Raghuvamsha · Chapter 16

athetare sapta raghupravīrā jyeṣṭhaṃ purojanmatayā juṇaiś ca
cakruḥ kuśaṃ ratnaviśeṣabhājaṃ saubhrātram eṣāṃ hi kulānusāri //

te setuvārttāgajabandhamukhyair abhyucchritāḥ karmabhir apy avandhyaiḥ
anyonyadeśapravibhāgasīmāṃ velāṃ samudrā iva na vyatīyuḥ //

caturbhujāṃśaprabhavaḥ sa teṣāṃ dānapravṛtter anupāratānām
suradvipānām iva sāmayonir bhinno 'ṣṭhadā viprasasāra vaṃśaḥ //

athārdharātre stimitapradīpe śayyāgṛhe suptajane prabuddhaḥ
kuśaḥ pravāsasthakalatraveṣām adṛṣṭapūrvāṃ vanitām apaśyat //

sā sādhusādhāraṇapārthivarddheḥ sthitvā purastāt puruhūtabhāsaḥ
jetuḥ pareṣāṃ jayaśabdapūrvaṃ tasyāñjaliṃ bandhumato babandha //

ath ānupoḍh ārgalam apy agāraṃ chāyām ivādarśatalaṃ praviṣṭām
savismayo dāśarathes tanūjaḥ provāca pūrvārdhaviṣṛṭatalpaḥ //

labhdāntarā sāvaraṇe 'pi gehe yogaprabhāvo na ca lakṣyate te
bibharṣi cākāram anirvṛtānāṃ mṛṇālinī haimam ivoparāgam //

kā tvaṃ śubhe kasya parigraho vā kiṃ vā madabhyāgamakāraṇaṃ te
ācakṣva matvā vaśināṃ raghūṇāṃ manaḥ parastrīvimukhapravṛtti //

tam abravīt sā guruṇā navadyā yā nītapaurā svapadonmukhena
tasyāḥ puraḥ saṃprati vītanāthāṃ jānīhi rājann adhidevatāṃ mām //

vasaukasārām abhibhūya sāhaṃ saurājya baddh otsavayā vibhūtyā
samagraśaktau tvayi sūryavaṃṣye sati prapannā karuṇām avasthām //

viśīrṇa talpāṭṭaśato niveśaḥ paryastaśālaḥ prabhuṇā vinā me
viḍambayaty astanimagnasūryaṃ dināntam ugrānilabhinnamegham //

niśāsu bhāsvatkalanūpurāṇāṃ yaḥ saṃcaro 'bhūd abhisārikāṇām
nadanmukholkāvicitāmiṣābhiḥ sa vāhyate rājapathaḥ śivābhiḥ //

āsphālitaṃ yat pramadākarāgrair mṛdaṅgadhīradhvanim anvagacchat
vanyair idānīṃ mahiṣais tad ambhaḥ śṛṅgāhataṃ krośati dīrghik āṇām //

citradvipāḥ padmavanāvatīrṇāḥ kareṇubhir dattamṛṇālabhaṅgāḥ
nakhāṅkuśāghātavibhinnakumbhāḥ saṃrabdhasiṃhaprahṛtaṃ vahanti //

stambheṣu yoṣitpratiyātanānām utkrāntavarṇakramadhūsarāṇām
stano ttarīyāṇi bhavanti saṅgān nirmoka paṭṭāḥ phaṇibhir vimuktāḥ //

kālāntaraśyāmasudheṣu naktam itas tato rūḍhatṛṇāṅkureṣu
ta eva muktāguṇaśuddhayo 'pi harmyeṣu mūrchanti na candrapādāḥ //

āvarjya śākhāḥ sadayaṃ ca yāsāṃ puṣpāṇy upāttāni vilāsinībhiḥ
vanyaiḥ pulindair iva vānarais tāḥ kliśyanta udyānalatā madīyāḥ //

rātrāv anāviṣkṛtadīpabhāsaḥ kāntāmukhaśrīviyutā divāpi
tiraskriyante kṛmitantujālair vicchinna dhūma prasarā gavākṣāḥ //

balikriyāvarjitasaikatāni snānīyasaṃsargam an āpanuvanti
upāntavānīragṛh āṇi dṛṣṭvā śūnyāni dūye sarayū jalāni //

tad arhasīmāṃ vasatiṃ visṛjya mām abhyup aituṃ kularājadhānīm
hitvā tanuṃ kāraṇamānuṣīṃ tāṃ yathā gurus te paramātmamūrtim //

tatheti tasyāḥ praṇayaṃ pratītaḥ pratyagrahīt prāgraharo raghūṇām
pūr apy abhivyaktamukhaprasādā śarīrabandhena tirobabhūva //

tad adbhutaṃ saṃsadi rārtrivṛttaṃ prātar dvijebhyo nṛpatiḥ śaśaṃsa
śrutvā ta enaṃ kularājadhānyā sākṣāt patitve vṛtam abhayanandan //

kuśāvatīṃ śrotriyasāt sa kṛtvā yātrānukūle 'hani sāvarodhaḥ
anudruto vāyur ivābhravṛndaiḥ sainyair ayodhyābhimukhaḥ pratasthe //

sā ketumālopavanā bṛhadbhir vihāraśailānugateva nāgaiḥ
senā rathodāragṛhā prayāṇe tasyābhavaj jaṅgamarājadhānī //

tenātapatrāmalamaṇḍalena prasthāpitaḥ pūrvanivāsabhūmim
babhau balaughaḥ śaśin oditena velām udanvān iva nīyamānaḥ //

tasya prayātasya varūthinīnāṃ pīḍām aparyāptavatīva soḍhum
vasuṃdharā viṣṇupadaṃ dvitīyam adhyāruroheva rajaśchalena //

udyacchamānā gamanāya paścāt puro niveśe pathi ca vrajantī
sā yatra senā dadṛṣe nṛpasya tatraiva sāmagrya matiṃ cakāra //

tasya dvipānāṃ madavārisek āt khurābhighātāc ca turaṃgamāṇām
reṇuḥ prapede pathi paṅkabhāvaṃ paṅko 'pi reṇutvam iyāya netuḥ //

mārg aiṣiṇī sā kaṭakāntareṣu vaindhyeṣu senā bahudhā vi bhinnā
cakāra reveva mahāvirāvā baddhapratiśrunti guhāmukhāni //

sa dhātubhedāruṇayānanemiḥ prabh uḥ prayāṇadhvanimiśratūryaḥ
vyalaṅghayad vindhyam upāyanāni paśyan pulindair upapāditāni //

tīrthe tadīye gajasetubandhāt pratīpagām uttarato 'sya gaṅgām
ayatnavālagvyajanībabhūvur haṃsā nabholaṅghanalolakpakṣāḥ //

sa pūrvajānāṃ kapilena roṣād bhasmāvaśeṣīkṛtavigrahāṇām
surālayaprāptinimittam ambhas traisrotasaṃ naululitaṃ vavande //

ity adhvanaḥ kaiścid ahobhir ante kūlaṃ samāsādya kuśaḥ sarayvāḥ
vedipratiṣṭhān vitatādhvarāṇāṃ yūpān apaśyac chataśo raghūṇām //

ādhūya śākhāḥ kusumadrumāṇāṃ spṛṣṭvā ca śītān sarayūtaraṅgān
taṃ klāntasainyaṃ kularājadhānyāḥ pratyujjagāmopavanānta vāyuḥ //

athopaśalye ripumagnaśalyas tasyāḥ puraḥ paursakhaḥ sa rājā
kuladhvajas tāni caladhvajāni niveśayām āsa balī balāni //

tāṃ śilpisaṃghāḥ prabhuṇā niyuktās tathāgatāṃ saṃbhṛtasādhanatvāt
puraṃ navīcakrur apāṃ visargān meghā nidāgha glapitām ivorvīm //

tataḥ saparyāṃ sapaśūpahārāṃ puraḥ parārdhyapratimā gṛhāyāḥ
upoṣitair vāstuvidhānavidbhir nir vartayām āsa raghupavīraḥ //

tasyāḥ sa rājopapadaṃ niśāntaṃ kāmīva kāntāhṛdayaṃ praviśya
yathārham anyair anujīvilokaṃ saṃbhāvayām āsa gṛhais tadīyaiḥ //

sā mandurāsaṃśrayibhis turaṃgaiḥ śālā vidhi stambhagataiś ca nāgaiḥ
pūr ābabhāse vipaṇisthapaṇy ā sarvāṅganaddhābharaṇeva nārī //

vasan sa tasyāṃ vasatau raghūṇāṃ purāṇaśobhām adhiropitāyām
na maithileyaḥ spṛhayāṃ babhūva bhartre divo nāpy alakeśvarāya //

athāsya ratnagrathitottarīyam ekāntapāṇḍustanalambihāram
niḥ śvāsahāryāṃśukam ājagāma gharmaḥ priy ā veṣam ivopadeṣṭum //

agastyacihnād ayanāt samīpaṃ dig uttarā bhāsvati saṃnivṛtte
ānandaśītam iva bhāṣpavṛṣṭiṃ himasrutiṃ haimavatīṃ sasarja //

pravṛddhatāpo divaso 'timātram atyartham eva kṣaṇadā ca tanvī
ubhau virodhakriyayā vi bhinnau jāyāpatī sānuśayāv ivāstām //

dine dine śaivalavanty adhastāt sopānaparvāṇi vimuñcad ambhaḥ
uddaṇḍapadmaṃ gṛhadīrghikāṇāṃ nārīnitambadvayasaṃ babhūva //

vaneṣu sāyanatanamallikānāṃ vijṛmbhaṇodgandhiṣu ku ḍ maleṣu
pratyekanikṣiptapadaḥ saśabdaṃ saṃkhyām ivaiṣāṃ bhramaraś cakāra //

svedānuviddhārdranakhakṣatāṅke saṃdaṣṭabhūyiṣṭha śikhaṃ kapole
cyutaṃ na karṇād api kāminīnāṃ śirīṣapuṣpaṃ sahasā papāta //

yantrapravāhaiḥ śiśiraiḥ parītān rasena dhautān malayodbhavasya
śilāviśeṣān adhiśayya ninyur dhārāgṛheṣv ātapam ṛddhimantaḥ //

snānārdramukteṣv anu dhūpavāsaṃ vinyastasāyantanamallikeṣu
kāmo vasantātyayamandavīryaḥ keśeṣu lebhe balam aṅganānām //

āpiñjarā baddharajaḥkaṇatvān mañjary udārā śuśubhe 'rjunasya
dagdhvāpi dehaṃ giriśena roṣāt khaṇḍīkṛtā jyeva manobhvasya //

manojñagandhaṃ sahakārabhaṅgaṃ purāṇasīdhuṃ navapāṭalaṃ ca
saṃbadhnatā kāijaneṣu doṣāḥ sarve nidāghāvadhinā pramṛṣṭāḥ //

janasya tasmin samaye vigāḍhe babhūvatur dvau saviśeṣakāntau
tāpāpanodakṣamapāda sa c odayasth o nṛpatiḥ śaśī ca //

athormi lol onmadarājahaṃse rodholatāpuṣpavahe sarayvāḥ
vihartum icchā vanitāsakhasya tasyāmbhasi grīṣmasukhe babhūva //

sa tīrabhūmau vihit opakāryām ānāyibhis tām apakṛṣṭanakrām
vigāhituṃ śrīmahimānurūpaṃ pracakrame cakradharaprabhāvaḥ //

sā tīrasopānapathāvatārād anyonyakeyūravighaṭṭinībhiḥ
sanūpurakṣobhapadābhir āsīd udvigna haṃsā sarid aṅganābhiḥ //

paraspar ābhyukṣaṇa tatparāṇāṃ tāsāṃ nṛpo majjanarāgadarśī
nausaṃśrayaḥ pārśvagatāṃ kirātīm upāttavālavyajanāṃ babhāṣe //

paśyāvarodhaiḥ śataśo madīyair vigāhyamāno galit āṅgarāgaiḥ
saṃdhyodayaḥ sābhra ivaiṣa varṇaṃ puṣyaty anekaṃ sarayūpravāhaḥ //

viluptam antaḥpurasundarīṇāṃ yad añjanaṃ naululitābhir adbhiḥ
tad badhnatībhir madarāgaśobhāṃ vilocaneṣu pratimuktam āsām //

etā guruśroṇipayodharatvād ātmānam udvohuḍhum aśaknuv antyaḥ
gāḍhāṅgadair bāhubhir aspu bālāḥ kleśottaraṃ rāgavaśāt plavante //

amī śirīṣaprasavāvataṃsāḥ prabhraṃśino vārivihāriṇīnām
pāriplavāḥ srotasi nimnagāyāḥ śaivālalolāṃś chalayanti mīnān //

āsāṃ jalāsphālanatatparāṇāṃ muktāphala spardhiṣu śīkareṣu
payodharotsarpiṣu śīryamāṇāḥ saṃlakṣyate na cchiduro 'pi hāraḥ //

āvartaśobhā natanābhikānter bhaṅgyo bhruvāṃ dvandvacar āḥstanānām
jātāni rūpāvayavopamānāny adūravartīni vilāsinīnām //

tīrasthalībarhibhir utkalāpaiḥ prasnigdhakekair abhi nandyamānam
śrotreṣu saṃmūrchati raktam āsāṃ gītānugaṃ vārimṛdaṅgavādyam //

saṃdaṣṭavastreṣv abalānitambeṣv induprakāśāntaritoḍu kalpāḥ
amī jalāpūritasūtramārgā maunaṃ bhajante raśanākalāpāḥ //

etāḥ karotpīḍita vāridhārā darpāt sakhībhir vadaneṣu siktāḥ
vakretarāgrair alakais taruṇyaś cūrṇāruṇān vārilavān vamanti //

udbaddha keś aś cyutapattra rekho viśleṣimuktāphala pattra veṣṭaḥ
manojña eva pramadāmukhānām ambhovihārākulito 'pi veṣaḥ //

sa nauvimānād avatīrya reme vilola hāraḥ saha tābhir apsu
skandh āvalagnoddhṛta padminīkaḥ kareṇubhir vanya iva dvipendraḥ //

tato nṛpen ānu gatāḥ striyas tā bhrājiṣṇunā sātiśayaṃ virejuḥ
prāg eva muktā nayanābhirāmāḥ prāpyendranīlaṃ kim utonmayūkham //

varṇodakaiḥ kāñcanaśṛṅga muktais tam āyatākṣyaḥ praṇayād asiñcan
tathāgataḥ so 'tirarāṃ babhāse sadhātunisyanda ivādrirājaḥ //

tenāvarodhapramadāsakhena vigāhanānena saridvarāṃ tām
ākāśagaṅgāratir apsarobhir vṛto marutvān anuyātalīlaḥ //

yat kumbhayoner adigamya rāmaḥ kuśāya rājyena samaṃ dideśa
tad asya jaitrābharaṇaṃ vihartur ajñātapātaṃ salile mamajja //

snātvā yathākāmam asau sadāras tīropakāryāṃ gatamātra eva
divyena śūnyaṃ valayena bāhum upoḍha nepathyavidh ir dadarśa //

jayaśriyaḥ saṃvananaṃ yatas tad āmuktapūrvaṃ guruṇā ca yasmāt
sehe 'sya na bhraṃśam ato na lobhāt sa tulyapuṣpābharaṇo hi dhīraḥ //

tataḥ samājñāpayad āśu sarvān ānāyinas tadvicaye nadīṣṇān
vandhyaśramās te sarayūṃ vigāhya tam ūcur ā mlān amukhaprasādāḥ //

kṛtaḥ prayatno na ca deva labdhaṃ magnaṃ payasy ābharaṇottamaṃ te
nāgena laulyāt kumudena nūnam upāttam antarhradavāsinā tat //

tataḥ sa kṛtvā dhanur ātatajyaṃ dhanurdharaḥ kopavilohitākṣaḥ
gārutmataṃ tīragatas tarasvī bhujaṃganāśāya samā dade 'stram //

tasmin hradaḥ saṃhitamātra eva kṣobhāt samāviddhataraṅgahastaḥ
rodhāṃs y abhighnann avapātamagnaḥ karīva vanyaḥ paruṣaṃ rarāsa //

tasmāt samudrād iva mathyamānād udvṛttanakrāt sahasonmamajja
lakṣmyeva sārdhaṃ surarājavṛkṣaḥ kanyāṃ puraskṛtya bhujaṃgarājaḥ //

vibhūṣaṇapratyupahārahastam upasthitaṃ vīkṣya viśāṃpatis tam
sauparṇam astraṃ pratisaṃjahāra praheṣv anirbandharuṣo hi santaḥ //

trailokyanāthaprabhavaṃ prabhāvāt kuśaṃ dviṣām aṅkuśam astra vidvān
mānonantenāpy abhi vandya mūrdhnā mūrdhābhiṣiktaṃ kumudo babhāṣe //

avaimi kāryāntaramānuṣasya viṣṇoḥ sutākhyām aparāṃ tanuṃ tvām
so 'haṃ kathaṃ nāma tavācareyam ārādhanīyasya dhṛter vibhātam //

karābhighāt otthita kandukeyam ālokya bālātikutūhalena
javāt pataj jyotir ivāntar i kṣād ādatta jatrābharaṇaṃ tvadīyam //

tad etad ājānuvilambinā te jyāghāta rekhākiṇa lāñchanena
bhujena rakṣāparigheṇa bhūmer upaitu yogaṃ punar aṃsalena //

imāṃ svasāraṃ ca yavīyasīṃ me kumudvatīṃ nārhasi nānumantum
ātmāparādhaṃ nudatīṃ cirāya śuśrūṣayā pārthiva pādayos te //

ity ūcivān upahṛt ābharaṇ aḥ kṣitīśaṃ ślāghyo bhavān svajana ity anu bhāṣitāram
saṃyojayāṃ vidhivad āsa sametabandhuḥ kanyāmayena kumudaḥ kulabhūṣaṇena //

tasyāḥ spṛṣṭe manujapatinā sāhacaryāya haste māṅgalyorṇāvalayini puraḥ pāvakasyocchikhasya
divyas tūryadhvanir udacarad vyaśnuvāno digantān gandhodagraṃ tadanau vavṛṣuḥ puṣpam āścaryameghāḥ //

itthaṃ nāgas tribhuvanaguror aurasaṃ maithileyaṃ labdhvā bandhuṃ tam api ca kuśaḥ pañcamaṃ takṣakasya
ekaḥ śaṅkāṃ pitṛvadha ripor atyajad vainateyāc chāntavyālām avanim aparaḥ paurakāntaḥ śaśāsa //