Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvamsha · Chapter 3

3.1

athepsitaṃ bhartur upasthitodayaṃ sakhījanodvīkṣaṇakaumudī mukham
nidānam ikṣvākukulasya saṃtateḥ sudakṣiṇā daurhṛda lakṣaṇaṃ dadhau //

3.2

śarīrasādād asamagrabhūṣaṇā mukhena sālakṣyata lo dhrapāṇḍunā
tanuprakāśena viceyatārakā pra bhātakalpā śaśineva śarvarī //

3.2a

tato viśāṃpatyur ananyasaṃtater manorathaṃ kiṃcid ivodayonmukham
ananyasauhārdarasasya dohadaṃ priyā prapede prakṛtipriyaṃvadā //

3.2b

mukhena sā ketakapattrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ parimeyabhūṣaṇā
sthitālpatārāṃ karuṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat //

3.3

tadānanaṃ mṛtsurabhi kṣitīśvaro rah asy upā ghrāya na tṛptim āyayau
karīva siktaṃ pṛṣataiḥ payomucāṃ śucivyapāye vanarājipalvalam //

3.4

divaṃ marutvān iva bhokṣyate bhuvaṃ digantaviśrāntaratho hi tat sutaḥ
ato 'bhilāṣe prathamaṃ tathāvidhe mano babandhānyarasān vilaṅghya sā //

3.5

na me hriyā śaṃsati kiṃcid īpsitaṃ spṛhāvatī vastuṣu keṣu māgadhī
na hīṣṭam asy a tridive 'pi bhūpater priyāsakhīr uttarakosaleśvaraḥ //

3.6

upetya sā dohadaduḥkhaśīlatāṃ yad eva vavre tad apaśyad āhṛtam
na hīṣṭam asy a tridive 'pi bhūpater abhūd anāsādyam adhijyadhanvanaḥ //

3.7

krameṇa nistīrya ca dohadavyathāṃ pracīyamānāvayavā rarāja sā
purāṇapattrāpagamād anantaraṃ lateva saṃnaddhamanojñapallavā //

3.8

dineṣu gacchatsu nitāntapīvaraṃ tadīyam ā nīla mukhaṃ stanadvayam
tiraścakāra bhramar ābhilīnayoḥ sujātayoḥ paṅkajakośayoḥ śriyam) //

3.9

nidhānagarbhām iva sāgarāmbarāṃ śamīm ivābhyantaralīnapāvakām
nadīm ivāntaḥsalilāṃ sarasvatīṃ nṛpaḥ sasattvāṃ mahiṣīm amanyata //

3.10

priyānurāgasya manaḥsamunnater bhujārjitānāṃ ca digantasaṃpadām
yathākramaṃ puṃsavanādikāḥ kriyā dhṛteś ca dhīraḥ sadṛśīr vyadhatta saḥ //

3.11

surendramātrāśritagarbhagauravāt prayatnamuktāsanayā gṛhāgataḥ
tayopacārāñjalikhinnahastayā nananda pāriplavanetrayā nṛpaḥ //

3.12

kumārabhṛtyākuśalair anu ṣṭhite bhiṣagbhir āptair atha garbha bharmaṇi
patiḥ pratītaḥ prasavonmukhīm priyāṃ dadarśa kāle divam abhrītam iva //

3.13

grahais tataḥ pañcabhir uccasaṃśrayair asūryagaiḥ sūcitabhāgyasaṃpadam
asūta putraṃ samaye śacīsamā trisādhanā śaktir ivārtham akṣayam //

3.14

diśaḥ prasedur maruto vavuḥ sukhāḥ pradakṣiṇārcir havir agnir ādade
babhūva sarvaṃ śubhaśaṃsi tatkṣaṇaṃ bhavo hi lokābhyudayāya tādṛśām //

3.15

ariṣṭaśayyāṃ parito visāriṇā sujanmanas tasya nijena tejasā
niśīthadīpāḥ sahasā hatatviṣo babhūvur ālekhyasamarpitā iva //

3.16

janāya śuddhāntacarāya śaṃsate kumārajanmāmṛtasaṃmitākṣaram
adeyam āsīt trayam eva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chattram ubhe ca cāmare //

3.16*

samīkṣya putrasya cirān mukhaṃ pitā nidhānakumbhasya yuveva durgataḥ
mudā śarīre prababhūva nātmanaḥ payodhir indūdayamūrchito yathā //

3.17

nivātapadmastimitena cakṣuṣā nṛpasya kāntaṃ pibataḥ sutānanam
mahodadheḥ pūra ivendudarśanād guruḥ praharṣaḥ prababhūva n ātmani //

3.18

sa jātakarmaṇy akhile tapasvinā tapovanād etya purodhasā kṛte
dilīpasūnur maṇir ākarodbhavaḥ prayuktasaṃskāra ivādhikaṃ babhau //

3.19

sukhaśravā maṅgalatūryanisvanāḥ pramodanṛtyaiḥ saha vārayoṣitām
na kevalaṃ sadmani māgadhīpateḥ pathi vyajṛmbhanta divaukasām api //

3.20

na saṃyatas tasya babhūva rakṣitur vi sarjayed yaṃ sutajanmaharṣitaḥ
ṛṇābhidhānāt svayam eva kevalaṃ tadā pitḥṇāṃ mumuce sa bandhanāt //

3.21

śutasya yāyād ayam antam arbhakas tathā pareṣāṃ yudhi ceti pārthivaḥ
avekṣya dhātor gamanārtham arthavic cakāra nāmnā raghum ātmasaṃbhavam //

3.22

pituḥ prayatnāt sa samagrasaṃpadaḥ śubhaiḥ śarīrāvayavair dine dine
pupoṣa vṛddhiṃ haridaśvadīdhiter anupraveśād iva bālacandramāḥ //

3.23

umāvṛṣāṅkau śarajanmanā yathā yathā jayantena śacīpuraṃdarau
tathā nṛpaḥ sā cu sutena māgadhī nanandatus tatsadṛśena tatsamau //

3.24

rathāṅganāmnor iva bhāvabandhanaṃ babhūva yat prema parasparāśrayam
vibhaktam apy ekasut ena tat tayoḥ parasparasyopari paryacīyata //

3.25

uvāca dhātryā prathamoditaṃ vaco yayau tadīyām avalambya cāṅgulim
abhūc ca namraḥ praṇipātaśikṣayā pitur mudaṃ tena tatāna so 'rbhakaḥ //

3.26

tam aṅkam āropya śarīrayogajaiḥ sukhair niṣiñcantam ivāmṛtaṃ tvaci
upāntasaṃmīlitalocano nṛpaś cirāt sutasparśarasjñatāṃ yayau //

3.27

tam aṅkam āropya śarīrayogajaiḥ sthiter abhettā sthitimantam anvayam
svamūrtibhedena guṇāgryavartinā patiḥ prajānām iva sargam ātmanaḥ //

3.28

sa vṛtta caulaś calakākapakṣakair amātyaputraiḥ savayobhir anvitaḥ
liper yathāvadgrahaṇena vāṅmayaṃ nadīmukheneva samudram āviśat //

3.29

athopanītaṃ vidhivad vipaścito vininyur enaṃ guravo gurupriyam
avandhyayatnāś ca babhūvur arbhake tatāra vidyāḥ pavanātipātibhir //

3.30

dhiyaḥ samagraiḥ sa guṇair udāradhīḥ kramāc catasraś caturarṇavopamāḥ
tatāra vidyāḥ pavanātipātibhir diśo haridbhir haritām iveśvaraḥ //

3.31

tvacaṃ sa medhyāṃ paridhāya rauravīm aśikṣatāstraṃ pitur eva mantra vat
na kevalaṃ tadgurur ekapārthivaḥ kṣitāv abhūd ekadhanurdharo 'pi saḥ //

3.32

mahokṣatāṃ vatsataraḥ spṛśann iva dvipendrabhāvaṃ kalabhaḥ śrayann iva
raghuḥ kramād yauvanabhinnaśaiśavaḥ pupoṣa gāmbhīrya manoharaṃ vapuḥ //

3.33

athāsya godānavidher anantaraṃ vivāhadīkṣāṃ niravartayad guruḥ
narendrakanyās tam avāpya satpatiṃ tamo nudaṃ dakṣasutā ivābabhuḥ //

3.34

yuvā yugavyāyatabāhur aṃsalaḥ kapāṭavakṣāḥ pariṇaddhakaṃdharaḥ
vapuḥprakarṣād ajayad guruṃ raghus tathāpi nīcair vinayād adṛśyata //

3.35

tataḥ prajānāṃ ciram ātmanā dhṛtāṃ nitāntagurvīṃ laghayiṣyatā dhuram
nisargasaṃskāravinīta ity asau nṛpeṇa cakre yuvarājaśabdabhāk //

3.36

narendramūlāyatanād anantaraṃ ghanavyapāyena gabhastimān iva
agacchad aṃśena guṇābhilāṣiṇī navāvatāraṃ kamalād ivotpalam //

3.37

vibhāvasuḥ sārathineva vāyunā ghanavyapāyena gabhastimān iva
babhūva tenātitarāṃ suduḥsahaḥ kaṭaprabhedena karīva pārthivaḥ //

3.38

niyujya taṃ homaturaṃgarakṣaṇe dhanurdharaṃ rājasutair anudrutam
apūrṇam ekena śatakratūpamaḥ śataṃ kratūnā apavighnam āpa saḥ //

3.39

tataḥ paraṃ tena makhāya vajvanā turaṃgam utsṛṣṭam anargalaṃ punaḥ
dhanurbhṛtām agrata eva rakṣ iṇāṃ jahāra śakraḥ kila gūḍhavigrahaḥ //

3.40

viṣādaluptapratipatt i vismitaṃ mamaiva yeneha turaṃgam īkṣase
dhenvā niśamyeti vacaḥ samīrtaṃ śrutaprabhāvā dadṛśe 'tha nandinī //

3.40*

svedāmbunā mārjaya putra locane mamaiva yeneha turaṃgam īkṣase
dhenvā niśamyeti vacaḥ samīritaṃ mudaṃ parām āpa dilīpanandanaḥ //

3.41

tadaṅganisyandajalena locane pramṛjya puṇyena puraskṛtaḥ satām
atīndriyeṣv apy upapannadarśano babhūva bhāveṣu dilīpanandanaḥ //

3.42

sa pūrvataḥ parvatapakṣaśāt anaṃ dadarśa devaṃ naradevasaṃbhavaḥ
punaḥ punaḥ sūtaniṣiddhacāpalaṃ harantam aśvaṃ ratharaśmi saṃyatam //

3.43

sa pūrvataḥ parvatapakṣaśāt anaṃ hariṃ viditvā haribhiś ca vājibhiḥ
avocad enaṃ gangaspṛśā raghuḥ svareṇa dhīreṇa nivartayann iva //

3.44

makhāṃśabhājāṃ prathamo manīṣibhis tvam eva dev endra sadā nigadyase
ajasradīkṣāprayatasya madguroḥ kriyāvighātāya kathaṃ pravartase //

3.45

trilokanāthena sadā makhadviṣas tvayā niyamyā nanu divyacakṣuṣā
sa cet svayaṃ karamasu dharmacāriṇāṃ tvam antarāy o bhavasi cyuto vidhiḥ //

3.46

tad aṅgam agryaṃ maghavan mahākrator amuṃ turaṃgaṃ pratimoktum arhasi
pataḥ śruter darśayitāra īśvarā malīmasām ādadate na paddhatim //

3.47

iti pragalbhaṃ raghuṇā samīritaṃ vaco niśamyādhipatir divaukasām
nivartayām āsa rathaṃ savismayaḥ pracakrame ca prativaktum uttaram //

3.48

yad āttha rājanyakumāra tat tathā yaśas tu rakṣyaṃ parato yaśodhanaiḥ
jagatprakāśaṃ tad aśeṣam ijyayā bhavadgurur laṅghayituṃ mamodyataḥ //

3.49

harir yathaikaḥ puruśottamaḥ smṛto maheśvaras tryambaka eva nāparaḥ
tathā vidur māṃ munayaḥ śatakratuṃ dvitīyagāmī na hi śabda eṣa naḥ //

3.50

ato 'yam aśvaḥ kapil ānukāriṇā pitus tvadīyasya mayāpahāritaḥ
alaṃ prayatnena tavātra mā nidhāḥ padaṃ padavy āṃ sagarasya saṃtateḥ //

3.51

tataḥ prahasyāpabhayaḥ puraṃdaraṃ punar babhāṣe turagasya rakṣitā
gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalv anirjitya raghuṃ kṛtī bhav ān //

3.52

sa evam uktvā maghavantam unmukhaḥ kariṣyamāṇaḥ saśaram śarāsanam
atiṣṭhad ālīḍhaviśeṣaśobhinā vapuḥprakarṣeṇa viḍambiteśvaraḥ //

3.53

raghor avaṣṭambhamayena pattriṇā hṛdi kṣato gotrabhid apy amarṣaṇaḥ
navāmbudānīkamuhūrtalāñchane dhanuṣy amoghaṃ samadhatta sāyakam //

3.54

dilīpasūnoḥ sa bṛhad (?) bhujāntaraṃ praviśya bhīmāsuraśoṇitocitaḥ
papāv anāsvāditapūrvam āśugaḥ kutūhaleneva manuṣyaśoṇitam //

3.55

hareḥ kumāro 'pi kumāravikramaḥ suradvipāsphālanakarkaśāṅgulau
bhuje śacīpattra viśeṣakāṅkite svanāmacihnaṃ nicakhāna sāyakam //

3.56

jahāra cānyena mayūra pattriṇā śareṇa śakrasya mahāśanidhvajam
cukopa tasmai sa bhṛśaṃ suraśriyaḥ prasahaya keśavyaparopaṇād iva //

3.57

tayor upāntasthitasiddhasainikaṃ garutmadāśīviśabhīmadarśan aiḥ
babhūva yuddhaṃ tumu u laṃ jayaiṣiṇor adhomukhair ūrdhvamukhaiś ca pattribhiḥ //

3.58

atiprabandhaprahitāstravṛṣṭibhis tam āśrayaṃ duṣprahasya tejasaḥ
śaśāka nirvāpayituṃ na vāsavaḥ svataś cyutaṃ vahnim ivādbhir ambudaḥ //

3.59

tataḥ prakoṣṭh e haricandanāṅkit e pramathyamānārṇava dhīra
raghuḥ śaśāṅkārdhamukhena pattriṇā śarāsanajyām alunād viḍaujasaḥ //

3.60

sa cāpam utsṛjya vivṛddhamatsaraḥ praṇāśanāya prabalasya vidviṣaḥ
mahīdhrapakṣavyaparopaṇ ocitaṃ sphuratprabhāmaṇḍalam astram ādade //

3.61

raghur bhṛśaṃ vakṣasi tena tāḍitaḥ papāta bhūmau saha sainikāśrubhiḥ
nimeṣamātrād avadhūya tad vyathāṃ sahotthitaḥ sainikaharṣa ni svanaiḥ //

3.62

tathāpi śastravyavahāraniṣṭhure bipakṣabhāve ciram asya tasthuṣaḥ
tutoṣa vīryātiśayena vṛtrahā padaṃ hi sarvatra guṇair nidhīyate //

3.63

asaṅgam adriṣv api sāravattayā na me tvadanyena visoḍh am āyudham
avehi māṃ prītam ṛte turaṃgamāt kim icchasīti sphuṭam āha vāsavaḥ //

3.64

tato niṣaṅgād asamagr am uddhṛtaṃ suvarṇapuṅkhadyutirañjitāṅgulim
narendra sūnuḥ pratisaṃharann iṣuṃ priyaṃvad aḥ pratyavadat sureśvaram //

3.65

amocyam aśvaṃ yadi manyase prabho tataḥ samāpte vidhinaiva karmaṇi
ajasradīkṣāprayat aḥ sa mad guruḥ krator aśeṣeṇa phalena yujyatām //

3.66

yathā ca vṛttāntam imaṃ sadogatas trilocanaikāṃśatayā durāsadaḥ
tavaiva saṃdeṣaharād viśaṃpatiḥ śṛṇoti lok eśa tathā vidhīyatām //

3.67

tatheti kāmaṃ pratiśuśruvān raghor yathāgataṃ mātalisārathir yayau
nṛpasya nātipramanāḥ sadogṛhaṃ sudakṣināsūnur api nyavartata //

3.68

tam abhyanandat prathamaṃ prabodhitaḥ prajeśvaraḥ śāsanahāriṇā hareḥ
parāmṛśan harṣa jaḍena pāṇinā tadīyam aṅgaṃ kuliśavraṇāṅkitam //

3.69

iti kṣitīśo navatiṃ navādhikāṃ mahākratūnāṃ mahanīyaśāsanaḥ
samāraurukṣur divam āyuṣaḥ kṣaye tatāna sopānaparaṃparām iva //

3.70

atha sa viṣavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ dattvā yūne sitātapavāraṇam
munivanatarucchāyāṃ devyā tayā saha śiśriye galitavayasām ikṣvākūṇā idaṃ hi kulavrtam //

Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc