Raghuvamsha · Chapter 13

athāmanaḥ śabdaguṇaṃ guṇajñaḥ padaṃ vimānena vigāhamānaḥ
ratnākaraṃ vīkṣya mithaḥ sa jāyāṃ rāmābhidhāno harir ity uvāca //

vaidehi paśy'; ā malayād vibhaktaṃ matsetunā phenilam amburāśim
chāyāpatheneva śaratprasannam ākāśam āviṣkṛtacārutāram //

guror yiyakṣoḥ kapilena medhye rasātalaṃ saṃkramite turaṃge
tadartham urvīm avadārayadbhiḥ pūrvaiḥ kilāyaṃ parivardhito naḥ //

garbhaṃ dadhaty arkamarīcayo 'smād vivṛddhim atrāśnuvate vasūni
abindhanaṃ vahnim asau bibharti prahlādanaṃ jyotir ajany anena //

tāṃ tām avasthāṃ pratipadyamānaṃ sthitaṃ daśa vyāpya diśo mahimnā
viṣṇor ivāsyānavadhāraṇīyam īdṛktayā rūpam iyattayā vā //

nābhi prarūḍh āmburuhāsanena saṃstūyamānaḥ prathamena dhātrā
amuṃ yugāntocitayogandiraḥ saṃhṛtya lokān puruṣo 'dhiśete //

pakṣacchid ā gotrabhid āttagandhāḥ śaraṇyam enaṃ śataśo mahīdhrāḥ
nṛpā ivopaplavinaḥ parebhyo dharmottaraṃ madhyamam āśrayante //

rasātalād ādibhavena puṃsā bhuvaḥ prayuktodvahanakriyāyāḥ
asyāccham ambhaḥ pralayapravṛddhaṃ muhūrtavaktr āvaraṇaṃ babhūva //

mukhārpaṇeṣu prakṛtipragalbhāḥ svayaṃ taraṅgādharadānadakṣaḥ
ananyasāmānyakalatravṛttiḥ pibaty asau pāyayate ca sindhūḥ //

sasattvam ādāya nadīmukhāmbhaḥ saṃmīlayanto vivṛtānanatv āt
amī śirobhis timayaḥ sarandhrair ūrdhvaṃ vitanvanti jalapravāhān //

mātaṅganakraiḥ sahasotpatadbhir bhinnān dvidhā paśya samudraphenān
kapolasaṃsarpitayā ya eṣāṃ vrajanti karṇ a kṣaṇacāmaratvam //

velānilāya prasṛtā bhujaṃgā mahormivisphūrj athu nirviśeṣāḥ
sūryāṃśusaṃparkasamṛddharāgair vyajyanta ete maṇibhiḥ phaṇasthaiḥ //

tavādharasparadhiṣu vidrumeṣu paryastam etat sahasormivegāt
ūrdhvāṅkuraprotamukhaṃ kathaṃcit kleśad apakrāmati śaṅkhayūtham //

pravṛttamātreṇa payāṃsi pātum āvartavegād bhramatā ghanena
ābhāti bhūyiṣṭham ayaṃ samudraḥ pramathyamāno giriṇeva bhūyaḥ //

dūrād ayaścakranibhasya tanvī tamālatālīvanarājinīlā
ābhāti velā lavaṇāmburāśer dhārānibaddheva kalaṅka lekhā //

velānilaḥ ketakareṇubhis te saṃbhāvayaty ānanam āyatākṣ i
mām akṣamaṃ maṇḍanakālahāner vettīva bimbādharabaddhatṛṣṇam //

ete vayaṃ saikatabhinnaśukti -paryastamuktāpaṭalaṃ payodheḥ
prāptā muhūrtena vimānavegāt kūlaṃ phalāvarjitapūgamālam //

kuruṣva tāvat karabhoru paścān -mārge mṛgaprekṣiṇi dṛṣtipātam
eṣā vidūrībhavataḥ samudrāt sakānanā niṣpatat īva bhūmiḥ //

kvacit pathā saṃcarate surāṇāṃ kvacid ghanānāṃ patatāṃ kvacic ca
yathāvidho me manso 'bhilāṣaḥ pravartate paśya tathā vimānam //

asau mah endradvipadānagandh ī trimārgagāvīcivimardaśītaḥ
ākāśavāyur dinayauvanotthān ācāmati svedalavān mukhe te //

kareṇa vātāyanalambitena spṛṣṭas tvayā caṇḍi kutūhalinyā
āmuñcatīvābharaṇaṃ dvitīyam udbhinnavidyudvalayo ghanas te //

amī janasthānam apoḍhavighnaṃ matvā samārabdhanavoṭajāni
adhyāsate cīrabhṛto yathāsvaṃ cirojjhitāny āśramamaṇḍalāni //

saiṣā sthalī yatra vicinvatā tvāṃ bhraṣṭaṃ mayā nūpuram ekam urvyām
adṛśyata tvaccaraṇāravinda -viśleṣaduḥkhād iva baddhamaunam //

tvaṃ rakṣasā bhīru yato 'panītā taṃ mārgam etāḥ kṛpayā latā me
adarśayan vaktum aśaknuv atyaḥ śākhābhir āvarjitapallavābhiḥ //

mṛgyaś ca darbhāṅkuranirvyapekṣās tavāgatijñaṃ samabodhayan mām
vyāpārayantyo diśi dakṣiṇasyām utpakṣmarājīni vilocanāni //

etad girer mālayavataḥ purastād āvirbhavaty ambarlekh i śṛṅgam
navaṃ yatra ghanair mayā ca tvadviprayogāśru samaṃ visṛṣṭam //

gandhaś ca dhārāhatapalvalānāṃ kādambam ardhodgatakesaraṃ ca
snigdhāś ca kekāḥ śikhināṃ babhūvur yasmin asahyāni vinā tvayā me //

pūrvānubhūtaṃ smaratā ca yatra kampottaraṃ bhīru tavopagūḍham
guhāvisārīṇy ativāhitāni mayā kathaṃcid ghanagarjitāni //

āsārasiktakṣitibāṣpayogān mām akṣiṇod yatra vibhinnakośaiḥ
viḍambyamānā navakandalais te vivāhadhūmāruṇalocanaśrīḥ //

upāntavānīravanopagūdhāny ālakṣyapāriplavasārasāni
dūrāvatīrṇā pibatīva khedād amūni pampāsalilāni dṛṣṭiḥ //

atrāviyuktāni rathāṅganāmnām anyonyadattotpalakesarāṇi
dvandvāni dūrāntaravartinā te mayā priye saspṛham īkṣitāni //

imāṃ tatāśokalatāṃ ca tanvīṃ stanābhirāmastabak ābhi namrām
tvatprāptibuddhyā pariripsamānaḥ saumitriṇā sāsram ahaṃ niṣiddhaḥ //

amūr vimānāntaralambinīnāṃ śrutvā svanaṃ kāñcanakiṅkiṇīnām
pratyudvrajantīva kham utpatantyo godāvarīsārasapaṅktayas tvām //

eṣā tvayā peśala madhyayāpi ghaṭāmbusaṃvardhitabālacūtā
āhlādayaty unmukha kṛṣṇasārā dṛṣṭa cirāt pañcavaṭī mano me //

atrānugodaṃ mṛgayā nivṛttas taraṅgavātema vinīta khedaḥ
rahas tvadutsaṅga niṣaṇṇa mūrdhā smarāmi vānīragṛheṣu supt aḥ //

bhrū bheda mātreṇa padān maghonaḥ prabhraṃśayāṃ yo na h uṣaṃ cakāra
tasyāvilāmbhaḥpariśuddhihetor bhaumo muneḥ sthānaparigraho 'yam //

tretāgnidhūmāgram anindyakīrtes tasyedam ākrāntavimānamārgam
ghrātvā havirgandhi rajovimuktaḥ samaśnute me laghimānam ātmā //

etan muner mānini śātakarṇeḥ pañcāpsaro nāma vihāravāri
ābhāti paryantavanaṃ vidūrān meghāntarālakṣyam ivendubimbam //

purā sa darbhāṅkuramātravṛttiś caran mṛgaiḥ sārdham ṛṣir maghonā
samādhibhītena kil opa nītaḥ pañcāpsaroyauvanakūṭabhandham //

tasyāyam antarhitasaudhabhājaḥ pra sakta saṃgītamṛdaṅga ghoṣaḥ
viyadgataḥ puṣpakacandraśālāḥ kṣaṇaṃ pratiṣrunmukharāḥ karoti //

havirbhujām edhavatāṃ caturṇāṃ madhye lalāṭaṃtapasaptasaptiḥ
asau tapasyaty aparas tapasvī nāmnā sutīkṣṇaś caritena dāntaḥ //

amuṃ sahāsaprahitekṣaṇāni vyājārdhasaṃdarśitamekhalāni
nālaṃ vikartuṃ janitendraśaṅkaṃ surāṅganāvibhramaceṣṭitāni //

eṣo 'kṣamālāvalayaṃ mṛgāṇāṃ kaṇḍūyitāraṃ kuśasūcilāvam
sabhājane me bhujam ūrdhvabāhuḥ savyetaraṃ prādhvam itaḥ prayuṅkte //

vācaṃyamatvāt praṇatiṃ mamaiṣa kampena kiṃcit pratigṛhya mūrdhnaḥ
dṛṣṭiṃ vimānavyavadhānamukt āṃ punaḥ sahasrāciṣi saṃnidhatte //

adaḥ śaraṇyaṃ śarabhaṅganāmnas tapovanaṃ pāvanam āhitāgneḥ
cirāya saṃtarpya samidhir agniṃ yo mantrapūtāṃ tanum apy ahauṣīt //

chāyāvinītādhvapariśrameṣu bhūyiṣṭhasaṃbhāvyaphaleṣv amīṣu
tasyātithīnām adhunā saparyā sthitā suputreṣv iva pādapeṣu //

dhārāsvanodgāridarīmukho 'sau śṛṅgāgralagnāmbudavaprapaṅkaḥ
badhnāti me bandhuragātri cakṣur dṛptaḥ kakudmān iva citrakūṭaḥ //

eṣā prasannastimitapravāhā sarid vidūrāntarabhāvatanvī
mandākinī bhāti nagopakaṇṭhe muktāvalī kaṇṭhagateva bhūmeḥ //

ayaṃ su jāto 'nugiraṃ tamālaḥ pravālam ādāya sugandhi yasya
karṇārpiten' T ākaravaṃ kapolam apārthyakālāgurupattralekham V t //

anigrahatrāsavinītasattvam apuṣpaliṅgāt phalabandhivṛkṣam
vanaṃ tapaḥsādhanam etad atrer āviṣkṛt odagratara prabhāvam //

atrābhiṣekāya tapodhanānāṃ saptarśihastoddhṛtahemapadmām
pravartayām āsa kil'; ān u sūyā trisrotasaṃ tryambakamaulimālām //

vīr āsanair dhyānajuṣām ṛṣīnām amī samādhyāsita vedi madhyāḥ
nivāta niṣkampatayā vibhānti yogādhirūḍhā iva śākhino 'pi //

tvayā purastād upayācito yaḥ so 'yaṃ vaṭaḥ śyāma iti pratītaḥ
rāśir maṇīnām iva gāruḍānāṃ sapadmarāgaḥ phalito vibhāti //

kvacit prabhā cāndramasī tamobhiś muktāmayī yaṣṭir ivānuviddhā
anyatra mālā sitapaṅkajānām indīvarair utkhacit āntareva //

kvacit khagānāṃ priyamānasānāṃ kādambasaṃsargavatīva
anyatra śubhrā śaradabhralekhā bhaktir bhuvaś candanakalpiteva //

kvacit prabhā cāndramasī tamobhiś chāyā vilīnaiḥ śabalīkṛteva
anyatra śubhrā śaradabhralekhā randhreṣv ivālakṣyanabhaḥpradeśā //

kvacic ca kṛṣṇoragabhūṣaṇeva bhasmāṅgarāgā tanur īśvarasya
paśyānavadyāṅgi vibhāti gaṅgā bhinnapravāhā yamunātaraṅgaiḥ //

tamisrayā śubhra niśeva bhinnā kundasrag indīvaramālayeva
kṛttir hareḥ kṛṣṇamṛgatvaceva bhūtiḥ smarārer iva kaṇṭhabhāsā //

dṛśyārdhayā śāradameghalekhā nirdhūtanistriṃśarucā viś eva
gavākṣakālāgurudhūmarājyā harmyasthalīlepasudhā naveva //

tuṣārasaṃghātaśilā himādrer jātyāñjanaprastaraśobhayeva
patatriṇāṃ manasa gocarāṇāṃ T śreṇīva kādambavihaṃgapaṅktyā //

nitāntaśuddhasph u ṭikāśayogād vaiḍūryakāntyā raśanāvalīva
gaṅgā raver ātmajayā sametā puṣpyaty udāraṃ parabhāgalekhā //

samudrapatnyor jalasaṃnipāte pūtātmanām atra kilābhiṣekāt
tattvāvabodhena vināpi bhūyas tanutyajāṃ nāsti śarīrabandhaḥ //

puraṃ niṣādādhipater idaṃ tad yasmin mayā maulimaṇiṃ vihāya
jaṭāsu baddhāsv arudat sumantraḥ kaikeyi kāmāḥ phalitās taveti //

payodharaiḥ puṇyajanāṅganānāṃ nirviṣṭahemāmbujareṇu yasyāḥ
brāhmaṃ saraḥ kāraṇam āptavāco buddher ivāvyaktam udāharanti //

jalāni yā tīranikhātayūp ā vahaty ayodhyām anu rājadhānīm
turaṃgamedhāvabhṛtavatīrṇair ikṣvākubhiḥ puṇyatarīkṛtāni //

yāṃ saikatotsaṅgasukhocitānāṃ prājyaiḥ payobhiḥ parivardhitānām
sāmānyadhātrīm iva mānasaṃ me saṃbhāvayaty uttarakosalānām //

seyaṃ madīyā jananīva tena mānyena rājñā sarayūr viyuktā
dūre vasantaṃ śiśirānilair māṃ taraṅgahastair upagūhatīva //

viraktasaṃdhyā kapiśaṃ purastād yato rajaḥ pārthivam ujjihīte
śaṅke hanūmatkathitapravṛttiḥ pratyudgato māṃ bharataḥ sasainyaḥ //

addhā śriyaṃ pālita saṃgarāya pratyarpayiṣyaty anaghāṃ sa sādhuḥ
hatvā nivṛttāya mṛdhe kharādīn saṃrakṣitāṃ tvām iva lakṣmaṇo me //

asau puraskṛtya guruṃ padātiḥ paścādavasthāpitavāhinīkaḥ
vṛddhair amātyaiḥ saha cīravāsā mām arghya pāṇir bharato 'bhyupaiti //

pitrā ni sṛṣṭāṃ madapekṣayā yaḥ śriyaṃ yuvāpy aṅkagatām abhoktā
iyanti varṣāṇi tayā sahogram abhyasyatīva vratam āsidhāram //

etāvad uktavati dāśarathau tadīyām icchāṃ vimānam adhidevatayā viditvā
dyotiṣ pathād avatatāra savismayābhir udvīkṣitaṃ prakṛtibhir bharatānugābhiḥ //

tasmāt puraḥsaravibhīṣaṇadarśitena sevāvicakṣaṇaharīśvaradattahastaḥ
yānād avātarad adūramahītalena mārgeṇa bhaṅgiracitasph a ṭikena rāmaḥ //

ikṣvākuvaṃśagurave prayataḥ praṇamya sa bhrātaraṃ bharatam arghya parigrahānte
paryaśrur asvajata mūrdhani copajaghrau tadbhaktyapoḍhapitṛrāhyamahābhiṣeke //

śmaśrupravṛddhijanit ānana vikriyāṃś ca plakṣān prarohajaṭilān iva mantri vṛddhān
anvagrahīt praṇamataḥ śubhadṛṣṭi pātair vārttānuyogamadhurākṣarayā ca vācā //

durjāta bandhur ayam ṛkṣaharīśvaro me paulastya eṣa samareṣu pura ḥ prahartā
ity ādṛtena kathitau raghunandanena vyut kramya lakṣmaṇam ubhau bharato vavande //

saumitriṇā tadanu saṃsasṛje sa cainam utthāpya namraśirasaṃ bhṛśam āliniṅga
rūḍhendrajitpraharaṇavraṇakarkaśena kliśyann ivāsya bhujamadhyam uraḥsthalena //

rāmājñayā haricamūpatayas tadānīṃ kṛtvā manuṣyavapur āruruhur gajendrān
teṣu kṣaratsu bahudhā madavāridhārāḥ śailādhirohaṇasukhāny upalebhire te //

sānuplavaḥ prabhur api kṣaṇadācarāṇāṃ bheje rath ān daśarathaprabhavānuśiṣṭaḥ
māyāvikalparacitair api ye tadīyair na syandanais tulitakṛtrimabhaktiśobh āḥ //

bhūyas tato raghupatir vilasatpatākam adhyāsta kāmagati sāvarajo vimānam
doṣātanaṃ budhabṛhaspatiyogadṛśyas tārā patis taralavidyud iv'ābhra vṛndam //

tatreśvareṇa jagatāṃ pralayād ivorvīṃ varṣātyayena rucam abhraghanād ivendoḥ
rāmeṇa maithilasutāṃ daśakaṇṭhakṛcchrāt praty uddhṛtāṃ dhṛtimatīṃ bharato vavande //

laṅkeśvarapraṇatibhaṅgadṛḍhavrataṃ tad (?) vandyaṃ yugaṃ caraṇayor janakātmajāyāḥ
jyeṣṭhānuvṛttijaṭilaṃ ca śiro 'sya sādhor anyonyapāvanam abhūd ubhayaṃ sametya //

krośārdhaṃ prakṛtipuraḥsareṇa gatvā kākutsthaḥ stimitajavena puṣpakeṇa
śatrughnaprativihitopakāryam āryaḥ sāketopavanam udāram adhyuvāsa //

nistriṃśakalpasya nidher jalānām eṣā tamāladruma rāja nīlā
dūrād arālabhru vibhāti velā kalaṅka rekhā malineva dhārā //