रघुवंश · अध्याय 16

अथेतरे सप्त रघुप्रवीरा ज्येष्ठं पुरोजन्मतया जुणैश् च
चक्रुः कुशं रत्नविशेषभाजं सौभ्रात्रम् एषां हि कुलानुसारि ॥

ते सेतुवार्त्तागजबन्धमुख्यैर् अभ्युच्छ्रिताः कर्मभिर् अप्य् अवन्ध्यैः
अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेलां समुद्रा इव न व्यतीयुः ॥

चतुर्भुजांशप्रभवः स तेषां दानप्रवृत्तेर् अनुपारतानाम्
सुरद्विपानाम् इव सामयोनिर् भिन्नो ऽष्ठदा विप्रससार वंशः ॥

अथार्धरात्रे स्तिमितप्रदीपे शय्यागृहे सुप्तजने प्रबुद्धः
कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषाम् अदृष्टपूर्वां वनिताम् अपश्यत् ॥

सा साधुसाधारणपार्थिवर्द्धेः स्थित्वा पुरस्तात् पुरुहूतभासः
जेतुः परेषां जयशब्दपूर्वं तस्याञ्जलिं बन्धुमतो बबन्ध ॥

अथ् आनुपोढ् आर्गलम् अप्य् अगारं छायाम् इवादर्शतलं प्रविष्टाम्
सविस्मयो दाशरथेस् तनूजः प्रोवाच पूर्वार्धविषृटतल्पः ॥

लभ्दान्तरा सावरणे ऽपि गेहे योगप्रभावो न च लक्ष्यते ते
बिभर्षि चाकारम् अनिर्वृतानां मृणालिनी हैमम् इवोपरागम् ॥

का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते
आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥

तम् अब्रवीत् सा गुरुणा नवद्या या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन
तस्याः पुरः संप्रति वीतनाथां जानीहि राजन्न् अधिदेवतां माम् ॥

वसौकसाराम् अभिभूय साहं सौराज्य बद्ध् ओत्सवया विभूत्या
समग्रशक्तौ त्वयि सूर्यवंष्ये सति प्रपन्ना करुणाम् अवस्थाम् ॥

विशीर्ण तल्पाट्टशतो निवेशः पर्यस्तशालः प्रभुणा विना मे
विडम्बयत्य् अस्तनिमग्नसूर्यं दिनान्तम् उग्रानिलभिन्नमेघम् ॥

निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः संचरो ऽभूद् अभिसारिकाणाम्
नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः ॥

आस्फालितं यत् प्रमदाकराग्रैर् मृदङ्गधीरध्वनिम् अन्वगच्छत्
वन्यैर् इदानीं महिषैस् तद् अम्भः शृङ्गाहतं क्रोशति दीर्घिक् आणाम् ॥

चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः करेणुभिर् दत्तमृणालभङ्गाः
नखाङ्कुशाघातविभिन्नकुम्भाः संरब्धसिंहप्रहृतं वहन्ति ॥

स्तम्भेषु योषित्प्रतियातनानाम् उत्क्रान्तवर्णक्रमधूसराणाम्
स्तनो त्तरीयाणि भवन्ति सङ्गान् निर्मोक पट्टाः फणिभिर् विमुक्ताः ॥

कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तम् इतस् ततो रूढतृणाङ्कुरेषु
त एव मुक्तागुणशुद्धयो ऽपि हर्म्येषु मूर्छन्ति न चन्द्रपादाः ॥

आवर्ज्य शाखाः सदयं च यासां पुष्पाण्य् उपात्तानि विलासिनीभिः
वन्यैः पुलिन्दैर् इव वानरैस् ताः क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीयाः ॥

रात्राव् अनाविष्कृतदीपभासः कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि
तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालैर् विच्छिन्न धूम प्रसरा गवाक्षाः ॥

बलिक्रियावर्जितसैकतानि स्नानीयसंसर्गम् अन् आपनुवन्ति
उपान्तवानीरगृह् आणि दृष्ट्वा शून्यानि दूये सरयू जलानि ॥

तद् अर्हसीमां वसतिं विसृज्य माम् अभ्युप् ऐतुं कुलराजधानीम्
हित्वा तनुं कारणमानुषीं तां यथा गुरुस् ते परमात्ममूर्तिम् ॥

तथेति तस्याः प्रणयं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत् प्राग्रहरो रघूणाम्
पूर् अप्य् अभिव्यक्तमुखप्रसादा शरीरबन्धेन तिरोबभूव ॥

तद् अद्भुतं संसदि रार्त्रिवृत्तं प्रातर् द्विजेभ्यो नृपतिः शशंस
श्रुत्वा त एनं कुलराजधान्या साक्षात् पतित्वे वृतम् अभयनन्दन् ॥

कुशावतीं श्रोत्रियसात् स कृत्वा यात्रानुकूले ऽहनि सावरोधः
अनुद्रुतो वायुर् इवाभ्रवृन्दैः सैन्यैर् अयोध्याभिमुखः प्रतस्थे ॥

सा केतुमालोपवना बृहद्भिर् विहारशैलानुगतेव नागैः
सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवज् जङ्गमराजधानी ॥

तेनातपत्रामलमण्डलेन प्रस्थापितः पूर्वनिवासभूमिम्
बभौ बलौघः शशिन् ओदितेन वेलाम् उदन्वान् इव नीयमानः ॥

तस्य प्रयातस्य वरूथिनीनां पीडाम् अपर्याप्तवतीव सोढुम्
वसुंधरा विष्णुपदं द्वितीयम् अध्यारुरोहेव रजश्छलेन ॥

उद्यच्छमाना गमनाय पश्चात् पुरो निवेशे पथि च व्रजन्ती
सा यत्र सेना ददृषे नृपस्य तत्रैव सामग्र्य मतिं चकार ॥

तस्य द्विपानां मदवारिसेक् आत् खुराभिघाताच् च तुरंगमाणाम्
रेणुः प्रपेदे पथि पङ्कभावं पङ्को ऽपि रेणुत्वम् इयाय नेतुः ॥

मार्ग् ऐषिणी सा कटकान्तरेषु वैन्ध्येषु सेना बहुधा वि भिन्ना
चकार रेवेव महाविरावा बद्धप्रतिश्रुन्ति गुहामुखानि ॥

स धातुभेदारुणयाननेमिः प्रभ् उः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः
व्यलङ्घयद् विन्ध्यम् उपायनानि पश्यन् पुलिन्दैर् उपपादितानि ॥

तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगाम् उत्तरतो ऽस्य गङ्गाम्
अयत्नवालग्व्यजनीबभूवुर् हंसा नभोलङ्घनलोलक्पक्षाः ॥

स पूर्वजानां कपिलेन रोषाद् भस्मावशेषीकृतविग्रहाणाम्
सुरालयप्राप्तिनिमित्तम् अम्भस् त्रैस्रोतसं नौलुलितं ववन्दे ॥

इत्य् अध्वनः कैश्चिद् अहोभिर् अन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः
वेदिप्रतिष्ठान् वितताध्वराणां यूपान् अपश्यच् छतशो रघूणाम् ॥

आधूय शाखाः कुसुमद्रुमाणां स्पृष्ट्वा च शीतान् सरयूतरङ्गान्
तं क्लान्तसैन्यं कुलराजधान्याः प्रत्युज्जगामोपवनान्त वायुः ॥

अथोपशल्ये रिपुमग्नशल्यस् तस्याः पुरः पौर्सखः स राजा
कुलध्वजस् तानि चलध्वजानि निवेशयाम् आस बली बलानि ॥

तां शिल्पिसंघाः प्रभुणा नियुक्तास् तथागतां संभृतसाधनत्वात्
पुरं नवीचक्रुर् अपां विसर्गान् मेघा निदाघ ग्लपिताम् इवोर्वीम् ॥

ततः सपर्यां सपशूपहारां पुरः परार्ध्यप्रतिमा गृहायाः
उपोषितैर् वास्तुविधानविद्भिर् निर् वर्तयाम् आस रघुपवीरः ॥

तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीव कान्ताहृदयं प्रविश्य
यथार्हम् अन्यैर् अनुजीविलोकं संभावयाम् आस गृहैस् तदीयैः ॥

सा मन्दुरासंश्रयिभिस् तुरंगैः शाला विधि स्तम्भगतैश् च नागैः
पूर् आबभासे विपणिस्थपण्य् आ सर्वाङ्गनद्धाभरणेव नारी ॥

वसन् स तस्यां वसतौ रघूणां पुराणशोभाम् अधिरोपितायाम्
न मैथिलेयः स्पृहयां बभूव भर्त्रे दिवो नाप्य् अलकेश्वराय ॥

अथास्य रत्नग्रथितोत्तरीयम् एकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम्
निः श्वासहार्यांशुकम् आजगाम घर्मः प्रिय् आ वेषम् इवोपदेष्टुम् ॥

अगस्त्यचिह्नाद् अयनात् समीपं दिग् उत्तरा भास्वति संनिवृत्ते
आनन्दशीतम् इव भाष्पवृष्टिं हिमस्रुतिं हैमवतीं ससर्ज ॥

प्रवृद्धतापो दिवसो ऽतिमात्रम् अत्यर्थम् एव क्षणदा च तन्वी
उभौ विरोधक्रियया वि भिन्नौ जायापती सानुशयाव् इवास्ताम् ॥

दिने दिने शैवलवन्त्य् अधस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्चद् अम्भः
उद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥

वनेषु सायनतनमल्लिकानां विजृम्भणोद्गन्धिषु कु ड् मलेषु
प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्याम् इवैषां भ्रमरश् चकार ॥

स्वेदानुविद्धार्द्रनखक्षताङ्के संदष्टभूयिष्ठ शिखं कपोले
च्युतं न कर्णाद् अपि कामिनीनां शिरीषपुष्पं सहसा पपात ॥

यन्त्रप्रवाहैः शिशिरैः परीतान् रसेन धौतान् मलयोद्भवस्य
शिलाविशेषान् अधिशय्य निन्युर् धारागृहेष्व् आतपम् ऋद्धिमन्तः ॥

स्नानार्द्रमुक्तेष्व् अनु धूपवासं विन्यस्तसायन्तनमल्लिकेषु
कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे बलम् अङ्गनानाम् ॥

आपिञ्जरा बद्धरजःकणत्वान् मञ्जर्य् उदारा शुशुभे ऽर्जुनस्य
दग्ध्वापि देहं गिरिशेन रोषात् खण्डीकृता ज्येव मनोभ्वस्य ॥

मनोज्ञगन्धं सहकारभङ्गं पुराणसीधुं नवपाटलं च
संबध्नता काइजनेषु दोषाः सर्वे निदाघावधिना प्रमृष्टाः ॥

जनस्य तस्मिन् समये विगाढे बभूवतुर् द्वौ सविशेषकान्तौ
तापापनोदक्षमपाद स च् ओदयस्थ् ओ नृपतिः शशी च ॥

अथोर्मि लोल् ओन्मदराजहंसे रोधोलतापुष्पवहे सरय्वाः
विहर्तुम् इच्छा वनितासखस्य तस्याम्भसि ग्रीष्मसुखे बभूव ॥

स तीरभूमौ विहित् ओपकार्याम् आनायिभिस् ताम् अपकृष्टनक्राम्
विगाहितुं श्रीमहिमानुरूपं प्रचक्रमे चक्रधरप्रभावः ॥

सा तीरसोपानपथावताराद् अन्योन्यकेयूरविघट्टिनीभिः
सनूपुरक्षोभपदाभिर् आसीद् उद्विग्न हंसा सरिद् अङ्गनाभिः ॥

परस्पर् आभ्युक्षण तत्पराणां तासां नृपो मज्जनरागदर्शी
नौसंश्रयः पार्श्वगतां किरातीम् उपात्तवालव्यजनां बभाषे ॥

पश्यावरोधैः शतशो मदीयैर् विगाह्यमानो गलित् आङ्गरागैः
संध्योदयः साभ्र इवैष वर्णं पुष्यत्य् अनेकं सरयूप्रवाहः ॥

विलुप्तम् अन्तःपुरसुन्दरीणां यद् अञ्जनं नौलुलिताभिर् अद्भिः
तद् बध्नतीभिर् मदरागशोभां विलोचनेषु प्रतिमुक्तम् आसाम् ॥

एता गुरुश्रोणिपयोधरत्वाद् आत्मानम् उद्वोहुढुम् अशक्नुव् अन्त्यः
गाढाङ्गदैर् बाहुभिर् अस्पु बालाः क्लेशोत्तरं रागवशात् प्लवन्ते ॥

अमी शिरीषप्रसवावतंसाः प्रभ्रंशिनो वारिविहारिणीनाम्
पारिप्लवाः स्रोतसि निम्नगायाः शैवाललोलांश् छलयन्ति मीनान् ॥

आसां जलास्फालनतत्पराणां मुक्ताफल स्पर्धिषु शीकरेषु
पयोधरोत्सर्पिषु शीर्यमाणाः संलक्ष्यते न च्छिदुरो ऽपि हारः ॥

आवर्तशोभा नतनाभिकान्तेर् भङ्ग्यो भ्रुवां द्वन्द्वचर् आःस्तनानाम्
जातानि रूपावयवोपमानान्य् अदूरवर्तीनि विलासिनीनाम् ॥

तीरस्थलीबर्हिभिर् उत्कलापैः प्रस्निग्धकेकैर् अभि नन्द्यमानम्
श्रोत्रेषु संमूर्छति रक्तम् आसां गीतानुगं वारिमृदङ्गवाद्यम् ॥

संदष्टवस्त्रेष्व् अबलानितम्बेष्व् इन्दुप्रकाशान्तरितोडु कल्पाः
अमी जलापूरितसूत्रमार्गा मौनं भजन्ते रशनाकलापाः ॥

एताः करोत्पीडित वारिधारा दर्पात् सखीभिर् वदनेषु सिक्ताः
वक्रेतराग्रैर् अलकैस् तरुण्यश् चूर्णारुणान् वारिलवान् वमन्ति ॥

उद्बद्ध केश् अश् च्युतपत्त्र रेखो विश्लेषिमुक्ताफल पत्त्र वेष्टः
मनोज्ञ एव प्रमदामुखानाम् अम्भोविहाराकुलितो ऽपि वेषः ॥

स नौविमानाद् अवतीर्य रेमे विलोल हारः सह ताभिर् अप्सु
स्कन्ध् आवलग्नोद्धृत पद्मिनीकः करेणुभिर् वन्य इव द्विपेन्द्रः ॥

ततो नृपेन् आनु गताः स्त्रियस् ता भ्राजिष्णुना सातिशयं विरेजुः
प्राग् एव मुक्ता नयनाभिरामाः प्राप्येन्द्रनीलं किम् उतोन्मयूखम् ॥

वर्णोदकैः काञ्चनशृङ्ग मुक्तैस् तम् आयताक्ष्यः प्रणयाद् असिञ्चन्
तथागतः सो ऽतिररां बभासे सधातुनिस्यन्द इवाद्रिराजः ॥

तेनावरोधप्रमदासखेन विगाहनानेन सरिद्वरां ताम्
आकाशगङ्गारतिर् अप्सरोभिर् वृतो मरुत्वान् अनुयातलीलः ॥

यत् कुम्भयोनेर् अदिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं दिदेश
तद् अस्य जैत्राभरणं विहर्तुर् अज्ञातपातं सलिले ममज्ज ॥

स्नात्वा यथाकामम् असौ सदारस् तीरोपकार्यां गतमात्र एव
दिव्येन शून्यं वलयेन बाहुम् उपोढ नेपथ्यविध् इर् ददर्श ॥

जयश्रियः संवननं यतस् तद् आमुक्तपूर्वं गुरुणा च यस्मात्
सेहे ऽस्य न भ्रंशम् अतो न लोभात् स तुल्यपुष्पाभरणो हि धीरः ॥

ततः समाज्ञापयद् आशु सर्वान् आनायिनस् तद्विचये नदीष्णान्
वन्ध्यश्रमास् ते सरयूं विगाह्य तम् ऊचुर् आ म्लान् अमुखप्रसादाः ॥

कृतः प्रयत्नो न च देव लब्धं मग्नं पयस्य् आभरणोत्तमं ते
नागेन लौल्यात् कुमुदेन नूनम् उपात्तम् अन्तर्ह्रदवासिना तत् ॥

ततः स कृत्वा धनुर् आततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः
गारुत्मतं तीरगतस् तरस्वी भुजंगनाशाय समा ददे ऽस्त्रम् ॥

तस्मिन् ह्रदः संहितमात्र एव क्षोभात् समाविद्धतरङ्गहस्तः
रोधांस् य् अभिघ्नन्न् अवपातमग्नः करीव वन्यः परुषं ररास ॥

तस्मात् समुद्राद् इव मथ्यमानाद् उद्वृत्तनक्रात् सहसोन्ममज्ज
लक्ष्म्येव सार्धं सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजंगराजः ॥

विभूषणप्रत्युपहारहस्तम् उपस्थितं वीक्ष्य विशांपतिस् तम्
सौपर्णम् अस्त्रं प्रतिसंजहार प्रहेष्व् अनिर्बन्धरुषो हि सन्तः ॥

त्रैलोक्यनाथप्रभवं प्रभावात् कुशं द्विषाम् अङ्कुशम् अस्त्र विद्वान्
मानोनन्तेनाप्य् अभि वन्द्य मूर्ध्ना मूर्धाभिषिक्तं कुमुदो बभाषे ॥

अवैमि कार्यान्तरमानुषस्य विष्णोः सुताख्याम् अपरां तनुं त्वाम्
सो ऽहं कथं नाम तवाचरेयम् आराधनीयस्य धृतेर् विभातम् ॥

कराभिघात् ओत्थित कन्दुकेयम् आलोक्य बालातिकुतूहलेन
जवात् पतज् ज्योतिर् इवान्तर् इ क्षाद् आदत्त जत्राभरणं त्वदीयम् ॥

तद् एतद् आजानुविलम्बिना ते ज्याघात रेखाकिण लाञ्छनेन
भुजेन रक्षापरिघेण भूमेर् उपैतु योगं पुनर् अंसलेन ॥

इमां स्वसारं च यवीयसीं मे कुमुद्वतीं नार्हसि नानुमन्तुम्
आत्मापराधं नुदतीं चिराय शुश्रूषया पार्थिव पादयोस् ते ॥

इत्य् ऊचिवान् उपहृत् आभरण् अः क्षितीशं श्लाघ्यो भवान् स्वजन इत्य् अनु भाषितारम्
संयोजयां विधिवद् आस समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन ॥

तस्याः स्पृष्टे मनुजपतिना साहचर्याय हस्ते माङ्गल्योर्णावलयिनि पुरः पावकस्योच्छिखस्य
दिव्यस् तूर्यध्वनिर् उदचरद् व्यश्नुवानो दिगन्तान् गन्धोदग्रं तदनौ ववृषुः पुष्पम् आश्चर्यमेघाः ॥

इत्थं नागस् त्रिभुवनगुरोर् औरसं मैथिलेयं लब्ध्वा बन्धुं तम् अपि च कुशः पञ्चमं तक्षकस्य
एकः शङ्कां पितृवध रिपोर् अत्यजद् वैनतेयाच् छान्तव्यालाम् अवनिम् अपरः पौरकान्तः शशास ॥