રઘુવંશ · અધ્યાય 4

સ રાજ્યં ગુરુણા દત્તં પ્રતિપદ્યાધિકં બભૌ
દિનાન્તે નિહિતં તેજઃ સવિત્રેવ હુતાશનઃ ॥

ન્યસ્તશસ્ત્રં દિલીપં ચ તં ચ શુશ્રુવુષાં પતિમ્
રાજ્ઞામ્ ઉદ્ધૃતનારાચે હૃદિ શલ્યમ્ ઇવાર્પિતમ્ ॥

દિલીપાનન્તરં રાજ્યે તં નિશમ્ય પ્રતિષ્ઠિતમ્
પૂર્વં પ્રદૂમિત્ ઓ રાજ્ઞાં હૃદયે ઽગ્નિર્ ઇવોત્થિતઃ ॥

પુરુહૂતધ્વજસ્યેવ તસ્યોન્નયનપઙ્ક્તયઃ
નવાભ્યુત્થાનદર્શિન્યો નનન્દુઃ સ પ્રજાઃ પ્રજાઃ ॥

સમમ્ એવ સમાક્રાન્તં તસ્યોન્નયનપઙ્ક્તયઃ
તેન સિંહાસનં પિત્ર્યમ્ અખિલં ચારિમણ્ડલં ॥

છાયામણ્ડલલક્ષ્યેન તમ્ અદૃશ્યા કિલ સ્વયમ્
પદ્મા પદ્માતપત્રેણ ભેજે સામ્રાજ્યદીક્ષિતમ્ ॥

પરિકલ્પિતસાંનિધ્યા કાલે કાલે ચ બન્દિષુ
સ્તુત્યં સ્તુતિભિર્ અર્થ્યાભિર્ ઉપતસ્થે સરસ્વતી ॥

મનુપ્રભૃતિભિર્ માન્યૈર્ ભુક્તા યદ્ય્ અપિ રાજભિઃ
તથાપ્ય્ અનન્યપૂર્વેવ તસ્મિન્ન્ આસીદ્ વસુંધરા ॥

સ હિ સર્વસ્ય લોકસ્ય યુક્તદણ્ડતયા મનઃ
આદદે નાતિશીતોષ્ણો નભસ્વાન્ ઇવ દક્ષિણઃ ॥

મન્દોત્કણ્ટઃ કૃતાસ્ તેન ગુણાધિકતયા ગુરૌ
ફલેન સહકારસ્ય ફુષ્પોદ્ગમ ઇવ પ્રજાઃ ॥

નય વિદ્ભિર્ નવે રાજ્ઞિ સદ્ અસચ્ ચોપદર્શિતમ્
પૂર્વ એવાભવત્ પક્ષસ્ તસ્મિન્ નાભવદ્ ઉત્તરઃ ॥

પઞ્ચાનામ્ અપિ ભૂતાનામ્ ઉત્કર્ષં પુપુષુર્ ગુણાઃ
નવે તસ્મિન્ મહીપાલે સર્વં નવમ્ ઇવાભવત્ ॥

યથા પ્રહ્લાદનાચ્ ચન્દ્રઃ પ્રતાપાત્ તપનો યથા
તથૈવ સો ઽભૂદ્ અન્વર્થો રાજા પ્રકૃતિરઞ્જનાત્ ॥

કામં કર્ણાન્તવિષ્રાન્તે વિશાલે તસ્ય લોચને
ચક્ષુષ્મત્તા તુ શાસ્ત્રેણ સૂક્ષ્મકાર્યાર્થદર્શિન્ આ ॥

લબ્ધપ્રશમન્ અ સ્વ સ્થમ્ અથૈનં સમુપસ્થિતા
પાર્થિવશ્રીર્ દ્વિતીયેવ શરત્ પઙ્કજલક્ષણા ॥

નિર્વૃષ્ટલઘુભિર્ મેઘૈર્ મુક્તવર્ત્મા સુદુઃસહઃ
સ્વં ધનુઃ શઙ્કિતેનેવ યુગપદ્ વ્યાનશે દિશઃ ॥

અધિજ્યમ્ આયુધં કર્તું મુક્તવર્ત્મા સુદુઃસહઃ
સ્વં ધનુઃ શઙ્કિતેનેવ સંજહ્રે શતમન્યુના ॥

વાર્ષિકં સંજહારેન્દ્રો ધનુર્ જૈત્રં રઘુર્ દધૌ
પ્રજાર્થસાધને તૌ હિ પર્યાય્ ઓદ્યતકાર્મુકૌ ॥

પુણ્ડરીકાતપત્રસ્ તં વિકસત્ કાશચામરઃ
ઋતુર્ વિડમ્બયામ્ આસ આસીત્ સમરસા દ્વયોઃ ॥

પ્રસાદરીકાતપત્રસ્ તં ચન્દ્રે ચ વિશદપ્રભે
તદા ચક્ષુષ્મતાં પ્રીતિર્ આસીત્ સમરસા દ્વયોઃ ॥

હંસશ્રેણ્ ઈષુ તારાસુ કુમુદ્વત્સુ ચ વારિષુ
વિભૂતયય્સ્ તદીયાનાં પર્યસ્તા યશસામ્ ઇવ ॥

ઇક્ષુચ્છા ય નિષાદિન્યસ્ તસ્ય ગોપ્તુર્ ગુણોદયમ્
આકુમારકથ્ ઓદ્ઘાતં શાલિગોપ્યો જગુર્ યશઃ ॥

પ્રસસાદોદયાદ્ અમ્ભઃ કુમ્ભયોનેર્ મહૌજસઃ
રઘ્ ઓર્ અભિભવ્ આશઙ્કિ ચુક્ષુભે દ્વિષતાં મનઃ ॥

મદોદગ્રાઃ કકુદ્મન્તઃ સરિતાં કૂલમુદ્રુજાઃ
લીલાખેલમ્ અનુપ્રાપુર્ મોહક્ષાસ્ તસ્ય વિક્રમમ્ ॥

પ્રસવૈઃ સપ્તપર્ણાનાં મદગન્ધિભિર્ આહતાઃ
અસૂયયેવ તન્નાગાઃ સપ્તધૈવ પ્રસુસ્રુવુઃ ॥

સરિતઃ કુર્વતી ગાધાઃ પથશ્ ચાશ્યાનકર્દમાન્
યાત્રાયૈ ચોદયામ્ આસ તં શક્તેઃ પ્રથમં શરત્ ॥

સમ્યક્ તસ્મૈ ઘુતો વહ્નિર્ વાજિનીરાજનાવિધૌ
પ્રદક્ષિણાર્ચિર્ વ્યાજેન હસ્તેનેવ જયં દદૌ ॥

સ ગુપ્તમૂલ પ્રત્યન્તઃ શુદ્ધપાર્ષ્ણિર્ અયાન્વિતઃ
ષડ્વિધં બલમ્ આદાય પ્રતસ્થે દિગ્જિગીષયા ॥

અવાકિરન્ વયોવૃદ્ધાસ્ તં લાજૈઃ પૌરયોષિતઃ
પૃષતૈર્ મન્દરોદ્ધૂતૈઃ ક્ષીરોર્મય ઇવાચ્યુતમ્ ॥

સ યયૌ પ્રથમં પ્રાચીં તુલ્યઃ પ્રાચીનબર્હિષા
અહિતાન્ અનિલોદ્ધૂતૈસ્ તર્જયન્ન્ ઇવ કેતુભિઃ ॥

રજોભિઃ સ્યન્દનોદ્ધૂતૈર્ ગજૈશ્ ચ ઘનસંનિભૈઃ
ભુવસ્ તલમ્ ઇવ વ્યોમ કુર્વન્ વ્યોમેવ ભૂતલમ્ ॥

પ્રતાપો ઽગ્રે તતઃ શબ્દઃ પરાગસ્ તદન્તરમ્
યયૌ પશ્ચાદ્ રથ્ આદીતિ ચતુઃસ્કન્ધેવ સા ચમૂઃ ॥

મરુ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉદમ્ભાંસિ નાવ્યાઃ સુપ્રતરા નદીઃ
વિપિનાનિ પ્રકાશાનિ શક્તિમત્ત્વાચ્ ચકાર સઃ ॥

પુરોગૈઃ કલુષાસ્ તસ્ય સહપ્રસ્થાયિભિઃ કૃશાઃ
પશ્ચાત્પ્રયાયિભિઃ પઙ્કાશ્ ચક્રિરે માર્ગનિમ્નગાઃ ॥

સ સેનાં મહતીં કર્ષન્ પૂર્વસાગરગામિનીમ્
બભૌ હરજટાભ્રષ્ટાં ગઙ્ગામ્ ઇવ ભગીરથઃ ॥

ત્યાજિતૈઃ ફલમ્ ઉત્ખાતૈર્ ભગ્નૈશ્ ચ બહુધા નૃપૈઃ
તસ્યાસીદ્ ઉલ્બણો માર્ગઃ પાદપૈર્ ઇવ દન્તિનઃ ॥

પૌરસ્ત્યાન્ એવમ્ આક્રામંસ્ તાંસ્ તાઞ્ જનપદાઞ્ જયી
પ્રાપ તાલીવન્શ્યામમ્ ઉપકઞ્ઠં મહોદધેઃ ॥

અનમ્રાણાં સમુદ્ધર્તુસ્ તસ્માત્ સિન્ધુરયાદ્ ઇવ
આત્મા સંરક્ષિતઃ સુહ્મૈર્ વૃત્તિમ્ આશ્રિત્ય વૈતસીમ્ ॥

વઙ્ગાન્ ઉત્ખાય તરસા નેતા નૌસાધન્ ઓદ્ધતાન્
નિચખાન જયસ્તમ્ભાન્ ગઙ્ગાસ્રોતોઽન્તરેષુ સઃ ॥

આપાદપદ્મ પ્રણતાઃ કલમા ઇવ તે રઘુમ્
ફલૈઃ સંવર્ધયામ્ આસુર્ ઉત્ખાતપ્રતિર્પિતાઃ ॥

સ તીર્ત્વા કપિષાં સૈન્યૈર્ બદ્ધદ્વિરદસેતુભિઃ
ઉત્કલાદર્શિત પથઃ કલિઙ્ગાભિમુખ્ ઓ યયૌ ॥

સ પ્રતાપં મહેન્દ્રસ્ય મૂર્ધ્નિ તીક્ષ્ણં ન્યવેશયત્
અઙ્કુશં દ્વિરદસ્યેવ યન્તા ગમ્ભીરવેદિનઃ ॥

પ્રતિજગ્રાહ કાલિઙ્ગસ્ તમ્ અસ્ત્રૈર્ ગજસાધનઃ
પક્ષચ્છેદોદ્યતં શક્રં શિલાવર્ષીવ પર્વતઃ ॥

દ્વિષાં વિષહ્ય કાકુત્સ્થસ્ તત્ર નારાચદુર્દિનમ્
સન્મઙ્ગલસ્નાત ઇવ પ્રતિપેદે જયશ્રિયમ્ ॥

વાયવ્યાસ્ત્રવિનિર્ધૂતાત્ પક્ષાવિદ્ધાન્ મહોદધેઃ
ગજાનીકાત્ સ કાલિઙ્ગં તાર્ક્ષ્યઃ સર્પમ્ ઇવાદદે ॥

તામ્બૂલીનાં દલૈસ્ તત્ર રચિતાપાનભૂમયઃ
નલિકેર્ આસવં યોધાઃ શાત્રવં ચ પપુર્ યશઃ ॥

ગૃહીતપ્રતિમુક્તસ્ય સ ધર્મવિજયી નૃપઃ
શ્રિયં મહેન્દ્રનાથસ્ય જહાર ન તુ મેદિનીમ્ ॥

તતો વેલાતટેનૈવ ફલવત્પૂગમાલિના
અગસ્ત્યાચરિતામ્ આશામ્ અનાશાસ્યજયો યયૌ ॥

સ સૈન્યપરિભોગેણ ગજદાનસુગન્ધિના
કાવેરીં સરિતાં પત્યુઃ શઙ્કનીયામ્ ઇવાકરોત્ ॥

બલૈર્ અધુષિતાસ્ તસ્ય વિજિગીષોર્ ગતાધ્વનઃ
મરિચોદ્ભ્રાન્ત હારીતા મલયાદ્રેર્ ઉપત્યકાઃ ॥

સસ ઞ્જ્ ઉર્ અશ્વક્ષુણ્ણાનામ્ એલાનામ્ ઉત્પતિષ્ણવઃ
તુલ્યગન્ધિષુ મત્તેભ -કટેષુ ફલરેણવઃ ॥

આજાનેયખુરક્ષુણ્ણ -પક્વૈલાક્ષેત્રસંભવમ્
વ્યાનશે સપદિ વ્યોમ ત્રિપદીછેદિનામ્ અપિ ॥

ભોગિવેષ્ટનમાર્ગેષુ ચન્દનાનાં સમર્પિતમ્
ન્ઽઆસ્ર્ અ સત્ કરિણાં ગ્રૈવં ત્રિપદીછેદિનામ્ અપિ ॥

દિશિ મન્દાયતે તેજો દક્ષિણસ્યાં રવેર્ અપિ
તસ્યામ્ એવ રઘોઃ પાણ્ડ્યાઃ પ્રતાપં ન વિષેહિરે ॥

તામ્રપર્ણીસમેતસ્ય મુક્તાસારં મહોદધેઃ
તે નિપત્ય દદુસ્ તસ્મૈ યશઃ સ્વમ્ ઇવ સંચિતમ્ ॥

સ નિર્વિશ્ય યથાકામં તટેષ્વ્ આલીન ચન્દનૌ
સ્તનાવ્ ઇવ દિશસ્ તસ્યાઃ શૈલૌ મલય દર્દુરૌ ॥

તસ્યાનીકૈર્ વિસર્પદ્ભિર્ અપરાન્તજયોદ્યતૈઃ
રામ્ આસ્ત્ર્ ઓત્સારિતો ઽપ્ય્ આસીત્ સહ્યલગ્ન ઇવાર્ણવઃ ॥

ભયોત્સૃષ્ટવિભૂષાણાં તેન કેરલયોષિતામ્
અલકેષુ ચમૂરેણુશ્ ચૂર્ણપ્રતિનિધીકૃતઃ ॥

મુરલા મારુતોદ્ધૂતમ્ અગમત્ કૈતકં રજઃ
તદ્યોધવારબાણાનામ્ અયત્નપટવાસતામ્ ॥

અભ્યભૂયત વાહાનાં ચરતાં ગાત્ર શિઞ્જિતૈઃ
વર્મભિઃ પવનોદ્ધૂત -રાજતાલીવનદ્વ્હ્વનૈઃ ॥

ખર્જૂરીસ્કન્ધનદ્ધાનાં મદોદ્ગાર્તસુગન્ધિષુ
કટેષુ કરિણાં પેતુઃ પુંનાગેભ્યઃ શિલીમુખાઃ ॥

અવકાશં કિલોદન્વાન્ રામાયાભ્યર્થિતો દદૌ
અપરાન્તમહીપાલ -વ્યાજેન રઘવે કરમ્ ॥

મત્તેભરદનોત્કીર્ણ -વ્યક્તવિક્રમલક્ષણમ્
ત્રિકૂટમ્ એવ તત્રોચ્ચૈર્ જયસ્તમ્ભં ચકાર સઃ ॥

પારસીકાંસ્ તતો જેતું પ્રતસ્થે સ્થલવર્ત્મના
ઇન્દ્રિયાખ્યાન્ ઇવ રિપૂંસ્ તત્ત્વજ્ઞાનેન સંયમી ॥

યવનીમુખપદ્માનાં સેહે મધુમદં ન સઃ
બાલાતપમ્ ઇવાબ્જાનામ્ અકાલજલદોદયઃ ॥

સંગ્રામસ્ તુમ્ ઉ લસ્ તસ્ય પાશ્ચાત્યૈર્ અશ્વ સાધનૈઃ
શાર્ઙ્ગકૂજિતવિજ્ઞેય -પ્રતિયોધ્ એ રજસ્ય્ અભૂત્ ॥

ભલ્લાપવર્જિતૈસ્ તેષાં શિરોભિઃ શ્મશ્રુલૈર્ મહીમ્
તસ્તાર સરઘાવ્યાપ્તૈઃ સ ક્ષૌદ્રપટલૈર્ ઇવ ॥

અપનીતશિરસ્ત્રાણાઃ શેષાસ્ તં શરણં યયુઃ
પ્રણિપાતપ્રતીકારઃ સંરમ્ભો હિ મહાત્મનામ્ ॥

વિનયન્તે સ્મ તદ્યોધા મધુભિર્ વિજય શ્રમમ્
આસ્તીર્ણાજિનરત્નાસુ દ્રાક્ષાવલયભૂમિષુ ॥

તતઃ પ્રતસ્થે કૌબેરીં ભાસ્વાન્ ઇવ રઘુર્ દિશમ્
શરૈર્ ઉસ્રૈર્ ઇવોદીચ્યાન્ ઉદ્ધરિષ્યમ્ રસાન્ ઇવ ॥

જિતાન્ અજય્યસ્ તાન્ એવ કૃત્વા રથપુરઃસરાન્
મહાર્ણવમ્ ઇવૌરાગ્નિઃ પ્રવિવેશોત્તરાપથમ્ ॥

વિનીતાધ્વશ્રમાસ્ તસ્ય સિન્ધુ તીરવેચેષ્ટ્ અનૈઃ
દુધુવુર્ વાજિનઃ સ્કન્ધાંલ્ લગ્નકુઙ્કુમકેસરાન્ ॥

તત્ર હૂણાવરોધાનાં ભર્તૃશુ વ્યક્તવિક્રમમ્
કપોલ પાટલ્ આદેશિ બભૂવ રઘુચેષ્ટિતમ્ ॥

કામ્બોજાઃ સમરે સોઢું તસ્ય વીર્યમ્ અનીશ્વરાઃ
ગજાલાનપરિક્લિષ્ટૈર્ અક્ષોટૈઃ સાર્ધમ્ આનતાઃ ॥

તેષાં સદશ્વભૂયિષ્ઠાસ્ તુઙ્ગ્ આ દ્રવિણરાશયઃ
ઉપદા વિવિશુઃ શશ્વન્ નોત્સેક્ આઃ કોસલેશ્વરમ્ ॥

તતો ગૌરીગુરું શૈલમ્ આરુરોહાશ્વસાધનઃ
વર્ધયન્ન્ ઇવ તત્કૂટાન્ ઉદ્ ધૂતૈર્ ધાતુરેણુભિઃ ॥

શશંસ તુલ્યસત્ત્વાનાં સૈન્યઘોષે ઽપ્ય્ અસંભ્રમમ્
ગુહા શયાનાં સિંહાનાં પરિવૃત્યાવલોકિતમ્ ॥

ભૂર્જેષુ મર્મરીભૂતાઃ કીચકધ્વનિહેતવઃ
ગઙ્ગાશીકરિણો માર્ગે મરુતસ્ તં સિષેવિરે ॥

વિશશ્રમુર્ નમેરૂણાં છાય્ આસ્વ્ અધ્યાસ્ય સૈનિકાઃ
દૃષદો વાસિતોત્સઙ્ગા નિષણ્ણમૃગનાભિભિઃ ॥

સરલાસક્તમાતઙ્ગ -ગ્રૈવેય સ્ફુરિત ત્વિષઃ
આસન્ન્ ઓ ષધયો નેતુર્ નક્તમ્ અસ્નેહદીપિકાઃ ॥

તસ્યોત્સૃષ્ટનિવાસેષુ કણ્ઠરજ્જુ ક્ષત ત્વચઃ
ગજવર્ષ્મ કિરાતેભ્યઃ શશંસુર્ દેવદારવઃ ॥

તત્ર જન્યં રઘોર્ ઘોરં પ્ આ ર્વતીયૈર્ ગણૈર્ અભૂત્
નારાચક્ષેપણીયાશ્મ -નિષ્પેષોત્પતિતાનલ્ અમ્ ॥

શરૈર્ ઉત્સવસંકેતાન્ સ કૃત્વા વિરતોત્સવાન્
જયોદાહરણં બાહ્વોર્ ગા પ્ અયામ્ આસ કિંનર્ આન્ ॥

પરસ્પર્ એણ વિજ્ઞાતસ્ તેષૂપાયનપાણિષુ
રાજ્ઞા હિમવતઃ સારો રાજ્ઞઃ સારો હિમાદ્રિણા ॥

તત્રાક્ષોભ્યં યશોરાશિં નિવેશ્યાવરુરોભ સઃ
પૌલસ્ત્યતુલિતસ્યાદ્રેર્ આદધાન ઇવ હ્રિયમ્ ॥

ચકમ્પે તીર્ણલ્ ઔ હિત્યે તસ્મિન્ પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરઃ
તદ્ગાલાનતાં પ્રાપ્તૈઃ સહ કાલાગુરુદ્રુઅમૈઃ ॥

ન પ્રસેહે સ રુદ્ધાર્કમ્ અધારાવર્ષ દુર્દિનમ્
રથ વર્ત્મ રજો ઽપ્ય્ અસ્ય કુત એવ પતાકિનીમ્ ॥

તમ્ ઈશઃ કામરૂપાણામ્ અત્યાખણ્ડલવિક્રમમ્
ભેજે ભિન્નકટૈર્ નાગૈર્ અન્યાન્ ઉપરુરોધ યૈઃ ॥

કામરૂપેશ્વરસ્ તસ્ય હેમ પીઠાધિદેવતામ્
રત્નપુષ્પોપહારેણ ચ્છાયામ્ આનર્ચ પાદયોઃ ॥

ઇતિ જિત્વા દિષો જિષ્ણુર્ ન્યવર્તત રથોદ્ધતમ્
રજો વિશ્ર્ આ મયન્ રાજ્ઞાં છત્ત્રશૂન્યેષુ મૌલિષુ ॥

સ વિશ્વજિતમ્ આ જહ્રે યજ્ઞં સર્વસ્વદક્ષિણમ્
આદાનં હિ વિસર્ગાય સતં વારિમુચામ્ ઇવ ॥

સત્ત્રાન્તે સચિવસખઃ પુરસ્ક્રિયાભિર્ ગુર્વીભિઃ શમિતપરાજયવ્યલીકાન્
કાકુત્સ્થશ્ ચિરવિરહોત્સુકાવરોધાન્ રાજન્યાન્ સ્વપુરનિવૃત્તયે ઽનુમેને ॥

યજ્ઞાન્તે તમ્ અવભૃથાબિષેકપૂતં સત્કારૈઃ શમિતપરાજયવ્યલીકાન્
આમન્ત્ર્યોત્સુકવનિતાત્પતદ્વિસૃષ્ટાઃ સ્વાનિ સ્વાન્ય્ અવનિભુજઃ પુરાણિ જગ્મુઃ ॥

તે રેકાધ્વજકુલિશાતપત્રૈચિહ્નં સમ્રાજશ્ ચરણયુગં પ્રસાદલભ્યમ્
પ્રસ્થાનપ્રણતિભિર્ અઙ્ગુલીષુ ચક્રુર્ મૌલિસ્રક્ચ્યુતમકરન્દરેણુગૌરમ્ ॥