Raghuvamsha · Chapter 2

atha prajānmām adhipaḥ prabhāte jāyāpratigrāhitagandhamālyām
vanāya pītapratibaddhavatsāṃ yaśodhano dhenum ṛṣer mumoca //

tasyāḥ khuranyāsapavitrapāṃsum apāṃsulānāṃ dhuri kīrtanīyā
mārgaṃ manuṣyeśvaradharmapatnī śruter ivārthaṃ smṛtir anvagacchat //

nivartya rājā dayitāṃ dayālus tāṃ saurabheyīṃ surabhir yaśobhiḥ
payodharībhūtacatuḥsamudrāṃ jugopa gorūpadharām ivorvīm //

vratāya tenānucareṇa dhenor nyaṣedhi śeṣo 'py anuyāyivargaḥ
na cānyatas tasya śarīrarakṣā svavīryaguptā hi manoḥ prasūtiḥ //

āsvādavadbhiḥ kavalais tṛṇānaṃ kaṇḍūyanair daṃśanivārṇaiś ca
avyāhat aiḥ svairagat aiḥ sa tasyāḥ samrāṭ samārādhantatparo 'bhūt //

sthitaḥ sthitām uccalitaḥ prayātāṃ niṣeduṣīm āsana bandha dhīraḥ
jalābhilāṣī jalam ādadhānāṃ chāveya tāṃ bhūpati anvagacchat //

sa nyastacihnām api rāja lakṣmīṃ tejoviśeṣānumitāṃ dadhānaḥ
āsīd anāviṣkṛtadānarājir antarmadāvastha iva dvipendraḥ //

latāpratānodgrathitaiḥ sa kiśair adhijaydhanvā vicacāra dāvam
rakṣāpadeśā n muni homadhenor vanyān vineṣyann iva duṣṭasattvān //

viṣṛṣṭapārśvānucarasya tasya pārśvadrumāḥ pāśabhṛtā samasya
udīrayām āsur ivonmadānām ālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ //

marutprayuktāś ca marutsakhābhaṃ tam arcyam ārād abhivartamānam
avākiran bālalatāḥ prasūnair ālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ //

dhanurbhṛto 'py asya dayārdrabhāvam ākhyātam antaḥkaraṇair viśaṅkaiḥ
vilokayantyo vapur āpur akṣṇāṃ prakāmavistāraphalaṃ hariṇyaḥ //

sa kīcakair mārutapūrṇarandhraiḥ kūjadbhir āpāditavaṃśkṛtyam
śuśrāva kuñjeṣu yaśaḥ svam uccair udgīyamānaṃ vanadevatābhiḥ //

ṛktas tuśārair girinirjharāṇām anokahākamptapuṣpagandh ī
tam ātapaklāntam anātapatram ācārapūtaṃ pavanaḥ siṣeve //

śaśāma vṛṣṭyāpi vinā davāgnir āsīd viśeṣ ā phalapuṣpavṛddhiḥ
ūnaṃ na sattveṣv adhiko babādhe tasmin vanaṃ gopatri gāhamāne //

saṃcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum
pracakrame pallavarāgatāmrā tasmin vanaṃ gopatri gāhamāne //

tāṃ devatāpitratithikriyārthām anvag yayau madhyamalokapālaḥ
babhau ca sā tena satāṃ matena śraddheva sākṣād vidhinopapannā //

sa palvalottīrṇavarāhayūthāny āvāsavṛkṣonmukhabarhiṇāni
yayau mṛgādhyāsitaśādvalāni śyāmāyamānāni vanāni paśyan //

āpīnabhārodvahanaprayatnād gṛṣṭir gurutvād vapuṣo narendraḥ
ubhāv alaṃcakratur añcitābhyāṃ tapovanāvṛttipathaṃ gatābhyām //

vasiṣṭhadhenor anuyāninaṃ tam āvartamānaṃ vanitā vanāntāt
papau nimeṣālasapakṣmapaṅktir upoṣitābhyām iva locanābhyām //

puraskṛtā vartmani pārthivena pratyudgatā pārthivadharmpatnyā
tadantare sā virarāja dhenur dinakṣapāmadhyagateva saṃdhyā //

pradakṣiṇīkṛtya payasvinīṃ tāṃ sudakṣiṇā sākṣatapātrahastā
praṇamya cānarca viśālam asyāḥ śṛṅgāntaraṃ dvāram ivārthasiddheḥ //

vatsotsukāpi stimitā saparyāṃ pratyagrahīt seti nanandatus tau
bhaktyopapanneṣu hi tavidhānāṃ prasādacihnāni puraḥphalāni //

guroḥ sadārasya nipīḍya pādau samāpya sāṃdhyaṃ ca vidhiṃ dilīpaḥ
dohāvasāne punar eva dogdhrīṃ bheje bhujocchinnaripur niṣaṇṇām //

tām antikanyastabalipradīpām anvāsya goptā gṛhiṇīsahāyaḥ
krameṇa suptām anu saṃviveśa suptotthitāṃ prātar an'(?)ūdatiṣṭhat //

itthaṃ vrataṃ dhārayataḥ prajārthaṃ samaṃ mahiṣyā mahanīyakīrteḥ
sapta vyatīyus triguṇāni tasya dināni dīnoddharaṇocitasya //

anyedyur ātmānucarasya bhāvaṃ jijñāsamānā munihomadhenuḥ
gaṅgāprapātānta vi rūḍhaśaṣpaṃ gaurīguror gahvaram āviveṣa //

ity adriṣobhāprahitekṣaṇena ity adriṣobhāprahitekṣaṇena
alakṣitābhyutpatano nṛpeṇa prasahya siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa //

tadīyam ākranditam ārtasādhor guhānibaddhapratiśabdadīrgham
raśmiṣv ivādāya nagendra saktāṃ nivartayām āsa nṛpasya dṛṣṭim //

sa pāṭalāyāṃ gavi tasthivāṃsaṃ dhanurdharaḥ kesariṇaṃ dadarśa
adhityakāyām iva dhātumayyāṃ l odhradrumaṃ sānumataḥ praphul lam //

tato mṛgendrasya mṛgendragāmī vadhāya vadhyasya śaraṃ śaraṇyaḥ
jātābhiṣaṅgo nṛpatir niṣaṅgād uddhartum aicchat prasabhoddhṛtāriḥ //

vāmetaras tasya karaḥ prahartur nakhaprabhābhūṣitakaṅkapattre
saktāṅguliḥ sāyakapuṅkha eva citrārpitārambha invāvatasthe //

bāhupratiṣṭambhavivṛddhamanyur abhyarṇam āgaskṛtam aspṛśadbhiḥ
rājā svatejobhir adahyatāntar bhogīva mantrauṣadhiruddhavīryaḥ //

tam āryagṛhyaṃ nigṛhītadhenur manuṣyavācā manuvaṃśaketum
vismā y ayan vismitam ātmavṛttau siṃhorusattvaṃ nijagāda siṃhaḥ //

alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktam apy astram ito vṛthā syāt
na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya //

kailāsagauraṃ vṛam ārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtapṛṣṭam
avehi māṃ kiṃkaram aṣṭamūrteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbha mitram //

amuṃ puraḥ paśyasi devadāruṃ putrīkṛto 'sau vṛṣabhadhvajena
yo hemakumbhastananiḥsṛtānāṃ skandasya mātuḥ payasāṃ rasajñaḥ //

kaṇḍūyamānena kaṭaṃ kadācid vanyadvipenonmathitā tvag asya
athainam adres tanayā śuśoca senānyam ālīḍham ivāsurāstraiḥ //

tadā prabhṛty eva vanadvipānāṃ trāsārtham asminn aham adikukṣau
vyāpāritaḥ śūlabhṛtā vidhāya siṃhatvam aṅkāgatasattvavṛtt i //

tasyālam eṣā kṣudhitasya tṛptyai pradiṣṭakālā parameśvareṇa
upasthitā śoṇitapāraṇā me suradviṣaś cāndramasī sudheva //

sa tvaṃ nivartasva vihāya lajjāṃ gur or bhavān darśitaśiṣyabhaktiḥ
śastreṇa rakṣyaṃ yad aśakya rakṣaṃ na tad yaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti //

iti pragalbhaṃ purusādhirājo mṛgādhirājasya vaco niśamya
pratyāhatāstro giriśaprabhāvād ātmany avajñāṃ śithilīcakāra //

pratyabravīc cainam iṣuprayoge tatpūrva saṅge vitathaprayatnaḥ
jaḍīkṛtas tryambaka vikṣaṇena vajraṃ mumukṣann iva vajrapāṇiḥ //

pratyāha vainaṃ śaramokṣavandhyo mā pattraparvāt svarabhedam āptaḥ
prahīṇapūrvadhvaninādhirūḍhas tulām asārena śaradghanena //

saṃruddhaceṣṭ asya hetuḥ hāsyaṃ vacas tad yad ahaṃ vivakṣuḥ
antargataṃ prāṇabhṛtāṃ hi veda sarvaṃ bhavān bhāvam ato 'bhidhāsye //

mānyaḥ sa me sthāvarajaṅgamānāṃ sargasthiti pratyavahāra hetuḥ
guror apīdaṃ dhanam āhitāgner naśyat purastād anupekṣaṇīyam //

sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda
dināvasānotsukabālavatsā vi sṛjyatāṃ dhenur iyaṃ maharṣeḥ //

athāndhakāraṃ giri gahvarāṇāṃ daṃṣṭrāmayūkhaiḥ śakalāni kurvan
bhūyaḥ sa bhūteśvarapārśvavartī kiṃcid vihasyārthapatiṃ babhāṣe //

ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ yayaḥ kāntam idaṃ vapuś ca
alpasya hetor bahu hātum icchan vicāramūdhaḥ pratibhāsi me tvam //

bhūtānukampā tava ced iyaṃ gaur ekā bhavet svastimatī tvadante
jīvan punaḥ śaśvad upaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi //

athaikadhenor aparādha caṇḍād guroḥ kṛṣānupratimād bibheṣi
śakyo 'sya manyur bhavatā vinetuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ //

tad rakṣa kalyāṇaparaṃparāṇāṃ bhoktāram ūrjasvalam ātmadeham
mahītalasparśana mātrabhinnam ṛddhaṃ hi rājyaṃ padam aindram āhuḥ //

etāvad uktvā virate mṛgendre pratisvanen āsya guhāgatena
śiloccayo 'pi kṣitipālam uccaiḥ prītyā tam evārtham abhāṣateva //

niśamya devānucarasya vācaṃ manuṣyadevaḥ punar apy uvāca
dhenvā tad adhyāsita kātarākṣyā nirīkṣyamāṇaḥ sutarāṃ dayāluḥ //

kṣatāt kila trāyata ity udagraḥ kṣatrasya śabdo bhuvaneṣu rūḍhaḥ
rājyena kiṃ tadviparītavṛtteḥ prāṇair upakrośamalīmasair vā //

kathaṃ nu śakyo 'nunayo maharṣer viśrāṇan āc cānya payasvinīnām
imām anūnāṃ surabher avehi rudraujasā tu pahṛtaṃ tvayāsyām //

seyaṃ svadehārpaṇaniṣkrayeṇa nyāyyā mayā mocayituṃ bhavattaḥ
na pāraṇā syād vi hatā tavaivaṃ bhaved aluptaś ca muneḥ kriyārthaḥ //

bhavān apīdaṃ paravān avaiti mahān hi yatnas tava devadārau
sthātuṃ niyoktur na hi śakyam agre vināśya rakṣyaṃ svayam akṣatena //

kim apy ahiṃsyas tava cen mato 'haṃ yaśaḥśarīre bhava me dayāluḥ
ekāntavidhaṃsiṣu madvidhānāṃ piṇḍeṣv anāsthā khalu bhautikeṣu //

saṃbandham ābhāṣaṇapūrvam āhur vṛttaḥ sa nau saṃgatayor vanānte
tad bhūtanāthānuga nārhasi tvaṃ saṃbandhino me praṇayaṃ vihantum //

tatheti gām uktavate dilīpaḥ sadyaḥ pratiṣṭambhavimuktabāhuḥ
sa nyasta śastro haraye svadeham upānayat piṇḍam ivāmiṣasya //

tasmin kṣaṇe pālayituḥ prajānām utpaśyataḥ siṃhanipātam ugram
avāṅ mukhasy'opari puṣpavṛṣṭiḥ papāta vidyādharahastamuktā //

uttiṣṭha vatsety amṛtāyamānaṃ vaco niśamyotthitam utthitaḥ san
dadarśa rājā jananīm iva svāṃ gām agrataḥ prasraviṇīṃ na siṃham //

taṃ vismitaṃ dhenur uvāca sādho māyāṃ mayodhbhāvya parīkṣito 'si
ṛṣiprabhāvān mayi nāntako 'pi prabhuḥ prahartuṃ kim utānyahiṃsr āḥ //

bhaktyā gurau mayy anukampāya ca prītāsmi te putra varaṃ vṛṇīṣva
na kevalānāṃ payasāṃ prasūtim avehi māṃ kāmadughāṃ prasannām //

tataḥ samānīya samānit ārthī hastau svahastārjitavīraśabdaḥ
vaṃśasya kartāram anantakīrt iṃ sudakṣiṇāyāṃ tanayaṃ yayāce //

saṃtānakāmāya tatheti kāmaṃ rājñe pratiśrutya payasvinī sā
dugdhvā payaḥ pattrapuṭe madīyaṃ putr'; opa bhuṅkṣv' eti tam ādideśa //

vatsasya homārthavidheś ca śeṣam ṛṣer anujñām adhigamya mātaḥ
ū dhasyam icchāmi tavopabhoktumyaṃ ṣaṣṭhāmśam urvyā iva rakṣitāyāḥ //

itthaṃ kṣitīśena vasiṣṭhadhenur vijñāpitā prītatarā babhūva
tadanvitā haimavatāc ca kukṣeḥ pratyāyayāv āśramam aśram eṇa //

tasyāḥ prasannendumukhaḥ prasādaṃ gurur nṛpāṇāṃ gurave nivedya
praharṣacihn ānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayeva //

sa nandinīstanyam aninditātmā sadvatsalo vatsa hutāvaśeṣam
papau vasiṣṭhena kṛtābhyanujñaḥ śubhraṃ yaśo mūrtam iv ātitṛṣṇaḥ //

prātar yathoktavratapāraṇānte prāsthānikaṃ svastyayanaṃ prayuja
tau daṃpatī svāṃ prati rājadhānīṃ prasthāpayām āsa vaśī vasiṣṭhaḥ //

pradakṣiṇīkṛtya hutaṃ hutāśam anantaraṃ bhartur arundhatīṃ ca
dhenuṃ savatsāṃ ca nṛpaḥ pratasthe sanmaṅgalodagratar aprabhāvaḥ //

śrotābhirāmadhvaninā rathena sa dharmapatnīsahitaḥ sahiṣṇuḥ
yayāv anudghāta sukhena mārgaṃ sven eva pūrṇena manorathena //

tam āhitautsukyam adarśanena prajāḥ prajārthavrata karśit āṅgam
netraiḥ papus tṛptim anāpnuvadbhir navodayaṃ nātham ivauṣadhīnām //

puraṃdaraśrīḥ puram utpatākaṃ praviśya paurair abhinandyamānaḥ
bhuje bhuaṃgendrasamānasāre bhūyaḥ sa bhūmer dhuram āsasañja //

atha nayanasamutthaṃ jyotir atrer iva dyauḥ surasarid iva tejo vahniniṣṭhyūtam aiśam
narapatikulabhūtyai garbham ādhatta rājñī gurubhir abhiniviṣṭaṃ lokapālānubhāvaiḥ //