Raghuvamsha · Chapter 1

vāgarthāv iva saṃpṛktau vāgarthapratipattaye
jagataḥ pitarau vande pārvatīparameśvarau //

kva sūryaprabhavo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ
titīrṣur dustaram mohād uḍupenāsmi sāgaram //

mandaḥ kaviyaśaḥ prārthī gamiṣyāmy upahāsyatām
prāṃśulabhye phale lobhād udbāhur iva vāmanaḥ //

atha vā kṛtavāgdvāre vaṃśe 'smin pūrvasūribhiḥ
maṇau vajrasamutkīrṇe sūtrasyevāsti me gatiḥ //

so 'ham ājanamaśuddhānām āphalodayakarmaṇām
āsamudrakṣitīśānām ānākarathavartmanām //

yathāvidhihutāgnīnāṃ yathākāmārcitārthinām
yathāparādhadaṇḍānāṃ yathākālaprabhodhinām //

tyāgāya saṃbhṛtārthānāṃ satyāya mitabhāṣiṇām
yaśase vijigīṣuṇāṃ prajāyai gṛhamendhinām //

śaiśave 'bhyastavidyānāṃ yauvane viṣayaiṣiṇām
vārdhhake munivṛttīnāṃ yogenānte tanutyajām //

raghūṇām anvayaṃ vakṣye tanuvāgvibhavo 'pi san
tadguṇaiḥ karṇam āgatya cāpalāya pra coditaḥ //

taṃ santaḥ śrotum arhanti sadasadvyaktihetavaḥ
hemnaḥ saṃlakṣyate hy agnau viśuddhiḥ śyāmikāpi vā //

vaivasato manur nāma mānanīyo manīṣiṇām
āsīn mahī kṣitām ādyaḥ praṇavaś chandasām iva //

tadanvaye śuddhimati prasūtaḥ śuddhimat taraḥ
dilīpa iti rāj endur induḥ kṣīranidhāv iva //

vyūḍhorasko vṛṣaskandhaḥ śālaprāṃśur mahābhujaḥ
ātmakarmakṣamaṃ dehaṃ kṣātro dharma iv āśritaḥ //

sarvātiritasāreṇa sarvatejo'bhibhāvinā
sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merur ivātmanā //

ākārasadṛśaprajñaḥ prajñayā sadṛśāgamaḥ
āgamaiḥ sadṛśārambha[ḥ] ārambha sadṛśodayaḥ //

bhīmakāntair nṛpaguṇaiḥ sa bhabhūvopajīvinām
adhṛṣyaś c ābhi gamyaś ca yādhoratnair ivārṇavaḥ //

rekhāmātram api kṣuṇṇād ā manor vartmanaḥ param
na vyatīyuḥ prajās tasya niyantur nemivṛttayaḥ //

prajānām eva bhūty arthaṃ sa tābyho balim agrahīt
sahasraguṇam utsraṣṭum ādatte hi ras aṃ raviḥ //

sen ā paricchadas tasya dvayam evārthasādhanam
śāstre ṣv akuṇṭhitā buddhir maurvī dhanuṣi cātatā //

tasya saṃvṛtamantrasya gūdhākāreṅgitasya ca
phalānumeyāḥ prārambhāḥ saṃskārāḥ prāktanā iva //

jugopātmānam atrasto bheje dharmam anāturaḥ
agṛdhnur ādade so 'rth am asaktaḥ sukham anvabhūt //

jñāne maunaṃ kṣamā śaktau tyāge ślāghāviparyayaḥ
guṇā guṇānubandhitvāt tasya saprasavā iva //

anākṛṣṭasya viṣayair vidyānāṃ pāradṛśvanaḥ
tasya dharmarater āsīd vṛddhatvaṃ jarasā vinā //

prajānāṃ vinayādhānād rakṣaṇād bharaṇād api
sa pitā pitaras tāsāṃ kevalaṃ janmahetavaḥ //

sthityai daṇḍayato daṇḍyān pariṇetuḥ prasūtaye
apy arthakāmau tasyāstāṃ dharma eva manīṣiṇaḥ //

dudhoha gāṃ sa yajñāya sasyāya maghavā divam
saṃpad vinimayenobhau dadhatur bhuvanadvayam //

na kilānuyayus tasya rājāno rakṣitur yaśaḥ
vyāvṛtta yat parasvebhyaḥ śrutau taskaratā sthitā //

dveṣyo 'pi saṃmataḥ śiṣṭas tasyārtasya yathauṣadham
tvājyo duṣṭaḥ priyo 'py āsīd aṅgulīvoragakṣatā //

taṃ vedhā vidadhe nūnaṃ mahābhūtasamādhinā
tathā hi sarve tasyāsan parārthaikaphalā guṇāḥ //

sa velāvapravalayāṃ parikhīkṛtasāgarām
ananyāśāsanām urvīṃ śaśāsaikapurīm iva //

tasya dākṣiṇya ruḍhena nāmnā magadhavaṃśajā
patnī sudakṣiṇety āsīd adhvarasyeva dakṣiṇā //

kalatravantam ātmānam avarodhe mahaty api
tayā mene manasvinyā lakṣmyā ca vasudhādhipaḥ //

tasyām ātmānurūpāyām ātmajanmasamutsukaḥ
vilambitaphalaiḥ kālaṃ sa nināya manorathaiḥ //

saṃtānārthāya vidhaye svabhujād avatāritā
tena dhūr jagato gurvī saciveṣu nicikṣipe //

gaṅgāṃ bhagīrathen eva pūrveṣāṃ pāvanakṣamām
icchatā saṃtatiṃ nyastā tena mantriṣu kosalā //

athābhyarcya vidhātāraṃ prayatau putrakāmyayā
tau daṃpatī vasiṣṭhasya guror jagmatur āśramam //

snigdhagambhīranirghoṣam ek aṃ syandanam āsthitau
prāvṛṣeṇyaṃ payovāhaṃ vidyudairāvatāv iva //

mā bhūd āśramapīḍeti parimeyapuraḥsarau
anubhāvaviśeṣāt tu senāpari vṛtāv iva //

sevyamānau sukhasparśaiḥ śālaniryāsagandhibhiḥ
puṣpareṇ ūtkirair vātair ādhūtavanarājibhiḥ //

mano'bhirāmāḥ śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ
ṣaḍjasaṃvādinīḥ kekā dvidhā bhinnāḥ śikhaṇḍibhiḥ //

paraparākṣisādṛśyam adūrojjhitavartmasu
mṛgadvandveṣu paśyantau syandanābaddhadṛṣṭiṣu //

śreṇībandhād vitanvadbhir astambhāṃ toraṇasrajam
sārasaiḥ kala nirhrādhaiḥ kvacid unnamitānanau //

pavanasyānukūlatvāt prārthanāsiddhiśaṃsinaḥ
rajobhis turagotkīrṇair aspṛṣṭālaveṣṭanau //

sarasīṣv aravindānāṃ vīci vikṣobha śītalam
āmodam upajighrantau sva niḥśvās ānukāriṇam //

grāmeṣv ātmaviṣṛṭeṣu yūpacihneṣu yajvanām
amoghāḥ pratigṛhṇantāv arghyānupadam āśiṣaḥ //

haiyaṃgavīnam ādāya ghoṣavṛddhān upasthitān
nāmadheyāni pṛcchantau vanyānāṃ mārgaśākhinām //

kāpy abhikhyā tayor āsīd vrajatoḥ śuddhaveṣayoḥ
himanirmuktayor yoge citrācandramsor iva //

tat tad bhūmipatiḥ patnyai darśayan priyadarśanaḥ
sāyaṃ saṃyaminas tasya maharṣer mahiṣīsakhaḥ //

sa duṣprāpayaśāḥ prāpad āśramaṃ śrāntavāhanaḥ
sāyaṃ saṃyaminas tasya maharṣer mahiṣīsakhaḥ //

vanāntarād upāvṛttaiḥ samitkuśaphalaharaiḥ
pūryamāṇam adṛśyāgni -pratyudyātais tapasvibhiḥ //

ākīrṇam ṛṣipatnīnām uṭajadvārarodhibhiḥ
apatyair iva nīvāra -bhāgadheyocitair mṛgaiḥ //

sekānte munikanyābhis tatkṣaṇojjhita vṛkṣakam
viśvāsāya vihaṃgānām ālavālāmbupāyinām //

ātap ātaya saṃkśipta -nīvārāsu niṣādibhiḥ
mṛgair vartitaromantham uṭajāṅga n abhūmiṣu //

abhy utthit āgnipiśunair atithīn āśramonmukhān
punānaṃ pavanoddhūtair dhūmair āhutigandhibhiḥ //

atha yantāram ādiṣya dhuryān viśr a mayeti saḥ
tām avāro p ayat patnīṃ rathād ava tatāra ca //

tasmai sabhyāḥ sabhāryāya goptre guptatamendriyāḥ
arhaṇām arhate cakrur munayo nayacakṣuṣe //

vidheḥ sāyantanasyānte sa dadarśa tapondhim
anvās itam arundhatyā svāhayeva havirbhujam //

tayor jagṛhatuḥ pād ān rājā rājñī ca māgadhī
tau gurur gurupatnī ca prītyā pratinanandatuḥ //

tam ātithyakriyāśānta -rathakṣobhapariśramam
papraccha kuśalaṃ rājye rājyāśramamuniṃ muniḥ //

ath'; ātharva nidhes tasya vijitāri puraḥ puraḥ
arthyām arthapatir vācam ādade vadatāṃ varaḥ //

upapannaṃ nanu śivaṃ saptasv aṅgeṣu yasya me
daivīnāṃ mānuṣīṇāṃ ca prati hartā tvam āpadām //

tava mantrakṛto mantrair dūrāt prāsamit āribhiḥ
pratyādiśyanta iva me dṛṣta lakṣa bhidaḥ śarāḥ //

havir āvarjitaṃ hotas tvayā vidhivad agniṣu
vṛṣṭ ir bhavati sasyānām avagrahaviśoṣiṇām //

puruṣāyuṣajīvinyo nirātaṅkā nirītayaḥ
yan madīyāḥ prajās tasya hetus tvadbrahmavarcasam //

tvayaivaṃ cintyamānasya guruṇā brahmayoninā
sānubandhāḥ kathaṃ na syuḥ saṃpado me nirāpadaḥ //

kiṃ tu vadhvāṃ tavaitasyām adṛṣṭasadṛśaprajam
na mām avati sadvīpā ratnasūr api medinī //

nūnaṃ mattaḥ paraṃ vaṃśyāḥ piṇḍavicchedadarśinaḥ
na prakāmabhujaḥ śrāddhe svadhāsaṃgrahatatparāḥ //

matparaṃ durlabham matvā nūnam āvarjitaṃ mayā
payaḥ pūrv aiḥ svaniḥśvāsaiḥ kavoṣṇam upa bhujyate //

so 'ham ijyāviśuddhātmā prajālopanimīlitaḥ
prakāśaś c āprakāśas ca lokāloka ivācalaḥ //

lokāntarasukhaṃ puṇyaṃ tapodānasamudbhavam
saṃtatiḥ śuddhavaṃśyā hi paratreha ca śarmaṇe //

tayā hīnaṃ vidhātar māṃ kathaṃ paśyan na dūyase
siktaṃ svayam iva snehād vandhyam āśrama vṛkṣakam //

asahyapīḍaṃ bhagavann ṛṇam antyam avehi me
aruṃtudam ivālānam anirvāṇasya dantinaḥ //

tasmān mucye yathā tāta saṃvidhātuṃ tathārhasi
ikṣvākūṇāṃ durāpe 'rthe tvadadhīnā hi siddhayaḥ //

iti vijñāpito rājñā dhyānastimitalocanaḥ
kṣaṇamātram ṛṣis tasthau suptamīna iva hradaḥ //

so 'paśyat praṇidhānena saṃtateḥ stambhakāraṇam
bhāvitātmā bhuvo bhartur athainaṃ pratyabodhayat //

purā śakram upasthāya tavorvīṃ prati yāsyataḥ
āsīt kalpatarucchāyām āśritā surabhiḥ pathi //

dharmalopabhayād rājñīm ṛtusnātām imāṃ smaran
pradakṣiṇakriy ārhāyāṃ tasyāṃ tvaṃ sādhu nācaraḥ //

avajānāsi māṃ yasmād atas te na bhaviṣyati
matprasūtim anārādhya prajeti tvāṃ śaśāpa sā //

sa śāpo na tvayā rājan na ca sārathinā śrutaḥ
nadaty ākāśaṅgāyāḥ srotasy uddāmadiggaje //

īpsitaṃ tadavajñānād viddhi sārgalam ātmanaḥ
pratibadhnāti hi śreyaḥ pūjyapūjāvyatikramaḥ //

haviṣe dīrghasattrasya sā cedānīṃ pracetasaḥ
bhujaṃgapihitadvāraṃ pātālam adhitiṣṭhati //

sutāṃ tadīyāṃ surabheḥ kṛtvā pratinidhiṃ śuciḥ
ārādhaya saptnīkaḥ prītā kāmadughā hi sā //

iti vādina evāsya hotur āhutisādhanam
anindyā nandinī nāma dhenur āvavṛte vanāt //

lalāṭodayam ābhugnaṃ pallavasnigdhapāṭalā
bibhratī śvetaromāṅkaṃ saṃdhyeva śaśinaṃ navam //

bhuvaṃ koṣṇena kuṇśodhnī medhyenāvabhṛthād api
pasraveṇ ābhivarṣantī vatsālokapravartinā //

rajaḥkaṇaiḥ khuroddhūtaiḥ spṛśadbhir gātram antikāt
tīrthābhiṣeka jāṃ śuddhim ādadhānā mahī kṣitaḥ //

tāṃ puṇyadarśanāṃ dṛṣtvā nimittajñas tapo nidhiḥ
yājyam āśaṃsitāvandhy a prārthanaṃ punar abravīt //

adūravartinīṃ siddhiṃ rājan vigaṇayātmanaḥ
upasthiteyaṃ kalyāṇī nāmni kīrtita eva yat //

vanyavṛtt ir imāṃ śaśvad (?) ātmānugamanena gām
vidyām abhyasaneneva prasādayitum arhasi //

prasthitāyāṃ pratiṣṭhethāḥ sthitāyāṃ sthitim ācareḥ
niṣaṇṇāyāṃ niṣīdāsyāṃ pītāmbhasi piber apaḥ //

vadhūr bhaktimatī cainām arcitām ā tapovanāt
pra yatā prātar anvetu piteva dhuri putriṇām //

ity ā prasādād asyās tvaṃ paricaryāparo bhava
avighnam astu te stheyāḥ sāyaṃ pratudvrajed api //

tatheti pratijagrāha prītimān saparigrahaḥ
ādeśaṃ deśakālajñaḥ śiṣyaḥ śāsitur ānataḥ //

atha pradoṣe doṣajñaḥ saṃveśāya viśaṃpatim
sūnuḥ sūnṛtavāk sraṣṭur visasarj odita sriyam //

satyām api tapaḥsiddhau niyamāpekṣayā muniḥ
kalpavit kalpayām āsa vanyām evāsya saṃvidhām //

nirdiṣṭāṃ kulapatinā sa parṇaśālām adhyāsya prayataparigrahadvitīyaḥ
tacchiṣyādhyayananiveditāvasānāṃ saṃviṣṭaḥ kuśaśayane niśāṃ nināya //

ākīryamāṇam āsanna -vidhibhiḥ samidāharaiḥ
vaikhānasair adṛśyāgni -pratyudgamanavṛttibhiḥ //

imāṃ devīm ṛtusnātāṃ smṛtvā sapadi satvaraḥ
pradakṣiṇakriyātītas tasyāḥ kopam ajījanaḥ //

tāmralalāṭajāṃ rekhāṃ bibhratī sāsitetarām
saṃdhyā prātipadeneva pratibhinnā himāṃśunā //