રઘુવંશ · અધ્યાય 17

ઐથિં નામ કાકુત્સ્થાત્ પુત્રં આપ કુમુદ્વતી
પશ્ચિમાદ્ યામિનીયામાત્ પ્રસાદમ્ ઇવ ચેતના ॥

સ પિતુઃ પિતૃમાન્ વંશં પુત્રં આપ કુમુદ્વતી
અપુનાત્ સવિતેવોભૌ માર્ગાવ્ ઉત્તરદક્ષિણૌ ॥

તમ્ આદૌ કુલવિદ્યાનામ્ અર્થમ્ અર્થવિદાં વરઃ
પશ્ચાત્ પાર્થિવકન્યાનાં પાણિમ્ અગ્રાહયત્ પિતા ॥

જાત્યસ્ તેનાભિજાતેન શૂરઃ શૌર્યવતા કુશઃ
અમન્યતૈકમ્ આત્માનમ્ અનેકં વશિના વશી ॥

સ કુલોચિતમ્ ઇન્દ્રસ્ય સાહાયકમ્ ઉપેયિવાન્
જઘાન સમરે દૈત્યં દુર્જયં તેન સો ઽવધિ ॥

તં સ્વસા નાગરાજસ્ય કુમુદસ્ય કુમુદ્વતી
અન્વગાત્ કુમુદાનન્દં શશાઙ્કમ્ ઇવ કૌમુદી ॥

તયોર્ દિવસ્પતેર્ આસીદ્ એકઃ સિંહાસનાર્ધબાક્
દ્વિતીયાપિ સખી શચ્યાઃ પારિજાતાંશ ભાગિની ॥

તદાત્મસંભવં રાજ્યે મન્ત્રિવૃદ્દાઃ સમાદધુઃ
સ્મરન્તઃ પશ્ચિમામ્ આજ્ઞાં ભર્તુઃ સંગ્રામયાયિનઃ ॥

તે તસ્ય કલ્પયામ્ આસુર્ અભિષેકાય શિલ્પિભિઃ
વિમાનં નવમ્ ઉદ્વેદિ ચતુઃસ્તમ્ભપ્રતિષ્ટમ્ ॥

તત્રૈનં હેમકુમ્ભેષુ સંભૃતૈસ્ તીર્થવારિભિઃ
ઉપતસ્થુઃ પ્રકૃતયો ભદ્રપીઠ્ ઓપવેશિતમ્ ॥

નદધ્બિઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરં તૂર્યૈર્ આહતપુષ્કરૈઃ
અન્વમીયત કલ્યાણં તસ્યાવિચ્છિન્નસંતત્ ઇ ॥

દૂર્વાયવાઙ્કુરપ્લક્ષ -ત્વગભિન્નપુટોત્તરાન્
જ્ઞાતિવૃદ્ધ્ ઐઃ પ્રયુક્તાન્ સ ભેજે નીરાજનાવિધીન્ ॥

પુરોહિતપુરોગાસ્ તં જિષ્ણું જૈત્રૈર્ અથર્વભિઃ
ઉપચક્રમિરે પૂર્વમ્ અભિષેક્તું દ્વિજાતયઃ ॥

તસ્યૌઘમહતી મૂર્ધ્નિ નિપતન્તી વ્યરોચત
સશબ્દમ્ અભિષેકશ્રીર્ ગઙ્ગેવ ત્રિપુરદ્વિષઃ ॥

સ્તૂયમાનઃ ક્ષણે તસ્મિન્ન્ અલક્ષ્યત સ બન્દિભિઃ
પ્ર વૃદ્ધ ઇવ પ્રજન્યઃ ચાતકૈર્ અભિનન્દિતઃ ॥

તસ્ય સન્ મન્ત્રપૂતાભિઃ સ્નાનમ્ અદ્ભિઃ પ્રતીચ્છતઃ
વવૃધે વૈદ્યુતસ્યાગ્નેર્ વૃષ્ટિસેકાદ્ ઇવ દ્યુતિઃ ॥

સ તાવદ્ અભિષેકાન્તે સ્નાતકેભ્યો દદૌ વસુ
યાવ્ અત્ તેષાં સમાપ્યેરન્ યજ્ઞાઃ પર્યાપ્તદક્ષિણાઃ ॥

તે પ્રીતમનસસ્ તસ્મૈ યામ્ આશિષમ્ ઉદ્ ઈરયન્
સા તસ્ય કર્મનિર્વૃત્તૈર્ દૂરં પશ્ચાત્કૃતા ફલૈઃ ॥

બન્ધચ્છેદં સ બદ્ધાનાં વધાર્હાણામ્ અવધ્યતામ્
ધુર્યાણાં ચ ધુરો મોક્ષમ્ અદોહં ચાદિષદ્ ગવામ્ ॥

ક્રીડાપતત્રિણો ઽપ્ય્ અસ્ય પઞ્જરસ્થાઃ શુકાદયઃ
લબ્ધમોક્ષાસ્ તદાદેશાદ્ યથેષ્ટગતયો ઽભવન્ ॥

તતઃ કક્ષા ન્તરન્યસ્તં ગજદન્તાસનં શુચ્ ઇ
સોત્તરચ્છદમ્ અધ્યાસ્ત નેપથ્યગ્રહણાય સઃ ॥

તં ધૂપાશ્યાનકેશાન્તં તોયનિર્ણિક્તપાણયઃ
આકલ્પસાધનૈસ્ તૈસ્ તૈર્ ઉપસેદુઃ પ્રસાધ્ અકાઃ ॥

તેઽ; સ્ય મુક્તાગુણ્ ઓન્નદ્ધં મૌલિમ્ અન્તર્ગત સ્રજમ્
પ્રત્યૂપુઃ પદ્મરાગેણ પ્રભામણ્ડલશોભિના ॥

ચન્દનેનાઙ્ગરાગં ચ મૃગનાભિસુગન્ધિના
સમાપય્ય તતશ્ ચક્રુઃ પત્ત્રં વિન્યસ્તરોચનમ્ ॥

આમુક્તાભરણઃ સ્રગ્વી હંસ ચિહ્ન દુકૂલવાન્
આસીદ્ અતિશયપ્રેક્ષ્યઃ સ રાજ્યશ્રીવધૂવરઃ ॥

નેપથ્યદર્શિનશ્ છાયા તસ્યાદર્શે હિરણ્મયે
વિરરાજ્ ઓદિતે સૂર્યે મેરૌ કલ્પતરોર્ ઇવ ॥

સ રાજકકુદવ્યગ્ર -પાણિભિઃ પાર્શ્વવરિભિઃ
યયાવ્ ઉદીરિતાલોકઃ સુધર્માનવમાં સભામ્ ॥

વિતાનસહિતં તત્ર ભેજે પૈતૃકમ્ આસનમ્
ચૂડામણિભિર્ ઉદ્ઘૃષ્ટ -પાદપીઠં મહી ક્ષિતામ્ ॥

શુશુભે તેન ચાક્રાન્તં મઙ્ગલાયતનં મહત્
શ્રીવત્સલક્ષણં વક્ષઃ કૌસ્તુભેનેવ ક્ ઐ શવમ્ ॥

બભૌ ભૂયઃ કુમારત્વાદ્ આધિરાજ્યમ્ અવાપ્ય સઃ
રેખા ભાવાદ્ ઉપારૂઢઃ સામગ્ર્યમ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

પ્રસન્નમુખરાગં તં સ્મિતપૂર્વાભિભાષ્ ઇણમ્
મૂર્તિમન્તમ્ અમન્યન્ત વિશ્વાસમ્ અનુજીવિનઃ ॥

સ પુરં પુરુહૂતશ્રીઃ કલ્પદ્રુમનિભધ્વજ્ આમ્
ક્રમમાણશ્ ચકાર દ્યાં નાગેનૈરાવતૌજસા ॥

તસ્યૈકસ્યોચ્છ્રિતં છત્ત્રં મૂર્ધ્નિ તેનામલત્વિષા
પૂર્વરાજવિયોગ્ ઔષ્મ્યં કૃત્સ્નસ્ય જગતો હૃતમ્ ॥

ધૂમાદ્ અગ્નેઃ શિખ્ આઃ પશ્ચાદ્ ઉદયાદ્ અંશવો રવેઃ
સો ઽતીત્ય તેજસ્ આં વૃત્તિં સમમ્ એવોત્થિતો ગુણૈઃ ॥

તં પ્રીતિવિશદૈર્ નેત્રૈર્ અન્વયુઃ પૌરયોષિતઃ
શરત્પ્રસન્નૈર્ જ્યોતિર્ભિર્ વિભાવર્ય ઇવ્ અ ધ્રુવમ્ ॥

અયોધ્યાદેવતાશ્ ચૈનં પ્રશસ્તાયતનાર્ચિતાઃ
અનુદધ્યુર્ અનુધ્યેયં સાંનિધ્યૈઃ પ્રતિમાગતૈઃ ॥

યાવન્ નાશ્યાયતે વેદિર્ અભિષેકજલ્ આ પ્લુતા
તાવદ્ એવાસ્ય વેલાન્તં પ્રતાપઃ પ્રાપ દુઃસહઃ ॥

વસિષ્ઠસ્ય ગુરોર્ મન્ત્રાઃ સાયકાસ્ તસ્ય ધન્વિનઃ
કિં તત્ સાધ્યં યદ્ ઉભયે સાધયેયુર્ ન સંગતાઃ ॥

સ ધર્મસ્થસખઃ શશ્વદ્ અર્થિપ્રત્યર્થિનાં સ્વયમ્
દદર્શ સંશય ચ્છેદ્યાન્ વ્યવહારાન્ અતન્દ્રિતઃ ॥

તતઃ પરમ્ અભિવ્યક્તા -સૌમનસ્યનિવેદિતૈઃ
યુયોજ પાકાભિમુખૈર્ ભૃત્યાન્ વિજ્ઞાપનાફલૈઃ ॥

પ્રજાસ્ તદ્ગુરુણા નદ્યો નભસેવ વિવર્ધિતાઃ
તસ્મિંસ્ તુ ભૂયસીં વૃદ્ધિં નભસ્યે તા ઇવાયયુઃ ॥

યદ્ ઉવાચ ન તન્ મિથ્યા યદ્ દદૌ ન જહાર તત્
સો ઽભૂદ્ ભગ્નવ્રતઃ શત્રૂન્ ઉદ્ધૃત્ય પ્રતિરોપયન્ ॥

વયોરૂપવિભૂતીનામ્ એકૈકં મદકારણમ્
તાનિ તસ્મિન્ સમસ્તાનિ ન તસ્ય્ ઓત્સિષિચ્ એ મનઃ ॥

ઇત્થં જનિતરાગાસુ પ્રકૃતિષ્વ્ અનુવાસરમ્
અક્ષોભ્યઃ સ નવો ઽપ્ય્ આસીદ્ દૃઢમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥

અનિત્યાઃ શત્રવો બાહ્યા વિપ્રકૃષ્ટાશ્ ચ તે યતઃ
અતઃ સો ઽભ્યન્તરાન્ નિત્યાન્ ષટ્ પૂર્વમ્ અજયદ્ રિપૂન્ ॥

પ્રસાદ્ આભિમુખે તસ્મિંશ્ ચપલાપિ સ્વભાવતઃ
નિકષે હેમ રેખ્ એવ શ્રીર્ આસીદ્ અનપાયિની ॥

કાતર્યં કેવલા નીતિઃ શૌર્યં શ્વાપદચેષ્ટિતમ્
અતઃ સિદ્ધિં સમેતાભ્યામ્ ઉભાભ્યામ્ અન્વિયેષ સઃ ॥

ન તસ્ય મણ્ડલે રાજ્ઞ્ ઓ ન્યસ્તપ્રણિધિદીધિતેઃ
અદૃષ્ટમ્ અભવત્ કિંચિદ્ વ્યભ્રસ્યેવ વિવસ્વતઃ ॥

રાત્રિંદિવવિભાગ્ એષુ યદ્ આદિષ્ટં મહીક્ષિતામ્
તત્ સિષેવે નિયોગેન સ વિકલ્પપરાઙ્મુખઃ ॥

મન્ત્રઃ પ્રતિદિનં તસ્ય બભૂવ સહ મન્ત્રિભિઃ
સ જાતુ સેવ્યમાનો ઽપિ ગુપ્તદ્વારો ન સૂચ્યતે ॥

પરેષુ સ્વેષુ ચ ક્ષિપ્તૈર્ અવિજ્ઞાતપરસ્પરૈઃ
સો ઽપસર્પૈર્ જજાગાર યથાકાલં સ્વપન્ન્ અપિ ॥

દુર્ગાણિ દુર્ગ્ર્હાણ્ય્ આસંસ્ તસ્ય રોદ્ધુર્ અપિ દ્વિષામ્
ન હિ સિંહો ગજાસ્કન્દી ભયાદ્ ગિરિગુહાશયઃ ॥

બહ્વ્યમુખ્યાઃ સમારમ્ભાઃ પ્રત્યવેક્ષ્યા નિરત્યયાઃ
ગર્ભશાલિસધર્માણસ્ તસ્ય ગૂઢં વિ પેચિરે ॥

અપથેન પ્રવવૃતે ન જાતૂપચિતો ઽપિ સઃ
વૃદ્ધૌ નદીમુખેન્ ઐવ પ્રસ્થાનં લવણામ્ભસઃ ॥

કામં પ્રત્કૃતિવૈરાગ્યં સદ્યઃ શમયિતું ક્ષમઃ
યસ્ય કાર્યઃ પ્રતીકારઃ સ તન્ નૈવ્ ઓદપાદયત્ ॥

શકેષ્વ્ એવાભવદ્ યાત્રા તસ્ય શક્તિમતઃ સતઃ
સમીરણસહાયો ઽપિ નામ્ભઃપ્રાર્થી દવાનલઃ ॥

ન ધર્મમ્ અર્થકામાભ્યાં બબાધે ન ચ તેન તૌ
નાર્થં કામેન કામં વા સો ઽર્થેન સદૃશસ્ ત્રિષુ ॥

હીનાન્ય્ અનુપકર્ત્ઃણિ પ્રવૃદ્ધાનિ વિકુર્વતે
તેન મધ્યમશક્તીનિ મિત્રાણિ સ્હ્તાપિતાન્ય્ અતઃ ॥

પરાત્મનોઃ પરિચ્છિદ્ય શક્ત્યાદીનાં બલાબલમ્
યયાવ્ એભિર્ બલિષ્ઠશ્ ચેત્ પરસ્માદ્ આસ્ત સો ઽન્યથા ॥

કોશ્ એન્ આશ્રયણીયત્વમ્ ઇતિ તસ્યાર્થસંગ્રહઃ
અમ્બુગર્ભો હિ જીમૂતશ્ ચાતકૈર્ અભિ નન્દ્યતે ॥

પરકર્માપહઃ સો ઽભૂદ્ ઉદ્યતઃ સ્વેષુ કર્મસુ
આવૃણોદ્ આત્મનો રન્ધ્રં રન્ધ્ર્ એષુ પ્રહરન્ રિપૂન્ ॥

પિત્રા સંવર્ધિતો નિત્યં કૃતાસ્ત્રઃ સાંપરાયિકઃ
તસ્ય દણ્ડવતો દણ્ડઃ સ્વદેહાન્ ન વ્યશિષ્યત ॥

સર્પસ્યેવ શિરોરત્નં નાસ્ય શક્તિત્રયં પરઃ
સ ચકર્ષ પર સ્માત્ તદ્ અયસ્કાન્ત ઇવાયસમ્ ॥

વાપીષ્વ્ ઇવ સ્રવન્તીષુ વનેષૂપવનેષ્વ્ ઇવ
સાર્થાઃ સ્વૈરં સ્વકીયેષુ ચેરુર્ વેશ્મસ્વ્ ઇવાદ્રિષુ ॥

તપો રક્ષન્ સ વિઘ્નેભ્યસ્ તસ્કરેભ્યશ્ ચ સંપદઃ
યથાસ્વમ્ આશ્રમૈશ્ ચક્રે વર્ણૈર્ અપિ ષડ્સંશભાક્ ॥

ખનિભિઃ સુષુવે રત્નં ક્ષેત્રૈઃ સસ્યં વનૈર્ ગજાન્
દિદેશ વેતનં તસ્મૈ રક્ષાસદૃશમ્ એવ ભૂઃ ॥

સ ગુણાનાં બલાનાં ચ ષણ્ણાં ષણ્મુખવિક્રમઃ
બભૂવ વિનિયોગજ્ઞઃ સાધનીયેષુ વસ્તુષુ ॥

ઇતિ ક્રમાત્ પ્રયુઞ્જાનો રાજ નીતિં ચતુર્વિધામ્
આ તીર્થાદ્ અપ્રતીઘાતં સ તસ્યાઃ ફલમ્ આનશે ॥

કૂટયુદ્ધવિધિજ્ઞે ઽપિ તસ્મિન્ સન્માર્ગયોધિનિ
ભેજે ઽભિસારિકાવૃત્તિં જયશ્રીર્ વીર ગામિની ॥

પ્રાયઃ પ્રતાપભગ્નત્વાદ્ અરીણાં તસ્ય દુર્લભઃ
રણો ગન્ધવિપસ્યેવ ગન્ધ ભિન્ન્ આન્યદન્તિનઃ ॥

પ્રવૃદ્ધ્ ઔ હીયતે ચન્દ્રઃ સમુદ્રો ઽપિ તથાવિધઃ
સ તુ તસમ વૃદ્ધિશ્ ચ ન ચાભૂત્ તાવ્ ઇવ ક્ષય્ ઈ ॥

સન્તસ્ તસ્યાભિગમનાદ્ અત્યર્થં મહતઃ કૃષાઃ
ઉદધેર્ ઇવ જીમૂતાઃ પ્રાપુર્ દાતૃત્વમ્ અર્થિન્ અઃ ॥

સ્તૂયમાનઃ સ જિહ્રાય સ્તુત્યમ્ એવ સમાચરન્
તથાપિ વવૃધે તસ્ય તત્કારિદ્વેષિનો યશઃ ॥

દુરિતં દર્શન્ એન ઘ્નંસ્ તત્ત્વાર્થેન નુદંસ્ તમઃ
પ્રજાઃ સ્વતન્ત્રયાં ચક્રે શશ્વત્ સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥

ઇન્દોર્ અગતયઃ પદ્મે સૂર્યસ્ય કુમુદે ઽંશવઃ
ગુણાસ્ તસ્ય વિપક્ષે ઽપિ ગુણિનો લેભિરે ઽન્તરમ્ ॥

પરાભિસંધાનપરં યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
જિગીષોર્ અશ્વમેધાય ધર્મ્યમ્ એવ બભૂવ તત્ ॥

એવમ્ ઉદ્યન્ પ્રભાવેણ શાસ્ત્ગ્રનિર્દિષ્ટવર્ત્મના
વૃષેવ દેવો દેવાનાં રાજ્ઞાં રાજા બભૂવ સઃ ॥

પઞ્ચમં લોકપાલાનાં તમ્ ઊચુઃ સામ્ય યોગતઃ
ભૂતાનાં મહતામ્ ષષ્ઠમ્ અષ્ટમં કુલભૂભૃતામ્ ॥

દૂરાપવર્જિતચ્છત્ત્રૈસ્ તસ્યાજ્ઞાં શાસનાર્પિતામ્
દધુઃ શિરોભિર્ ભૂપાલા દેવઃ પૌરંદરીમ્ ઇવ ॥

ઋત્વિજઃ સ તથાનર્ચ દક્ષિણાભિર્ મહાક્રતૌ
યથા સાધારણીભૂતં નામાસ્ય ધનદસ્ય ચ ॥

ઇન્દ્રાદ્ વૃષ્ટિર્ નિયમિતગદોદ્રેકવૃત્તિર્ યમો ઽભૂદ્ યાદોનાથઃ શિવજલપથઃ કર્મણે નૌચરાણામ્
પૂર્વાપેક્ષી તદનુ વિદધે કોશવૃદ્ધિં કુબેરસ્ તસ્મિન્ દણ્ડોપનતચરિતં ભેજિરે લોકપાલાઃ ॥