //

rajobhiḥ syandanoddhūtair gajaiś ca ghanasaṃnibhaiḥ
bhuvas talam iva vyoma kurvan vyomeva bhūtalam //

pratāpo 'gre tataḥ śabdaḥ parāgas tadantaram
yayau paścād rath ādīti catuḥskandheva sā camūḥ //

maru pṛṣṭhāny udambhāṃsi nāvyāḥ supratarā nadīḥ
vipināni prakāśāni śaktimattvāc cakāra saḥ //

purogaiḥ kaluṣās tasya sahaprasthāyibhiḥ kṛśāḥ
paścātprayāyibhiḥ paṅkāś cakrire mārganimnagāḥ //

sa senāṃ mahatīṃ karṣan pūrvasāgaragāminīm
babhau harajaṭābhraṣṭāṃ gaṅgām iva bhagīrathaḥ //

tyājitaiḥ phalam utkhātair bhagnaiś ca bahudhā nṛpaiḥ
tasyāsīd ulbaṇo mārgaḥ pādapair iva dantinaḥ //

paurastyān evam ākrāmaṃs tāṃs tāñ janapadāñ jayī
prāpa tālīvanśyāmam upakañṭhaṃ mahodadheḥ //

anamrāṇāṃ samuddhartus tasmāt sindhurayād iva
ātmā saṃrakṣitaḥ suhmair vṛttim āśritya vaitasīm //

vaṅgān utkhāya tarasā netā nausādhan oddhatān
nicakhāna jayastambhān gaṅgāsroto'ntareṣu saḥ //

āpādapadma praṇatāḥ kalamā iva te raghum
phalaiḥ saṃvardhayām āsur utkhātapratirpitāḥ //

sa tīrtvā kapiṣāṃ sainyair baddhadviradasetubhiḥ
utkalādarśita pathaḥ kaliṅgābhimukh o yayau //

sa pratāpaṃ mahendrasya mūrdhni tīkṣṇaṃ nyaveśayat
aṅkuśaṃ dviradasyeva yantā gambhīravedinaḥ //

pratijagrāha kāliṅgas tam astrair gajasādhanaḥ
pakṣacchedodyataṃ śakraṃ śilāvarṣīva parvataḥ //

dviṣāṃ viṣahya kākutsthas tatra nārācadurdinam
sanmaṅgalasnāta iva pratipede jayaśriyam //

vāyavyāstravinirdhūtāt pakṣāviddhān mahodadheḥ
gajānīkāt sa kāliṅgaṃ tārkṣyaḥ sarpam ivādade //

tāmbūlīnāṃ dalais tatra racitāpānabhūmayaḥ
naliker āsavaṃ yodhāḥ śātravaṃ ca papur yaśaḥ //

gṛhītapratimuktasya sa dharmavijayī nṛpaḥ
śriyaṃ mahendranāthasya jahāra na tu medinīm //

tato velātaṭenaiva phalavatpūgamālinā
agastyācaritām āśām anāśāsyajayo yayau //

sa sainyaparibhogeṇa gajadānasugandhinā
kāverīṃ saritāṃ patyuḥ śaṅkanīyām ivākarot //

balair adhuṣitās tasya vijigīṣor gatādhvanaḥ
maricodbhrānta hārītā malayādrer upatyakāḥ //

sasa ñj ur aśvakṣuṇṇānām elānām utpatiṣṇavaḥ
tulyagandhiṣu mattebha -kaṭeṣu phalareṇavaḥ //

ājāneyakhurakṣuṇṇa -pakvailākṣetrasaṃbhavam
vyānaśe sapadi vyoma tripadīchedinām api //

bhogiveṣṭanamārgeṣu candanānāṃ samarpitam
n'āsr a sat kariṇāṃ graivaṃ tripadīchedinām api //

diśi mandāyate tejo dakṣiṇasyāṃ raver api
tasyām eva raghoḥ pāṇḍyāḥ pratāpaṃ na viṣehire //

tāmraparṇīsametasya muktāsāraṃ mahodadheḥ
te nipatya dadus tasmai yaśaḥ svam iva saṃcitam //

sa nirviśya yathākāmaṃ taṭeṣv ālīna candanau
stanāv iva diśas tasyāḥ śailau malaya dardurau //

tasyānīkair visarpadbhir aparāntajayodyataiḥ
rām āstr otsārito 'py āsīt sahyalagna ivārṇavaḥ //

bhayotsṛṣṭavibhūṣāṇāṃ tena keralayoṣitām
alakeṣu camūreṇuś cūrṇapratinidhīkṛtaḥ //

muralā mārutoddhūtam agamat kaitakaṃ rajaḥ
tadyodhavārabāṇānām ayatnapaṭavāsatām //

abhyabhūyata vāhānāṃ caratāṃ gātra śiñjitaiḥ
varmabhiḥ pavanoddhūta -rājatālīvanadvhvanaiḥ //

kharjūrīskandhanaddhānāṃ madodgārtasugandhiṣu
kaṭeṣu kariṇāṃ petuḥ puṃnāgebhyaḥ śilīmukhāḥ //

avakāśaṃ kilodanvān rāmāyābhyarthito dadau
aparāntamahīpāla -vyājena raghave karam //

mattebharadanotkīrṇa -vyaktavikramalakṣaṇam
trikūṭam eva tatroccair jayastambhaṃ cakāra saḥ //

pārasīkāṃs tato jetuṃ pratasthe sthalavartmanā
indriyākhyān iva ripūṃs tattvajñānena saṃyamī //

yavanīmukhapadmānāṃ sehe madhumadaṃ na saḥ
bālātapam ivābjānām akālajaladodayaḥ //

saṃgrāmas tum u las tasya pāścātyair aśva sādhanaiḥ
śārṅgakūjitavijñeya -pratiyodh e rajasy abhūt //

bhallāpavarjitais teṣāṃ śirobhiḥ śmaśrulair mahīm
tastāra saraghāvyāptaiḥ sa kṣaudrapaṭalair iva //

apanītaśirastrāṇāḥ śeṣās taṃ śaraṇaṃ yayuḥ
praṇipātapratīkāraḥ saṃrambho hi mahātmanām //

vinayante sma tadyodhā madhubhir vijaya śramam
āstīrṇājinaratnāsu drākṣāvalayabhūmiṣu //

tataḥ pratasthe kauberīṃ bhāsvān iva raghur diśam
śarair usrair ivodīcyān uddhariṣyam rasān iva //

jitān ajayyas tān eva kṛtvā rathapuraḥsarān
mahārṇavam ivaurāgniḥ praviveśottarāpatham //

vinītādhvaśramās tasya sindhu tīraveceṣṭ anaiḥ
dudhuvur vājinaḥ skandhāṃl lagnakuṅkumakesarān //

tatra hūṇāvarodhānāṃ bhartṛśu vyaktavikramam
kapola pāṭal ādeśi babhūva raghuceṣṭitam //

kāmbojāḥ samare soḍhuṃ tasya vīryam anīśvarāḥ
gajālānaparikliṣṭair akṣoṭaiḥ sārdham ānatāḥ //

teṣāṃ sadaśvabhūyiṣṭhās tuṅg ā draviṇarāśayaḥ
upadā viviśuḥ śaśvan notsek āḥ kosaleśvaram //

tato gaurīguruṃ śailam ārurohāśvasādhanaḥ
vardhayann iva tatkūṭān ud dhūtair dhātureṇubhiḥ //

śaśaṃsa tulyasattvānāṃ sainyaghoṣe 'py asaṃbhramam
guhā śayānāṃ siṃhānāṃ parivṛtyāvalokitam //

bhūrjeṣu marmarībhūtāḥ kīcakadhvanihetavaḥ
gaṅgāśīkariṇo mārge marutas taṃ siṣevire //

viśaśramur namerūṇāṃ chāy āsv adhyāsya sainikāḥ
dṛṣado vāsitotsaṅgā niṣaṇṇamṛganābhibhiḥ //

saralāsaktamātaṅga -graiveya sphurita tviṣaḥ
āsann o ṣadhayo netur naktam asnehadīpikāḥ //

tasyotsṛṣṭanivāseṣu kaṇṭharajju kṣata tvacaḥ
gajavarṣma kirātebhyaḥ śaśaṃsur devadāravaḥ //

tatra janyaṃ raghor ghoraṃ p ā rvatīyair gaṇair abhūt
nārācakṣepaṇīyāśma -niṣpeṣotpatitānal am //

śarair utsavasaṃketān sa kṛtvā viratotsavān
jayodāharaṇaṃ bāhvor gā p ayām āsa kiṃnar ān //

paraspar eṇa vijñātas teṣūpāyanapāṇiṣu
rājñā himavataḥ sāro rājñaḥ sāro himādriṇā //

tatrākṣobhyaṃ yaśorāśiṃ niveśyāvarurobha saḥ
paulastyatulitasyādrer ādadhāna iva hriyam //

cakampe tīrṇal au hitye tasmin prāgjyotiṣeśvaraḥ
tadgālānatāṃ prāptaiḥ saha kālāgurudruamaiḥ //

na prasehe sa ruddhārkam adhārāvarṣa durdinam
ratha vartma rajo 'py asya kuta eva patākinīm //

tam īśaḥ kāmarūpāṇām atyākhaṇḍalavikramam
bheje bhinnakaṭair nāgair anyān uparurodha yaiḥ //

kāmarūpeśvaras tasya hema pīṭhādhidevatām
ratnapuṣpopahāreṇa cchāyām ānarca pādayoḥ //

iti jitvā diṣo jiṣṇur nyavartata rathoddhatam
rajo viśr ā mayan rājñāṃ chattraśūnyeṣu mauliṣu //

sa viśvajitam ā jahre yajñaṃ sarvasvadakṣiṇam
ādānaṃ hi visargāya sataṃ vārimucām iva //

sattrānte sacivasakhaḥ puraskriyābhir gurvībhiḥ śamitaparājayavyalīkān
kākutsthaś ciravirahotsukāvarodhān rājanyān svapuranivṛttaye 'numene //

yajñānte tam avabhṛthābiṣekapūtaṃ satkāraiḥ śamitaparājayavyalīkān
āmantryotsukavanitātpatadvisṛṣṭāḥ svāni svāny avanibhujaḥ purāṇi jagmuḥ //

te rekādhvajakuliśātapatraicihnaṃ samrājaś caraṇayugaṃ prasādalabhyam
prasthānapraṇatibhir aṅgulīṣu cakrur maulisrakcyutamakarandareṇugauram //