Raghuvamsha · Chapter 15

kṛtasītāparityāgaḥ sa ratnākaramekhalām
bubhūje pṛthivīpālaḥ pṛthivīm eva keval ām //

lavaṇena viluptejyās tāmisreṇa tam abhyayuḥ
munayo yamunābhājaḥ śaraṇyaṃ śaraṇārthinaḥ //

avekṣya rāmaṃ te tasmin na prajahruḥ svatejasā
trāṇābhāve hi śāpāstrāḥ kurvanti tapaso vyayam //

pratiśuśrāva kākutsthas tebhyo vighnapratikriyām
dharmasaṃrakṣaṇ āy aiva pravṛttir bhuvi śārṅgiṇaḥ //

te rāmāya vadhopāyam ācakhyur vibudhaviṣaḥ
durjayo lavaṇaḥ śūlī viśūlaḥ prārthyatām iti //

ādideśātha śatrughnaṃ teṣāṃ kṣemāya rāghavaḥ
kariṣyann iva nāmāsya yathārtham arinigrahāt //

yaḥ kaścana raghūṇāṃ hi param ekaḥ paraṃtapaḥ
apavāda ivotsargaṃ vyāvartayitum īśvaraḥ //

agrajena prayuktāśīs tadā dāśarathī rathī
yayau vanstahliḥ paśyan puṣpitāḥ surabhīr abhīḥ //

rāmādeśād anupadaṃ senāṅgaṃ tasya siddhaye
paścād adhyayanārthasya dhātor adhir ivābhavat //

ādiṣṭavartmā munibhiḥ sa gacchaṃs tapatāṃ varaḥ
virarāja ratha pṛṣṭhair vālakhilyair ivāṃśumān //

tasya mārgavaśād ekā babhūva vasatir yataḥ
rathasvan otkaṇṭha mṛge vālmīkīye tapovane //

tam ṛṣiḥ pūjayām āsa kumāraṃ klāntavāhanam
tapaḥprabhāvasiddhābhir viśeṣa pratipattibhiḥ //

tasyām evāsya yāminyām antarvatnī prajāvatī
sutāv asūta saṃpann au kośadaṇḍāv iva kṣitiḥ //

saṃtānaśravaṇād bhrātuḥ saumitriḥ saumanasyavān
prāñjalir munim āmantrya prātar yuktaratho yayau //

sa ca prāpa madhūpaghnaṃ kumbhīnasyāś ca kukṣijaḥ
vanāt karam ivādāya sattvarāśim upasthitaḥ //

dhūmadhūmro vasāghandhī jvālābabhruśiroruhaḥ
kravyādgaṇaparīvāraś citāgnir iva jaṅgamaḥ //

apaśulaṃ tam āsādya lavaṇaṃ lakṣmaṇānujaḥ
rurodha saṃmukhīno hi jayo randhraprahāriṇām //

nātiparyāptam ālakṣya matkukṣer adya bhojanam
diṣṭyā tvam asi me dhātrā bhīgtenevopapāditaḥ //

iti saṃtarjya śatrughnaṃ rākṣasas tajjighāṃsayā
prāṃśum utpāṭayām āsa mustāstambam iva drumam //

saumitrer niśitair bāṇair antarā śakalīkṛtaḥ
gātraṃ puṣparajaḥ prāpa na śākhī nairṛteritaḥ //

vināśāt tasya vṛkṣasya rakṣas tasmai mahopalam
prajighāya kṛtāntasya muṣṭiṃ pṛthag iva sthitam //

aindram astram upādāya śatrughnena sa tāḍitaḥ
sikatā bhyo 'pi hi parāṃ prapede paramāṇutām //

dakṣiṇaṃ doṣam udyamya rākṣasas tam upādravat
ekatāla ivopāta -pavanaprerito giriḥ //

kārṣnena pattrinā śatr uḥ sa bhinnarhṛdayaḥ patan
ānināya bhuvaḥ kampaṃ jahārāśramavāsinām //

vayasāṃ paṅktayaḥ petur hatasyopari rakṣasaḥ
tatpratidvandino mūrdhni divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ //

sa hatvā lavaṇaṃ vīras tadā mene mahaujasaḥ
bhrātuḥ sodaryam ātmānam indrajidvadhaśobhinaḥ //

tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ
śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ //

upakūlaṃ sa kālindyāḥ pur īṃ pauruṣabhūṣaṇaḥ
nirmame nirmamo 'rtheṣu mathurāṃ madhurākṛtiḥ //

yā saurājyaprakāśābhir babhau pauravibhūtibhiḥ
svarg ābhiṣyanda vamanaṃ kṛtvev opaniveśitā //

tatra saudhagataḥ paśyan yamunāṃ cakravākinīm
hema bhakti matīṃ bhūmeḥ praveṇīm iva pripiye //

sakhā daśarathasy ātha janakasya ca mantrakṛt
saṃcaskārobhayaprītyā maithileyau yathāvidhi //

sa tau kuśalav onmṛṣṭa -garbhakledau tadākhyayā
kaviḥ kuśalavāv eva cakāra kila nāmataḥ //

sāṅgaṃ ca vedam adhyāpya kiṃcidutkrāntaśaiśavau
svakṛtiṃ gāpayām āsa ka vi prathamapaddhatim //

rāmasya madhuraṃ vṛttaṃ gāyantau mātur agrataḥ
tadviyogavyathāṃ kiṃcic chithilīcakratuḥ sutau //

itare 'pi raghor vaṃśyās trayas tretāgnitejasaḥ
tadyogāt pativatnīṣu patnīṣv āsan dvisūnavaḥ //

śatrughātini śatrughnaḥ subāhau ca bahuśrute
mathurāvidiśe sūnvor nidadhe pūrvajotsukaḥ //

bhūyas tapovyayo mā bhūd vālmīker iti so 'tyagāt
maithilītanayodgīta -niṣpandamṛgam āśramam //

vaśī viveśa cāyodhyāṃ rathyāsaṃskāraśobhinīm
lavaṇasya vadhāt paurair ati gauravam īkṣitaḥ //

sa dadarśa sabhāmadhye sabhāsadbhir upasthitam
rāmaṃ sītāparityāgād asāmaṇyapatiṃ bhuvaḥ //

tam abhyanandat praṇataṃ lavaṇāntakam agrajaḥ
kālanemivadhāt prītas turāṣāḍ iva śārṅgiṇam //

sa pṛṣṭaḥ sarvato vārtt ām ākhyād rājñe na saṃtatim
pratyarpayiṣyataḥ kāle kaver ādyasya śāsanāt //

atha jānapado vipraḥ śiśum aprāptayauvanam
avatāry'; āṅka śayyāsthaṃ dvāri cakranda bhūpateḥ //

śocanīyāsi vasudhe yā tvaṃ daśarathāc cyutā
rāmahastam anuprāpya kaṣṭāt kaṣṭataraṃ gatā //

śrutvā tasya śuco hetuṃ goptā jihrāya rāghavaḥ
na hy akālabhavo mṛtyur ikṣvākupadam aspṛśat //

sa muhūrtaṃ sahasv eti dvijam āśvāsya duḥkhitam
yānaṃ sasmāra kauberaṃ vaivasvatajigīṣayā //

āttaśastras tad adhyāsya pratisthaḥ sa raghūdvahaḥ
uccacāra puras tasya gūḍharūpā sarasvatī //

rājan prajāsu te kaścid apacāraḥ pravartate
tam anviṣya praśamayer bhavitāsi tataḥ kṛtī //

ity āptavacanād rāmo vineṣyan varṇavikriyām
diśaḥ papāta pattreṇa veganiṣkampaketunā //

atha dhūmābhitāmrākṣaṃ vṛkṣākhāvalambinam
dadarśa kaṃcid aikśvākas tapasyantam adhomukham //

pṛṣṭanāmānvayo rājñā sa kilācaṣṭa dhūmapaḥ
ātmānaṃ śambukaṃ nāma śūdraṃ surapadārthinam //

tapasy anadhikāritvāt prajānāṃ tam aghāvaham
śīrṣacchedyaṃ paricchidya niyantā śastram ādade //

sa tadvaktraṃ himakliṣṭa -kiñjalkam iva paṅkajam
jyotiṣkaṇāhataśmaśru kaṇṭhanālād apāharat //

kṛtaṇḍaḥ svayam rājñā lebhe śūdraḥ satāṃ gatim
tapasā duścareṇāpi na svamārgavilaṅghinā //

raghunātho 'py agastyena mārgasaṃdarśitātmanā
mahaujasā saṃyuyuje śaratkāla ivendunā //

kumbhayonir alaṃkāraṃ tasmai divyaparigraham
dadau dattaṃ samudreṇa pītenevātmaniṣkrayam //

taṃ dadhan maithilīkaṇṭha -nirvyāpāreṇa bāhunā
paścān nivavṛte rāmaḥ prāk parāsur dvijātmajaḥ //

tasya pūrvoditāṃ nindāṃ dvijaḥ putrasamāgataḥ
stutyā nivartayām āsa trātur vaivasvatād api //

tam adhvarāya muktāśvaṃ rakṣaḥkapinareśvarāḥ
meghāḥ sasyam ivāmbhobhir abhyavarṣann upāyanaiḥ //

digbhyo nimantritāś cainam abhijagmur maharṣayaḥ
na bhaumāny eva dhiṣṇyāni hitvā jyotirmayāny api //

upaśalyaniviṣṭais taiś caturdvāramukhī babhau
ayodhyā sṛṣṭalokeva sadyaḥ paitāmahī tanuḥ //

ślāghyas tyāgo 'pi vaidehyāḥ patyuḥ prāgvaṃśavāsinaḥ
ananyahāneḥ tasy āsīt saiva jāyā hiraṇmayī //

vidher adhikasaṃbhāras tataḥ pravavṛte makhaḥ
āsan yatra kriyāvighnā rākṣasā eva rakṣiṇaḥ //

atha prācetasopajñaṃ rāmāyaṇam itas tataḥ
maithileyau kuśalavau jagatur guru coditau //

vṛttaṃ rāmasya vālmīkeḥ kṛtis tau kiṃnara svanau
kiṃ tad yena mano hartum alaṃ syātāṃ na śṛṇvatām //

rūpe gīte ca mādhuryam tayos tajjñair niveditam
dadarśa sānujo rāmaḥ śuśrāva ca kutūhalī //

tadgītaśravaṇaikāgrā saṃsad aśrumukhī babhau
himanisyandinī prātar ni vāgteva vanasthalī //

vayoveṣavisaṃvādi rāmasya ca tayo ś ca sā
janatā prekṣya sādṛśyaṃ nākśikampaṃ vyatiṣṭhata //

ubhayor na tathā lokaḥ prāvīṇyena visiṣmiye
nṛpateḥ prītidān eṣu vītaspṛhatayā yathā //

geye kena vinītau vāṃ kasya ceyaṃ kaveḥ kṛtiḥ
iti rājñā svayaṃ pṛṣṭau tau vālmīkim aśaṃsatām //

atha sāvarajo rāmaḥ prācetasam upeyivān
uri krtyātmano dehaṃ rājyam asmai nyavedayat //

sa tāv ākhyāya rām āya maithileyau tad ātmajau
kaviḥ kāruṇiko vavre sītāyāḥ saṃparigraham //

tāta śuddhā samakṣaṃ naḥ snuṣā te jātavedasi
daurātmyād rakṣasas tāṃ tu nātratyāḥ śraddadhuḥ prajāḥ //

tāḥ svacāritram uddiśya pratyāyayatu maithilī
tataḥ putravatīm enāṃ pratipatsye tadājñayā //

iti pratiśrute rājñā jānakīm āsramān muniḥ
śiṣyair ānāyayām āsa svasiddhiṃ niyamair iva //

anyedyur atha kākutsthaḥ saṃnipātya puraukasaḥ
kavim āhvāyayām āsa prastutapratipattaye //

svarasaṃskāravaty eva putrābhyāṃ saha sītayā
ṛcevodarciṣaṃ sūryaṃ rāmaṃ munir upasthitaḥ //

kāṣāyaparivītena svapadārpitacakṣuṣā
kavim āhvāyayām āsa śāntena vapuṣaiva sā //

janās tadālokapathāt pratisaṃhṛtacakṣuṣaḥ
tasthus te 'vāṅ mukhāḥ sarve phalitā iva sālayaḥ //

tāṃ dṛṣṭiviṣaye bhartur munir āsthitaviṣṭaraḥ
kuru niḥsaṃśayaṃ vatse svavṛtte lokam ity aśāt //

atha vālmīkśiṣyeṇa puṇyam āvarjitaṃ payaḥ
ācamyodīrayām āsa sītā satyāṃ sarasvatīm //

vāṅmanaḥkarmabhiḥ patyau vyabhicāro yathā na me
tathā viśvaṃbhare devi mām antardhātum arhasi //

evam ukte tayā sādhvyā randhrāt sadyobhavād bhuvaḥ
śātahradam iva jyotiḥ prabhāmaṇḍalam udyayau //

tatra nāgaphaṇotkṣipta -siṃhāsana niṣeduṣī
samudra raśanā sākṣāt prādurāsīd vasuṃdharā //

sā sītām aṅkam āropya bhartari prahit ekṣaṇām
mā meti vyāharaty eva tasmin pātālam abhyagāt //

dharāyāṃ tasya saṃrambhaṃ sītāpratyarpaṇaiṣiṇaiḥ
gurur vidhibalāpekṣī śamayāṃ āsa dhanvinaḥ //

ṛṣīn visṛjya yajñānte suhṛdaś ca puraskṛtān
rāmaḥ sītāgataṃ snehaṃ ni dadhe tadapatyayoḥ //

yudhāji tas tu saṃdeśāt sa deśa sindhunāmakam
dadau dattaprabhāvāya bharatāya dhṛta prajaḥ //

bharatas tatra gandharvān yudhi nijitya kevalam
ātodyaṃ grāhayām āsa samatyājayad āyudham //

sa takṣapuṣka lau putrau rājadhānyos tadākhyayoḥ
abhiṣicyābhiṣekārhau rāmāntikam agāt punaḥ //

aṅgadaṃ candraketuṃ ca lakṣmaṇo 'py ātmasaṃbhavau
śāsanād raghunāthasya cakre kārā patheśāvarau //

ity āropitaputrās te jananīnāṃ janeśvarāḥ
bhartṛlokaprapannānāṃ nivāpān vidadhuḥ kramāt //

upetya muniveṣ o 'tha kālaḥ provāca rāghavam
rahaḥsaṃvādinau pāsyed āvāṃ yas taṃ tyajer iti //

tatheti pratipannāya vivṛtātmā nṛpāya saḥ
ācakhyau divam adhyāsva śāsanāt parameṣṭhinaḥ //

vidvān api tayor dvāḥstahaḥ samayaṃ lakṣmaṇo 'bhinat
bhīto durvāsasaḥ śāpād rāmasaṃdarśanārthinaḥ //

sa gatvā sarayūtīraṃ dehatyāgena yogavit
cakār a vitathāṃ bhrātuḥ pratijñāṃ pūrvajanmanaḥ //

tasminn ātmacaturbhāge prāṅ nākam adhitasthuṣi
rāghavaḥ śithilaṃ tasthau bhuvi dharmas tripād iva //

sa niveśya kuśāvatyāṃ ripunāgāṅkuṣaṃ kuśam
śarāvatyāṃ satāṃ sūktair janitāśrulavaṃ lavam //

udak pratasthe sthiradhīḥ sānujo 'gnipuraḥsaraḥ
anvitaḥ pativātsalyād gṛhavarjam ayodhyayā //

jagṛhus tasya citta jñāḥ padavīṃ harirākṣasāḥ
kadambamukulasthūlair abhivṛṣṭaṃ prajāśrubhiḥ //

upasthitavimānena tena bhaktānukampinā
cakre tridivaniḥṣreṇiḥ sarayūr anuyāyinām //

yad go pratara kalpo 'bhut saṃmardas tatra majjatām
atas tadākhyayā tīrthaṃ pāvanaṃ bhuvi paprathe //

sa vibhur vibudhāṃśeṣu pratipannātmamūrtiṣu
tridaśībhūtapaur āṇāṃ svargāntaram akalpayat //

nirvartyaivaṃ daśamukha śiraścheda kāryaṃ surāṇāṃ viṣvaksenaḥ svatanum aviśat sarva lokapratiṣṭhām
laṅkānāthaṃ pavanatanayaṃ cobhayaṃ sthāpayitvā kīrtistambhadvayam iva girau dakṣiṇe cottare ca //

tad ākarṇya muner vākyaṃ rāmo rājīvalocanaḥ
samaṃ harṣaviṣādābhyāṃ yuyuje nītikovidaḥ //

gaccha lakṣmaṇa śīghraṃ tvaṃ mā bhūd dharmaviparyayaḥ
tyāgo vāpi vadho vāpi sādhūnām ubhayaṃ samam //