रघुवंश · अध्याय 13

अथामनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः
रत्नाकरं वीक्ष्य मिथः स जायां रामाभिधानो हरिर् इत्य् उवाच ॥

वैदेहि पश्य्ऽ; आ मलयाद् विभक्तं मत्सेतुना फेनिलम् अम्बुराशिम्
छायापथेनेव शरत्प्रसन्नम् आकाशम् आविष्कृतचारुतारम् ॥

गुरोर् यियक्षोः कपिलेन मेध्ये रसातलं संक्रमिते तुरंगे
तदर्थम् उर्वीम् अवदारयद्भिः पूर्वैः किलायं परिवर्धितो नः ॥

गर्भं दधत्य् अर्कमरीचयो ऽस्माद् विवृद्धिम् अत्राश्नुवते वसूनि
अबिन्धनं वह्निम् असौ बिभर्ति प्रह्लादनं ज्योतिर् अजन्य् अनेन ॥

तां ताम् अवस्थां प्रतिपद्यमानं स्थितं दश व्याप्य दिशो महिम्ना
विष्णोर् इवास्यानवधारणीयम् ईदृक्तया रूपम् इयत्तया वा ॥

नाभि प्ररूढ् आम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा
अमुं युगान्तोचितयोगन्दिरः संहृत्य लोकान् पुरुषो ऽधिशेते ॥

पक्षच्छिद् आ गोत्रभिद् आत्तगन्धाः शरण्यम् एनं शतशो महीध्राः
नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यमम् आश्रयन्ते ॥

रसातलाद् आदिभवेन पुंसा भुवः प्रयुक्तोद्वहनक्रियायाः
अस्याच्छम् अम्भः प्रलयप्रवृद्धं मुहूर्तवक्त्र् आवरणं बभूव ॥

मुखार्पणेषु प्रकृतिप्रगल्भाः स्वयं तरङ्गाधरदानदक्षः
अनन्यसामान्यकलत्रवृत्तिः पिबत्य् असौ पाययते च सिन्धूः ॥

ससत्त्वम् आदाय नदीमुखाम्भः संमीलयन्तो विवृताननत्व् आत्
अमी शिरोभिस् तिमयः सरन्ध्रैर् ऊर्ध्वं वितन्वन्ति जलप्रवाहान् ॥

मातङ्गनक्रैः सहसोत्पतद्भिर् भिन्नान् द्विधा पश्य समुद्रफेनान्
कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्ण् अ क्षणचामरत्वम् ॥

वेलानिलाय प्रसृता भुजंगा महोर्मिविस्फूर्ज् अथु निर्विशेषाः
सूर्यांशुसंपर्कसमृद्धरागैर् व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥

तवाधरस्परधिषु विद्रुमेषु पर्यस्तम् एतत् सहसोर्मिवेगात्
ऊर्ध्वाङ्कुरप्रोतमुखं कथंचित् क्लेशद् अपक्रामति शङ्खयूथम् ॥

प्रवृत्तमात्रेण पयांसि पातुम् आवर्तवेगाद् भ्रमता घनेन
आभाति भूयिष्ठम् अयं समुद्रः प्रमथ्यमानो गिरिणेव भूयः ॥

दूराद् अयश्चक्रनिभस्य तन्वी तमालतालीवनराजिनीला
आभाति वेला लवणाम्बुराशेर् धारानिबद्धेव कलङ्क लेखा ॥

वेलानिलः केतकरेणुभिस् ते संभावयत्य् आननम् आयताक्ष् इ
माम् अक्षमं मण्डनकालहानेर् वेत्तीव बिम्बाधरबद्धतृष्णम् ॥

एते वयं सैकतभिन्नशुक्ति -पर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः
प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात् कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥

कुरुष्व तावत् करभोरु पश्चान् -मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्तिपातम्
एषा विदूरीभवतः समुद्रात् सकानना निष्पतत् ईव भूमिः ॥

क्वचित् पथा संचरते सुराणां क्वचिद् घनानां पततां क्वचिच् च
यथाविधो मे मन्सो ऽभिलाषः प्रवर्तते पश्य तथा विमानम् ॥

असौ मह् एन्द्रद्विपदानगन्ध् ई त्रिमार्गगावीचिविमर्दशीतः
आकाशवायुर् दिनयौवनोत्थान् आचामति स्वेदलवान् मुखे ते ॥

करेण वातायनलम्बितेन स्पृष्टस् त्वया चण्डि कुतूहलिन्या
आमुञ्चतीवाभरणं द्वितीयम् उद्भिन्नविद्युद्वलयो घनस् ते ॥

अमी जनस्थानम् अपोढविघ्नं मत्वा समारब्धनवोटजानि
अध्यासते चीरभृतो यथास्वं चिरोज्झितान्य् आश्रममण्डलानि ॥

सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरम् एकम् उर्व्याम्
अदृश्यत त्वच्चरणारविन्द -विश्लेषदुःखाद् इव बद्धमौनम् ॥

त्वं रक्षसा भीरु यतो ऽपनीता तं मार्गम् एताः कृपया लता मे
अदर्शयन् वक्तुम् अशक्नुव् अत्यः शाखाभिर् आवर्जितपल्लवाभिः ॥

मृग्यश् च दर्भाङ्कुरनिर्व्यपेक्षास् तवागतिज्ञं समबोधयन् माम्
व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्याम् उत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥

एतद् गिरेर् मालयवतः पुरस्ताद् आविर्भवत्य् अम्बर्लेख् इ शृङ्गम्
नवं यत्र घनैर् मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥

गन्धश् च धाराहतपल्वलानां कादम्बम् अर्धोद्गतकेसरं च
स्निग्धाश् च केकाः शिखिनां बभूवुर् यस्मिन् असह्यानि विना त्वया मे ॥

पूर्वानुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरु तवोपगूढम्
गुहाविसारीण्य् अतिवाहितानि मया कथंचिद् घनगर्जितानि ॥

आसारसिक्तक्षितिबाष्पयोगान् माम् अक्षिणोद् यत्र विभिन्नकोशैः
विडम्ब्यमाना नवकन्दलैस् ते विवाहधूमारुणलोचनश्रीः ॥

उपान्तवानीरवनोपगूधान्य् आलक्ष्यपारिप्लवसारसानि
दूरावतीर्णा पिबतीव खेदाद् अमूनि पम्पासलिलानि दृष्टिः ॥

अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्नाम् अन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि
द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये सस्पृहम् ईक्षितानि ॥

इमां तताशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तबक् आभि नम्राम्
त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरिप्समानः सौमित्रिणा सास्रम् अहं निषिद्धः ॥

अमूर् विमानान्तरलम्बिनीनां श्रुत्वा स्वनं काञ्चनकिङ्किणीनाम्
प्रत्युद्व्रजन्तीव खम् उत्पतन्त्यो गोदावरीसारसपङ्क्तयस् त्वाम् ॥

एषा त्वया पेशल मध्ययापि घटाम्बुसंवर्धितबालचूता
आह्लादयत्य् उन्मुख कृष्णसारा दृष्ट चिरात् पञ्चवटी मनो मे ॥

अत्रानुगोदं मृगया निवृत्तस् तरङ्गवातेम विनीत खेदः
रहस् त्वदुत्सङ्ग निषण्ण मूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्त् अः ॥

भ्रू भेद मात्रेण पदान् मघोनः प्रभ्रंशयां यो न ह् उषं चकार
तस्याविलाम्भःपरिशुद्धिहेतोर् भौमो मुनेः स्थानपरिग्रहो ऽयम् ॥

त्रेताग्निधूमाग्रम् अनिन्द्यकीर्तेस् तस्येदम् आक्रान्तविमानमार्गम्
घ्रात्वा हविर्गन्धि रजोविमुक्तः समश्नुते मे लघिमानम् आत्मा ॥

एतन् मुनेर् मानिनि शातकर्णेः पञ्चाप्सरो नाम विहारवारि
आभाति पर्यन्तवनं विदूरान् मेघान्तरालक्ष्यम् इवेन्दुबिम्बम् ॥

पुरा स दर्भाङ्कुरमात्रवृत्तिश् चरन् मृगैः सार्धम् ऋषिर् मघोना
समाधिभीतेन किल् ओप नीतः पञ्चाप्सरोयौवनकूटभन्धम् ॥

तस्यायम् अन्तर्हितसौधभाजः प्र सक्त संगीतमृदङ्ग घोषः
वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिष्रुन्मुखराः करोति ॥

हविर्भुजाम् एधवतां चतुर्णां मध्ये ललाटंतपसप्तसप्तिः
असौ तपस्यत्य् अपरस् तपस्वी नाम्ना सुतीक्ष्णश् चरितेन दान्तः ॥

अमुं सहासप्रहितेक्षणानि व्याजार्धसंदर्शितमेखलानि
नालं विकर्तुं जनितेन्द्रशङ्कं सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि ॥

एषो ऽक्षमालावलयं मृगाणां कण्डूयितारं कुशसूचिलावम्
सभाजने मे भुजम् ऊर्ध्वबाहुः सव्येतरं प्राध्वम् इतः प्रयुङ्क्ते ॥

वाचंयमत्वात् प्रणतिं ममैष कम्पेन किंचित् प्रतिगृह्य मूर्ध्नः
दृष्टिं विमानव्यवधानमुक्त् आं पुनः सहस्राचिषि संनिधत्ते ॥

अदः शरण्यं शरभङ्गनाम्नस् तपोवनं पावनम् आहिताग्नेः
चिराय संतर्प्य समिधिर् अग्निं यो मन्त्रपूतां तनुम् अप्य् अहौषीत् ॥

छायाविनीताध्वपरिश्रमेषु भूयिष्ठसंभाव्यफलेष्व् अमीषु
तस्यातिथीनाम् अधुना सपर्या स्थिता सुपुत्रेष्व् इव पादपेषु ॥

धारास्वनोद्गारिदरीमुखो ऽसौ शृङ्गाग्रलग्नाम्बुदवप्रपङ्कः
बध्नाति मे बन्धुरगात्रि चक्षुर् दृप्तः ककुद्मान् इव चित्रकूटः ॥

एषा प्रसन्नस्तिमितप्रवाहा सरिद् विदूरान्तरभावतन्वी
मन्दाकिनी भाति नगोपकण्ठे मुक्तावली कण्ठगतेव भूमेः ॥

अयं सु जातो ऽनुगिरं तमालः प्रवालम् आदाय सुगन्धि यस्य
कर्णार्पितेन्ऽ त् आकरवं कपोलम् अपार्थ्यकालागुरुपत्त्रलेखम् व् त् ॥

अनिग्रहत्रासविनीतसत्त्वम् अपुष्पलिङ्गात् फलबन्धिवृक्षम्
वनं तपःसाधनम् एतद् अत्रेर् आविष्कृत् ओदग्रतर प्रभावम् ॥

अत्राभिषेकाय तपोधनानां सप्तर्शिहस्तोद्धृतहेमपद्माम्
प्रवर्तयाम् आस किल्ऽ; आन् उ सूया त्रिस्रोतसं त्र्यम्बकमौलिमालाम् ॥

वीर् आसनैर् ध्यानजुषाम् ऋषीनाम् अमी समाध्यासित वेदि मध्याः
निवात निष्कम्पतया विभान्ति योगाधिरूढा इव शाखिनो ऽपि ॥

त्वया पुरस्ताद् उपयाचितो यः सो ऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः
राशिर् मणीनाम् इव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति ॥

क्वचित् प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश् मुक्तामयी यष्टिर् इवानुविद्धा
अन्यत्र माला सितपङ्कजानाम् इन्दीवरैर् उत्खचित् आन्तरेव ॥

क्वचित् खगानां प्रियमानसानां कादम्बसंसर्गवतीव
अन्यत्र शुभ्रा शरदभ्रलेखा भक्तिर् भुवश् चन्दनकल्पितेव ॥

क्वचित् प्रभा चान्द्रमसी तमोभिश् छाया विलीनैः शबलीकृतेव
अन्यत्र शुभ्रा शरदभ्रलेखा रन्ध्रेष्व् इवालक्ष्यनभःप्रदेशा ॥

क्वचिच् च कृष्णोरगभूषणेव भस्माङ्गरागा तनुर् ईश्वरस्य
पश्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरङ्गैः ॥

तमिस्रया शुभ्र निशेव भिन्ना कुन्दस्रग् इन्दीवरमालयेव
कृत्तिर् हरेः कृष्णमृगत्वचेव भूतिः स्मरारेर् इव कण्ठभासा ॥

दृश्यार्धया शारदमेघलेखा निर्धूतनिस्त्रिंशरुचा विश् एव
गवाक्षकालागुरुधूमराज्या हर्म्यस्थलीलेपसुधा नवेव ॥

तुषारसंघातशिला हिमाद्रेर् जात्याञ्जनप्रस्तरशोभयेव
पतत्रिणां मनस गोचराणां त् श्रेणीव कादम्बविहंगपङ्क्त्या ॥

नितान्तशुद्धस्फ् उ टिकाशयोगाद् वैडूर्यकान्त्या रशनावलीव
गङ्गा रवेर् आत्मजया समेता पुष्प्यत्य् उदारं परभागलेखा ॥

समुद्रपत्न्योर् जलसंनिपाते पूतात्मनाम् अत्र किलाभिषेकात्
तत्त्वावबोधेन विनापि भूयस् तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः ॥

पुरं निषादाधिपतेर् इदं तद् यस्मिन् मया मौलिमणिं विहाय
जटासु बद्धास्व् अरुदत् सुमन्त्रः कैकेयि कामाः फलितास् तवेति ॥

पयोधरैः पुण्यजनाङ्गनानां निर्विष्टहेमाम्बुजरेणु यस्याः
ब्राह्मं सरः कारणम् आप्तवाचो बुद्धेर् इवाव्यक्तम् उदाहरन्ति ॥

जलानि या तीरनिखातयूप् आ वहत्य् अयोध्याम् अनु राजधानीम्
तुरंगमेधावभृतवतीर्णैर् इक्ष्वाकुभिः पुण्यतरीकृतानि ॥

यां सैकतोत्सङ्गसुखोचितानां प्राज्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम्
सामान्यधात्रीम् इव मानसं मे संभावयत्य् उत्तरकोसलानाम् ॥

सेयं मदीया जननीव तेन मान्येन राज्ञा सरयूर् वियुक्ता
दूरे वसन्तं शिशिरानिलैर् मां तरङ्गहस्तैर् उपगूहतीव ॥

विरक्तसंध्या कपिशं पुरस्ताद् यतो रजः पार्थिवम् उज्जिहीते
शङ्के हनूमत्कथितप्रवृत्तिः प्रत्युद्गतो मां भरतः ससैन्यः ॥

अद्धा श्रियं पालित संगराय प्रत्यर्पयिष्यत्य् अनघां स साधुः
हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन् संरक्षितां त्वाम् इव लक्ष्मणो मे ॥

असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चादवस्थापितवाहिनीकः
वृद्धैर् अमात्यैः सह चीरवासा माम् अर्घ्य पाणिर् भरतो ऽभ्युपैति ॥

पित्रा नि सृष्टां मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्य् अङ्कगताम् अभोक्ता
इयन्ति वर्षाणि तया सहोग्रम् अभ्यस्यतीव व्रतम् आसिधारम् ॥

एतावद् उक्तवति दाशरथौ तदीयाम् इच्छां विमानम् अधिदेवतया विदित्वा
द्योतिष् पथाद् अवततार सविस्मयाभिर् उद्वीक्षितं प्रकृतिभिर् भरतानुगाभिः ॥

तस्मात् पुरःसरविभीषणदर्शितेन सेवाविचक्षणहरीश्वरदत्तहस्तः
यानाद् अवातरद् अदूरमहीतलेन मार्गेण भङ्गिरचितस्फ् अ टिकेन रामः ॥

इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयतः प्रणम्य स भ्रातरं भरतम् अर्घ्य परिग्रहान्ते
पर्यश्रुर् अस्वजत मूर्धनि चोपजघ्रौ तद्भक्त्यपोढपितृराह्यमहाभिषेके ॥

श्मश्रुप्रवृद्धिजनित् आनन विक्रियांश् च प्लक्षान् प्ररोहजटिलान् इव मन्त्रि वृद्धान्
अन्वग्रहीत् प्रणमतः शुभदृष्टि पातैर् वार्त्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा ॥

दुर्जात बन्धुर् अयम् ऋक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एष समरेषु पुर ः प्रहर्ता
इत्य् आदृतेन कथितौ रघुनन्दनेन व्युत् क्रम्य लक्ष्मणम् उभौ भरतो ववन्दे ॥

सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैनम् उत्थाप्य नम्रशिरसं भृशम् आलिनिङ्ग
रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन क्लिश्यन्न् इवास्य भुजमध्यम् उरःस्थलेन ॥

रामाज्ञया हरिचमूपतयस् तदानीं कृत्वा मनुष्यवपुर् आरुरुहुर् गजेन्द्रान्
तेषु क्षरत्सु बहुधा मदवारिधाराः शैलाधिरोहणसुखान्य् उपलेभिरे ते ॥

सानुप्लवः प्रभुर् अपि क्षणदाचराणां भेजे रथ् आन् दशरथप्रभवानुशिष्टः
मायाविकल्परचितैर् अपि ये तदीयैर् न स्यन्दनैस् तुलितकृत्रिमभक्तिशोभ् आः ॥

भूयस् ततो रघुपतिर् विलसत्पताकम् अध्यास्त कामगति सावरजो विमानम्
दोषातनं बुधबृहस्पतियोगदृश्यस् तारा पतिस् तरलविद्युद् इव्ऽआभ्र वृन्दम् ॥

तत्रेश्वरेण जगतां प्रलयाद् इवोर्वीं वर्षात्ययेन रुचम् अभ्रघनाद् इवेन्दोः
रामेण मैथिलसुतां दशकण्ठकृच्छ्रात् प्रत्य् उद्धृतां धृतिमतीं भरतो ववन्दे ॥

लङ्केश्वरप्रणतिभङ्गदृढव्रतं तद् (?) वन्द्यं युगं चरणयोर् जनकात्मजायाः
ज्येष्ठानुवृत्तिजटिलं च शिरो ऽस्य साधोर् अन्योन्यपावनम् अभूद् उभयं समेत्य ॥

क्रोशार्धं प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण
शत्रुघ्नप्रतिविहितोपकार्यम् आर्यः साकेतोपवनम् उदारम् अध्युवास ॥

निस्त्रिंशकल्पस्य निधेर् जलानाम् एषा तमालद्रुम राज नीला
दूराद् अरालभ्रु विभाति वेला कलङ्क रेखा मलिनेव धारा ॥