Raghuvamsha · Chapter 17

aithiṃ nāma kākutsthāt putraṃ āpa kumudvatī
paścimād yāminīyāmāt prasādam iva cetanā //

sa pituḥ pitṛmān vaṃśaṃ putraṃ āpa kumudvatī
apunāt savitevobhau mārgāv uttaradakṣiṇau //

tam ādau kulavidyānām artham arthavidāṃ varaḥ
paścāt pārthivakanyānāṃ pāṇim agrāhayat pitā //

jātyas tenābhijātena śūraḥ śauryavatā kuśaḥ
amanyataikam ātmānam anekaṃ vaśinā vaśī //

sa kulocitam indrasya sāhāyakam upeyivān
jaghāna samare daityaṃ durjayaṃ tena so 'vadhi //

taṃ svasā nāgarājasya kumudasya kumudvatī
anvagāt kumudānandaṃ śaśāṅkam iva kaumudī //

tayor divaspater āsīd ekaḥ siṃhāsanārdhabāk
dvitīyāpi sakhī śacyāḥ pārijātāṃśa bhāginī //

tadātmasaṃbhavaṃ rājye mantrivṛddāḥ samādadhuḥ
smarantaḥ paścimām ājñāṃ bhartuḥ saṃgrāmayāyinaḥ //

te tasya kalpayām āsur abhiṣekāya śilpibhiḥ
vimānaṃ navam udvedi catuḥstambhapratiṣṭam //

tatrainaṃ hemakumbheṣu saṃbhṛtais tīrthavāribhiḥ
upatasthuḥ prakṛtayo bhadrapīṭh opaveśitam //

nadadhbiḥ snigdhagambhīraṃ tūryair āhatapuṣkaraiḥ
anvamīyata kalyāṇaṃ tasyāvicchinnasaṃtat i //

dūrvāyavāṅkuraplakṣa -tvagabhinnapuṭottarān
jñātivṛddh aiḥ prayuktān sa bheje nīrājanāvidhīn //

purohitapurogās taṃ jiṣṇuṃ jaitrair atharvabhiḥ
upacakramire pūrvam abhiṣektuṃ dvijātayaḥ //

tasyaughamahatī mūrdhni nipatantī vyarocata
saśabdam abhiṣekaśrīr gaṅgeva tripuradviṣaḥ //

stūyamānaḥ kṣaṇe tasminn alakṣyata sa bandibhiḥ
pra vṛddha iva prajanyaḥ cātakair abhinanditaḥ //

tasya san mantrapūtābhiḥ snānam adbhiḥ pratīcchataḥ
vavṛdhe vaidyutasyāgner vṛṣṭisekād iva dyutiḥ //

sa tāvad abhiṣekānte snātakebhyo dadau vasu
yāv at teṣāṃ samāpyeran yajñāḥ paryāptadakṣiṇāḥ //

te prītamanasas tasmai yām āśiṣam ud īrayan
sā tasya karmanirvṛttair dūraṃ paścātkṛtā phalaiḥ //

bandhacchedaṃ sa baddhānāṃ vadhārhāṇām avadhyatām
dhuryāṇāṃ ca dhuro mokṣam adohaṃ cādiṣad gavām //

krīḍāpatatriṇo 'py asya pañjarasthāḥ śukādayaḥ
labdhamokṣās tadādeśād yatheṣṭagatayo 'bhavan //

tataḥ kakṣā ntaranyastaṃ gajadantāsanaṃ śuc i
sottaracchadam adhyāsta nepathyagrahaṇāya saḥ //

taṃ dhūpāśyānakeśāntaṃ toyanirṇiktapāṇayaḥ
ākalpasādhanais tais tair upaseduḥ prasādh akāḥ //

te'; sya muktāguṇ onnaddhaṃ maulim antargata srajam
pratyūpuḥ padmarāgeṇa prabhāmaṇḍalaśobhinā //

candanenāṅgarāgaṃ ca mṛganābhisugandhinā
samāpayya tataś cakruḥ pattraṃ vinyastarocanam //

āmuktābharaṇaḥ sragvī haṃsa cihna dukūlavān
āsīd atiśayaprekṣyaḥ sa rājyaśrīvadhūvaraḥ //

nepathyadarśinaś chāyā tasyādarśe hiraṇmaye
virarāj odite sūrye merau kalpataror iva //

sa rājakakudavyagra -pāṇibhiḥ pārśvavaribhiḥ
yayāv udīritālokaḥ sudharmānavamāṃ sabhām //

vitānasahitaṃ tatra bheje paitṛkam āsanam
cūḍāmaṇibhir udghṛṣṭa -pādapīṭhaṃ mahī kṣitām //

śuśubhe tena cākrāntaṃ maṅgalāyatanaṃ mahat
śrīvatsalakṣaṇaṃ vakṣaḥ kaustubheneva k ai śavam //

babhau bhūyaḥ kumāratvād ādhirājyam avāpya saḥ
rekhā bhāvād upārūḍhaḥ sāmagryam iva candramāḥ //

prasannamukharāgaṃ taṃ smitapūrvābhibhāṣ iṇam
mūrtimantam amanyanta viśvāsam anujīvinaḥ //

sa puraṃ puruhūtaśrīḥ kalpadrumanibhadhvaj ām
kramamāṇaś cakāra dyāṃ nāgenairāvataujasā //

tasyaikasyocchritaṃ chattraṃ mūrdhni tenāmalatviṣā
pūrvarājaviyog auṣmyaṃ kṛtsnasya jagato hṛtam //

dhūmād agneḥ śikh āḥ paścād udayād aṃśavo raveḥ
so 'tītya tejas āṃ vṛttiṃ samam evotthito guṇaiḥ //

taṃ prītiviśadair netrair anvayuḥ paurayoṣitaḥ
śaratprasannair jyotirbhir vibhāvarya iv a dhruvam //

ayodhyādevatāś cainaṃ praśastāyatanārcitāḥ
anudadhyur anudhyeyaṃ sāṃnidhyaiḥ pratimāgataiḥ //

yāvan nāśyāyate vedir abhiṣekajal ā plutā
tāvad evāsya velāntaṃ pratāpaḥ prāpa duḥsahaḥ //

vasiṣṭhasya guror mantrāḥ sāyakās tasya dhanvinaḥ
kiṃ tat sādhyaṃ yad ubhaye sādhayeyur na saṃgatāḥ //

sa dharmasthasakhaḥ śaśvad arthipratyarthināṃ svayam
dadarśa saṃśaya cchedyān vyavahārān atandritaḥ //

tataḥ param abhivyaktā -saumanasyaniveditaiḥ
yuyoja pākābhimukhair bhṛtyān vijñāpanāphalaiḥ //

prajās tadguruṇā nadyo nabhaseva vivardhitāḥ
tasmiṃs tu bhūyasīṃ vṛddhiṃ nabhasye tā ivāyayuḥ //

yad uvāca na tan mithyā yad dadau na jahāra tat
so 'bhūd bhagnavrataḥ śatrūn uddhṛtya pratiropayan //

vayorūpavibhūtīnām ekaikaṃ madakāraṇam
tāni tasmin samastāni na tasy otsiṣic e manaḥ //

itthaṃ janitarāgāsu prakṛtiṣv anuvāsaram
akṣobhyaḥ sa navo 'py āsīd dṛḍhamūla iva drumaḥ //

anityāḥ śatravo bāhyā viprakṛṣṭāś ca te yataḥ
ataḥ so 'bhyantarān nityān ṣaṭ pūrvam ajayad ripūn //

prasād ābhimukhe tasmiṃś capalāpi svabhāvataḥ
nikaṣe hema rekh eva śrīr āsīd anapāyinī //

kātaryaṃ kevalā nītiḥ śauryaṃ śvāpadaceṣṭitam
ataḥ siddhiṃ sametābhyām ubhābhyām anviyeṣa saḥ //

na tasya maṇḍale rājñ o nyastapraṇidhidīdhiteḥ
adṛṣṭam abhavat kiṃcid vyabhrasyeva vivasvataḥ //

rātriṃdivavibhāg eṣu yad ādiṣṭaṃ mahīkṣitām
tat siṣeve niyogena sa vikalpaparāṅmukhaḥ //

mantraḥ pratidinaṃ tasya babhūva saha mantribhiḥ
sa jātu sevyamāno 'pi guptadvāro na sūcyate //

pareṣu sveṣu ca kṣiptair avijñātaparasparaiḥ
so 'pasarpair jajāgāra yathākālaṃ svapann api //

durgāṇi durgrhāṇy āsaṃs tasya roddhur api dviṣām
na hi siṃho gajāskandī bhayād giriguhāśayaḥ //

bahvyamukhyāḥ samārambhāḥ pratyavekṣyā niratyayāḥ
garbhaśālisadharmāṇas tasya gūḍhaṃ vi pecire //

apathena pravavṛte na jātūpacito 'pi saḥ
vṛddhau nadīmukhen aiva prasthānaṃ lavaṇāmbhasaḥ //

kāmaṃ pratkṛtivairāgyaṃ sadyaḥ śamayituṃ kṣamaḥ
yasya kāryaḥ pratīkāraḥ sa tan naiv odapādayat //

śakeṣv evābhavad yātrā tasya śaktimataḥ sataḥ
samīraṇasahāyo 'pi nāmbhaḥprārthī davānalaḥ //

na dharmam arthakāmābhyāṃ babādhe na ca tena tau
nārthaṃ kāmena kāmaṃ vā so 'rthena sadṛśas triṣu //

hīnāny anupakartḥṇi pravṛddhāni vikurvate
tena madhyamaśaktīni mitrāṇi shtāpitāny ataḥ //

parātmanoḥ paricchidya śaktyādīnāṃ balābalam
yayāv ebhir baliṣṭhaś cet parasmād āsta so 'nyathā //

koś en āśrayaṇīyatvam iti tasyārthasaṃgrahaḥ
ambugarbho hi jīmūtaś cātakair abhi nandyate //

parakarmāpahaḥ so 'bhūd udyataḥ sveṣu karmasu
āvṛṇod ātmano randhraṃ randhr eṣu praharan ripūn //

pitrā saṃvardhito nityaṃ kṛtāstraḥ sāṃparāyikaḥ
tasya daṇḍavato daṇḍaḥ svadehān na vyaśiṣyata //

sarpasyeva śiroratnaṃ nāsya śaktitrayaṃ paraḥ
sa cakarṣa para smāt tad ayaskānta ivāyasam //

vāpīṣv iva sravantīṣu vaneṣūpavaneṣv iva
sārthāḥ svairaṃ svakīyeṣu cerur veśmasv ivādriṣu //

tapo rakṣan sa vighnebhyas taskarebhyaś ca saṃpadaḥ
yathāsvam āśramaiś cakre varṇair api ṣaḍsaṃśabhāk //

khanibhiḥ suṣuve ratnaṃ kṣetraiḥ sasyaṃ vanair gajān
dideśa vetanaṃ tasmai rakṣāsadṛśam eva bhūḥ //

sa guṇānāṃ balānāṃ ca ṣaṇṇāṃ ṣaṇmukhavikramaḥ
babhūva viniyogajñaḥ sādhanīyeṣu vastuṣu //

iti kramāt prayuñjāno rāja nītiṃ caturvidhām
ā tīrthād apratīghātaṃ sa tasyāḥ phalam ānaśe //

kūṭayuddhavidhijñe 'pi tasmin sanmārgayodhini
bheje 'bhisārikāvṛttiṃ jayaśrīr vīra gāminī //

prāyaḥ pratāpabhagnatvād arīṇāṃ tasya durlabhaḥ
raṇo gandhavipasyeva gandha bhinn ānyadantinaḥ //

pravṛddh au hīyate candraḥ samudro 'pi tathāvidhaḥ
sa tu tasama vṛddhiś ca na cābhūt tāv iva kṣay ī //

santas tasyābhigamanād atyarthaṃ mahataḥ kṛṣāḥ
udadher iva jīmūtāḥ prāpur dātṛtvam arthin aḥ //

stūyamānaḥ sa jihrāya stutyam eva samācaran
tathāpi vavṛdhe tasya tatkāridveṣino yaśaḥ //

duritaṃ darśan ena ghnaṃs tattvārthena nudaṃs tamaḥ
prajāḥ svatantrayāṃ cakre śaśvat sūrya ivoditaḥ //

indor agatayaḥ padme sūryasya kumude 'ṃśavaḥ
guṇās tasya vipakṣe 'pi guṇino lebhire 'ntaram //

parābhisaṃdhānaparaṃ yady apy asya viceṣṭitam
jigīṣor aśvamedhāya dharmyam eva babhūva tat //

evam udyan prabhāveṇa śāstgranirdiṣṭavartmanā
vṛṣeva devo devānāṃ rājñāṃ rājā babhūva saḥ //

pañcamaṃ lokapālānāṃ tam ūcuḥ sāmya yogataḥ
bhūtānāṃ mahatām ṣaṣṭham aṣṭamaṃ kulabhūbhṛtām //

dūrāpavarjitacchattrais tasyājñāṃ śāsanārpitām
dadhuḥ śirobhir bhūpālā devaḥ pauraṃdarīm iva //

ṛtvijaḥ sa tathānarca dakṣiṇābhir mahākratau
yathā sādhāraṇībhūtaṃ nāmāsya dhanadasya ca //

indrād vṛṣṭir niyamitagadodrekavṛttir yamo 'bhūd yādonāthaḥ śivajalapathaḥ karmaṇe naucarāṇām
pūrvāpekṣī tadanu vidadhe kośavṛddhiṃ kuberas tasmin daṇḍopanatacaritaṃ bhejire lokapālāḥ //