Raghuvamsha · Chapter 3
athepsitaṃ bhartur upasthitodayaṃ sakhījanodvīkṣaṇakaumudī mukham
nidānam ikṣvākukulasya saṃtateḥ sudakṣiṇā daurhṛda lakṣaṇaṃ dadhau //
śarīrasādād asamagrabhūṣaṇā mukhena sālakṣyata lo dhrapāṇḍunā
tanuprakāśena viceyatārakā pra bhātakalpā śaśineva śarvarī //
tato viśāṃpatyur ananyasaṃtater manorathaṃ kiṃcid ivodayonmukham
ananyasauhārdarasasya dohadaṃ priyā prapede prakṛtipriyaṃvadā //
mukhena sā ketakapattrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ parimeyabhūṣaṇā
sthitālpatārāṃ karuṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat //
tadānanaṃ mṛtsurabhi kṣitīśvaro rah asy upā ghrāya na tṛptim āyayau
karīva siktaṃ pṛṣataiḥ payomucāṃ śucivyapāye vanarājipalvalam //
divaṃ marutvān iva bhokṣyate bhuvaṃ digantaviśrāntaratho hi tat sutaḥ
ato 'bhilāṣe prathamaṃ tathāvidhe mano babandhānyarasān vilaṅghya sā //
na me hriyā śaṃsati kiṃcid īpsitaṃ spṛhāvatī vastuṣu keṣu māgadhī
na hīṣṭam asy a tridive 'pi bhūpater priyāsakhīr uttarakosaleśvaraḥ //
upetya sā dohadaduḥkhaśīlatāṃ yad eva vavre tad apaśyad āhṛtam
na hīṣṭam asy a tridive 'pi bhūpater abhūd anāsādyam adhijyadhanvanaḥ //
krameṇa nistīrya ca dohadavyathāṃ pracīyamānāvayavā rarāja sā
purāṇapattrāpagamād anantaraṃ lateva saṃnaddhamanojñapallavā //
dineṣu gacchatsu nitāntapīvaraṃ tadīyam ā nīla mukhaṃ stanadvayam
tiraścakāra bhramar ābhilīnayoḥ sujātayoḥ paṅkajakośayoḥ śriyam) //
nidhānagarbhām iva sāgarāmbarāṃ śamīm ivābhyantaralīnapāvakām
nadīm ivāntaḥsalilāṃ sarasvatīṃ nṛpaḥ sasattvāṃ mahiṣīm amanyata //
priyānurāgasya manaḥsamunnater bhujārjitānāṃ ca digantasaṃpadām
yathākramaṃ puṃsavanādikāḥ kriyā dhṛteś ca dhīraḥ sadṛśīr vyadhatta saḥ //
surendramātrāśritagarbhagauravāt prayatnamuktāsanayā gṛhāgataḥ
tayopacārāñjalikhinnahastayā nananda pāriplavanetrayā nṛpaḥ //
kumārabhṛtyākuśalair anu ṣṭhite bhiṣagbhir āptair atha garbha bharmaṇi
patiḥ pratītaḥ prasavonmukhīm priyāṃ dadarśa kāle divam abhrītam iva //
grahais tataḥ pañcabhir uccasaṃśrayair asūryagaiḥ sūcitabhāgyasaṃpadam
asūta putraṃ samaye śacīsamā trisādhanā śaktir ivārtham akṣayam //
diśaḥ prasedur maruto vavuḥ sukhāḥ pradakṣiṇārcir havir agnir ādade
babhūva sarvaṃ śubhaśaṃsi tatkṣaṇaṃ bhavo hi lokābhyudayāya tādṛśām //
ariṣṭaśayyāṃ parito visāriṇā sujanmanas tasya nijena tejasā
niśīthadīpāḥ sahasā hatatviṣo babhūvur ālekhyasamarpitā iva //
janāya śuddhāntacarāya śaṃsate kumārajanmāmṛtasaṃmitākṣaram
adeyam āsīt trayam eva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chattram ubhe ca cāmare //
samīkṣya putrasya cirān mukhaṃ pitā nidhānakumbhasya yuveva durgataḥ
mudā śarīre prababhūva nātmanaḥ payodhir indūdayamūrchito yathā //
nivātapadmastimitena cakṣuṣā nṛpasya kāntaṃ pibataḥ sutānanam
mahodadheḥ pūra ivendudarśanād guruḥ praharṣaḥ prababhūva n ātmani //
sa jātakarmaṇy akhile tapasvinā tapovanād etya purodhasā kṛte
dilīpasūnur maṇir ākarodbhavaḥ prayuktasaṃskāra ivādhikaṃ babhau //
sukhaśravā maṅgalatūryanisvanāḥ pramodanṛtyaiḥ saha vārayoṣitām
na kevalaṃ sadmani māgadhīpateḥ pathi vyajṛmbhanta divaukasām api //
na saṃyatas tasya babhūva rakṣitur vi sarjayed yaṃ sutajanmaharṣitaḥ
ṛṇābhidhānāt svayam eva kevalaṃ tadā pitḥṇāṃ mumuce sa bandhanāt //
śutasya yāyād ayam antam arbhakas tathā pareṣāṃ yudhi ceti pārthivaḥ
avekṣya dhātor gamanārtham arthavic cakāra nāmnā raghum ātmasaṃbhavam //
pituḥ prayatnāt sa samagrasaṃpadaḥ śubhaiḥ śarīrāvayavair dine dine
pupoṣa vṛddhiṃ haridaśvadīdhiter anupraveśād iva bālacandramāḥ //
umāvṛṣāṅkau śarajanmanā yathā yathā jayantena śacīpuraṃdarau
tathā nṛpaḥ sā cu sutena māgadhī nanandatus tatsadṛśena tatsamau //
rathāṅganāmnor iva bhāvabandhanaṃ babhūva yat prema parasparāśrayam
vibhaktam apy ekasut ena tat tayoḥ parasparasyopari paryacīyata //
uvāca dhātryā prathamoditaṃ vaco yayau tadīyām avalambya cāṅgulim
abhūc ca namraḥ praṇipātaśikṣayā pitur mudaṃ tena tatāna so 'rbhakaḥ //
tam aṅkam āropya śarīrayogajaiḥ sukhair niṣiñcantam ivāmṛtaṃ tvaci
upāntasaṃmīlitalocano nṛpaś cirāt sutasparśarasjñatāṃ yayau //
tam aṅkam āropya śarīrayogajaiḥ sthiter abhettā sthitimantam anvayam
svamūrtibhedena guṇāgryavartinā patiḥ prajānām iva sargam ātmanaḥ //
sa vṛtta caulaś calakākapakṣakair amātyaputraiḥ savayobhir anvitaḥ
liper yathāvadgrahaṇena vāṅmayaṃ nadīmukheneva samudram āviśat //
athopanītaṃ vidhivad vipaścito vininyur enaṃ guravo gurupriyam
avandhyayatnāś ca babhūvur arbhake tatāra vidyāḥ pavanātipātibhir //
dhiyaḥ samagraiḥ sa guṇair udāradhīḥ kramāc catasraś caturarṇavopamāḥ
tatāra vidyāḥ pavanātipātibhir diśo haridbhir haritām iveśvaraḥ //
tvacaṃ sa medhyāṃ paridhāya rauravīm aśikṣatāstraṃ pitur eva mantra vat
na kevalaṃ tadgurur ekapārthivaḥ kṣitāv abhūd ekadhanurdharo 'pi saḥ //
mahokṣatāṃ vatsataraḥ spṛśann iva dvipendrabhāvaṃ kalabhaḥ śrayann iva
raghuḥ kramād yauvanabhinnaśaiśavaḥ pupoṣa gāmbhīrya manoharaṃ vapuḥ //
athāsya godānavidher anantaraṃ vivāhadīkṣāṃ niravartayad guruḥ
narendrakanyās tam avāpya satpatiṃ tamo nudaṃ dakṣasutā ivābabhuḥ //
yuvā yugavyāyatabāhur aṃsalaḥ kapāṭavakṣāḥ pariṇaddhakaṃdharaḥ
vapuḥprakarṣād ajayad guruṃ raghus tathāpi nīcair vinayād adṛśyata //
tataḥ prajānāṃ ciram ātmanā dhṛtāṃ nitāntagurvīṃ laghayiṣyatā dhuram
nisargasaṃskāravinīta ity asau nṛpeṇa cakre yuvarājaśabdabhāk //
narendramūlāyatanād anantaraṃ ghanavyapāyena gabhastimān iva
agacchad aṃśena guṇābhilāṣiṇī navāvatāraṃ kamalād ivotpalam //
vibhāvasuḥ sārathineva vāyunā ghanavyapāyena gabhastimān iva
babhūva tenātitarāṃ suduḥsahaḥ kaṭaprabhedena karīva pārthivaḥ //
niyujya taṃ homaturaṃgarakṣaṇe dhanurdharaṃ rājasutair anudrutam
apūrṇam ekena śatakratūpamaḥ śataṃ kratūnā apavighnam āpa saḥ //
tataḥ paraṃ tena makhāya vajvanā turaṃgam utsṛṣṭam anargalaṃ punaḥ
dhanurbhṛtām agrata eva rakṣ iṇāṃ jahāra śakraḥ kila gūḍhavigrahaḥ //
viṣādaluptapratipatt i vismitaṃ mamaiva yeneha turaṃgam īkṣase
dhenvā niśamyeti vacaḥ samīrtaṃ śrutaprabhāvā dadṛśe 'tha nandinī //
svedāmbunā mārjaya putra locane mamaiva yeneha turaṃgam īkṣase
dhenvā niśamyeti vacaḥ samīritaṃ mudaṃ parām āpa dilīpanandanaḥ //
tadaṅganisyandajalena locane pramṛjya puṇyena puraskṛtaḥ satām
atīndriyeṣv apy upapannadarśano babhūva bhāveṣu dilīpanandanaḥ //
sa pūrvataḥ parvatapakṣaśāt anaṃ dadarśa devaṃ naradevasaṃbhavaḥ
punaḥ punaḥ sūtaniṣiddhacāpalaṃ harantam aśvaṃ ratharaśmi saṃyatam //
sa pūrvataḥ parvatapakṣaśāt anaṃ hariṃ viditvā haribhiś ca vājibhiḥ
avocad enaṃ gangaspṛśā raghuḥ svareṇa dhīreṇa nivartayann iva //
makhāṃśabhājāṃ prathamo manīṣibhis tvam eva dev endra sadā nigadyase
ajasradīkṣāprayatasya madguroḥ kriyāvighātāya kathaṃ pravartase //
trilokanāthena sadā makhadviṣas tvayā niyamyā nanu divyacakṣuṣā
sa cet svayaṃ karamasu dharmacāriṇāṃ tvam antarāy o bhavasi cyuto vidhiḥ //
tad aṅgam agryaṃ maghavan mahākrator amuṃ turaṃgaṃ pratimoktum arhasi
pataḥ śruter darśayitāra īśvarā malīmasām ādadate na paddhatim //
iti pragalbhaṃ raghuṇā samīritaṃ vaco niśamyādhipatir divaukasām
nivartayām āsa rathaṃ savismayaḥ pracakrame ca prativaktum uttaram //
yad āttha rājanyakumāra tat tathā yaśas tu rakṣyaṃ parato yaśodhanaiḥ
jagatprakāśaṃ tad aśeṣam ijyayā bhavadgurur laṅghayituṃ mamodyataḥ //
harir yathaikaḥ puruśottamaḥ smṛto maheśvaras tryambaka eva nāparaḥ
tathā vidur māṃ munayaḥ śatakratuṃ dvitīyagāmī na hi śabda eṣa naḥ //
ato 'yam aśvaḥ kapil ānukāriṇā pitus tvadīyasya mayāpahāritaḥ
alaṃ prayatnena tavātra mā nidhāḥ padaṃ padavy āṃ sagarasya saṃtateḥ //
tataḥ prahasyāpabhayaḥ puraṃdaraṃ punar babhāṣe turagasya rakṣitā
gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalv anirjitya raghuṃ kṛtī bhav ān //
sa evam uktvā maghavantam unmukhaḥ kariṣyamāṇaḥ saśaram śarāsanam
atiṣṭhad ālīḍhaviśeṣaśobhinā vapuḥprakarṣeṇa viḍambiteśvaraḥ //
raghor avaṣṭambhamayena pattriṇā hṛdi kṣato gotrabhid apy amarṣaṇaḥ
navāmbudānīkamuhūrtalāñchane dhanuṣy amoghaṃ samadhatta sāyakam //
dilīpasūnoḥ sa bṛhad (?) bhujāntaraṃ praviśya bhīmāsuraśoṇitocitaḥ
papāv anāsvāditapūrvam āśugaḥ kutūhaleneva manuṣyaśoṇitam //
hareḥ kumāro 'pi kumāravikramaḥ suradvipāsphālanakarkaśāṅgulau
bhuje śacīpattra viśeṣakāṅkite svanāmacihnaṃ nicakhāna sāyakam //
jahāra cānyena mayūra pattriṇā śareṇa śakrasya mahāśanidhvajam
cukopa tasmai sa bhṛśaṃ suraśriyaḥ prasahaya keśavyaparopaṇād iva //
tayor upāntasthitasiddhasainikaṃ garutmadāśīviśabhīmadarśan aiḥ
babhūva yuddhaṃ tumu u laṃ jayaiṣiṇor adhomukhair ūrdhvamukhaiś ca pattribhiḥ //
atiprabandhaprahitāstravṛṣṭibhis tam āśrayaṃ duṣprahasya tejasaḥ
śaśāka nirvāpayituṃ na vāsavaḥ svataś cyutaṃ vahnim ivādbhir ambudaḥ //
tataḥ prakoṣṭh e haricandanāṅkit e pramathyamānārṇava dhīra
raghuḥ śaśāṅkārdhamukhena pattriṇā śarāsanajyām alunād viḍaujasaḥ //
sa cāpam utsṛjya vivṛddhamatsaraḥ praṇāśanāya prabalasya vidviṣaḥ
mahīdhrapakṣavyaparopaṇ ocitaṃ sphuratprabhāmaṇḍalam astram ādade //
raghur bhṛśaṃ vakṣasi tena tāḍitaḥ papāta bhūmau saha sainikāśrubhiḥ
nimeṣamātrād avadhūya tad vyathāṃ sahotthitaḥ sainikaharṣa ni svanaiḥ //
tathāpi śastravyavahāraniṣṭhure bipakṣabhāve ciram asya tasthuṣaḥ
tutoṣa vīryātiśayena vṛtrahā padaṃ hi sarvatra guṇair nidhīyate //
asaṅgam adriṣv api sāravattayā na me tvadanyena visoḍh am āyudham
avehi māṃ prītam ṛte turaṃgamāt kim icchasīti sphuṭam āha vāsavaḥ //
tato niṣaṅgād asamagr am uddhṛtaṃ suvarṇapuṅkhadyutirañjitāṅgulim
narendra sūnuḥ pratisaṃharann iṣuṃ priyaṃvad aḥ pratyavadat sureśvaram //
amocyam aśvaṃ yadi manyase prabho tataḥ samāpte vidhinaiva karmaṇi
ajasradīkṣāprayat aḥ sa mad guruḥ krator aśeṣeṇa phalena yujyatām //
yathā ca vṛttāntam imaṃ sadogatas trilocanaikāṃśatayā durāsadaḥ
tavaiva saṃdeṣaharād viśaṃpatiḥ śṛṇoti lok eśa tathā vidhīyatām //
tatheti kāmaṃ pratiśuśruvān raghor yathāgataṃ mātalisārathir yayau
nṛpasya nātipramanāḥ sadogṛhaṃ sudakṣināsūnur api nyavartata //
tam abhyanandat prathamaṃ prabodhitaḥ prajeśvaraḥ śāsanahāriṇā hareḥ
parāmṛśan harṣa jaḍena pāṇinā tadīyam aṅgaṃ kuliśavraṇāṅkitam //
iti kṣitīśo navatiṃ navādhikāṃ mahākratūnāṃ mahanīyaśāsanaḥ
samāraurukṣur divam āyuṣaḥ kṣaye tatāna sopānaparaṃparām iva //
atha sa viṣavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ dattvā yūne sitātapavāraṇam
munivanatarucchāyāṃ devyā tayā saha śiśriye galitavayasām ikṣvākūṇā idaṃ hi kulavrtam //
Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0